"Przedziwny los, czyli życie i przygody Petera Proscha, Tyrolczyka ze wsi Ried w Zillerthalu. Autobiografia z czasów Oświecenia" (1789)
Przedziwny los, czyli życie i przygody
Petera Proscha, Tyrolczyka ze wsi Ried w Zillerthalu. Autobiografia z czasów
Oświecenia
Leben und
Ereignisse des Peter Prosch, eines Tyrolers von Ried im Zillerthal, oder das
wunderbare Schicksal. Geschrieben in den Zeiten der Aufklärung (1789)
Rozdział
pierwszy
Jako mi rzekła siostra ojca mego, Anna
Prosch, w roku 1745 podczas żniw jęczmienia przyszedłem na światło dzienne, ale
nie na świat; albowiem me przyjście na świat było osobliwe: gdy matka wracała
ze żniw do domu, powiła mnie na progu; na szczęście z góry schodziła siostra
ojca mego, wspomniana Anna Prosch, też ze żniw jęczmienia, i mnie od matki
oddzieliła, która nadzwyczaj była rada, że jej to brzmię odjęto.
Teraz (chwała Bogu) jestem
już na świecie i na chrzcie świętym przydano mi imię Piotruś.
Mymi nader ubogimi, lecz
przecie uczciwymi rodzicami byli Grzegorz Prosch i Anna Mayr.
Było nas jedenaścioro
żyjącego rodzeństwa, w tym ja, latorośl najmłodsza; chowani byliśmy wszyscy
bardzo biednie, tak że często zamiast jeść poranną zupę musieliśmy spędzać czas
w łożku, śpiąc do południa.
Rośliśmy jednak przecie
stopniowo, bośmy żołądków nigdy nie przeciążali, i ogólnie byliśmy rześcy i
weseli. Pozostawało nas jeszcze czworo najmłodszych w domu przy matce, która
jako wdowa (gdyż nasz ojciec zmarł) musiała ciężko pracować dzień i noc, by
cierpkim znojem zapewniać nam jakie takie utrzymanie. Wiadomo pewnie, ile może
zarobić wdowa z czworgiem drobiazgu; musieliśmy przeto i my pracować, na ile starczało
nam sił — mój brat Antoś, ja i jeszcze dwie młodsze siostry; starsze rodzeństwo
poszło już wszystkie na służbę. Ponieważ byliśmy bardzo biedni, każde z nas
miało po dwa giezła, czyli koszuliny, które były uszyte za duże, by nam służyły
w miarę rośnięcia. Ja zawsze byłem ulubieńcem matki, która we mnie więcej dowcipu
i talentu dostrzegała niźli w reszcie rodzeństwa. Pewnego upalnego dnia, gdy
połowa prania była już namoczona, a ja miałem na sobie świąteczną koszulę,
która miała bardzo długie rękawy, siostry musiały zbierać chrust, ja bielić
płótno, a brat z matką iść na górę do lasu po ściółkę potrzebną do uprawy lnu i
ziemniaków.
Wiadro do spryskiwania
płótna było dla mnie o wiele za ciężkie i przemoczyłem sobie rękawy aż po
łokcie, co mnie rozgniewało i było mi bardzo niemiłe. „Po co mi one?” —
pomyślałem i połowę rękawów odciąłem; teraz szło mi lżej, nie pomyślałem jednak
przy tym o matce.
O trzeciej po południu
matka z bratem wróciła z góry; jakże była zdumiona, gdy ujrzała, że obciąłem
rękawy! Ruszyła na mnie z kijem, wołając: — Czekaj, nicponiu, już ja cię nauczę
niszczyć to, co mnie tyle trudu kosztuje!
Ja jednak uznałem, że
nierozsądnie byłoby na nią czekać i dałem nogę. Ponieważ ona była stara, a ja
zwinny, nie zdołała mnie dogonić; rzekła jednak: — Jeszczę cię dopadnę!
Zrobił się wieczór,
ugotowano zupę nocną i zawołano mnie na jedzenie. Ja jednak nie wierzyłem, że
zapanował pokój. Ja i mój brat Antoś spaliśmy na parterze, w skrzyni. Zbyt
dobrze znałem matkę; mój brat aliści, który był pobożnym, pilnym, pracowitym,
dobrym chłopcem i nie wiedział o tym, co zaszło, nie podejrzewał nic złego. Była
to moja pierwsza psota i do dziś żałuję, że mu ją wyrządziłem. Panował bowiem u
nas ten zwyczaj, że każdy śpi nago.
Podczas jedzenia zupy
wślizgnąłem się do skrzyni i przez duży otwór wcisnąłem do siennika; siedziałem
cicho, aż po jedzeniu przyszedł brat i nie wiedział, gdzie jestem; rozebrał się
do naga, wszedł do łóżka, zdał sobie sprawę z mej obecności i zapytał: — A co
ty tam robisz? — Straszno mi — odpowiedziałem. Zadowolił się tym i zasnął.
Zapadła noc; po pół
godzinie nadeszła cichutko matka z grubą rózgą; ponieważ wiedziała, gdzie
zwykle leżymy, odsunęła nakrycie, zamierzając mnie porządnie wychłostać, i tak
lała mego brata, że ten krzyczał wniebogłosy.
Krzyczałem też w sienniku i
ja. Matka biła, aż uznała, że zostałem wystarczająco ukarany, zaciągnęła
nakrycie i poszła spać. Teraz wylazłem z siennika i opowiedziałem bratu w
zaufaniu, com uczynił; on jednak przez całą noc biadolił, że tak niezasłużenie
dostał w skórę.
Nazajutrz przy porannej
zupie byłem całkiem rześki i w dobrym humorze, brat mój zaś stale jęczał, toteż
matka zapytała go: — A tobie czego brakuje? — Bo wczoraj dostałem takie lanie,
a przecież pilnie pracowałem – odpowiedział. — Ale ja tobie nic nie zrobiłam, tylko
brata twego zlałam, bo obciął rękawy koszuli — zdziwiła się.
— Tak, domyślam się — rzekł
— ale on schował się w sienniku, a razy mnie się dostały. — Gdy matka to
usłyszała, uśmiała się z mego pomysłu i przestała na mnie gniewać.
Nasi rodzice mieli w pobliżu
Ried chałupkę ze skrawkiem ziemi, zwaną Taxach zu Kopper; podlegała ona
zarządowi dóbr hrabiego von Tannenberga i sądowi w Rothenburgu nad Innem. Siostra
mego ojca chodziła jako kurierka do Schwazu, gdzie mieszkał nasz hrabia von
Tannenberg; chodziłem czasem z nią i tym sposobem trafiłem do domu hrabiego;
zobaczył mnie, spodobałem mu się i postanowił, że każe udzielać mi nieco nauk,
zatrzymywał mnie też często u siebie w domu, aż wróciła siostra, która chodziła
tam co tydzień.
W tym czasie wykorzystywano
mnie jako posłańca i przy drobnych pracach domowych. Rządzący obecnie hrabia
Ignacy był młodym, wesołym paniczem i chętnie miał mnie przy sobie do zabawy i
biegania po domu; dobrze tam jadłem i piłem, zawsze jednak musiałem wracać ze
stryjenką do domu. Lecz że koledzy moi — Riepl Michaś, Seitner Urbaś, Knappe
Jędruś, Kapfinger Marcinek i Klärl Józio — byli zazdrośni, że często jestem u
hrabiego w domu, przydał mi Schuster Marcinek przezwisko „młody hrabicz”, z
czego wzięło się następnie miano „hrabicz Taxach”, które jeszcze wielokrotnie
usłyszymy.
Tymczasem zmarła moja
matka. Wcześnie zatem straciłem rodziców, a domek przejął brat mój Andrzej,
który miał żonę złośnicę, ta zaś szybko nas wszystkich wygnała. Tak oto my
czworo niepełnoletniego rodzeństwa zostaliśmy bez dachu nad głową. Ponieważ nie
posiadaliśmy żadnego majątku, nie mieliśmy też opiekuna prawnego i nikt się za
nami nie ujmował, aż wreszcie siostry me przyjęte zostały na służbę jako
niańki.
Teraz zostałem całkiem sam
i błąkałem się od domu do domu; cały mój dobytek składał się z dzieży, wiaderka
na smalec, woreczka na chleb i pojemnika na mąkę, które to wszystko zakupiłem
za siedemnaście krajcarów od Winterera Błażeja. Często też byłem tak
wycieńczony z głodu, że nawet gdybym miał co ugotować, nie zdołałbym tego
uczynić z powodu osłabienia. Zwykle przebywałem w okolicach wzgórz
Schusterbichl, Knappenbichl, Noyhausbichl i mego obecnego Scholderbichl, a
nigdy nie wiedziałem, gdzie daną noc spędzę.
Istnieje tu, podobnie jak w
wielu innych miejscach, ten zwyczaj, że w okresie Wszystkich Świętych rozdaje
się chrześniakom i ubogim dziatkom tak zwane chałki zaduszne; ja też pilnie o
nie zabiegałem i swój chlebak potrafiłem nieźle zapełnić. Prowiant ten aliści
na niedługo mi starczał, bo zbyt byłem nań łapczywy i do worka zaglądałem
częściej, niźli należało.
Pewnego pięknego
popołudnia, w czas winobrania, gdy liście zaczynają żółknąć i przy najmniejszym
podmuchu spadają z szelestem z drzew, gdy wszystkie pola zamieniły się w
ścierniska, a krowy niewielkimi stadami pasą się po górach i polach, schodził
biedny Piotruś, szkrab dziewięcioletni, samotną ścieżką z góry; byłem boso, a
me czarnobrązowe stopy o stwardniałych podeszwach przywykły do chodzenia bez
żadnego uszczerbku po ostrych kamieniach. Skórę miałem od słońca, zimna,
deszczu i wiatru tak zahartowaną, że i zadrapania od ostów i cierni
przydrożnych nie sprawiały mi bólu. Odziany byłem w podartą koszulinę i stare
ubrania wyżebrane od ludzi. Mą okrągłą, pucułowatą, kędzierzawą głowę
przykrywał podarty, poszarzały ze starości kapelusz z szerokim rondem, przez
rozdarcia którego wyglądały często ciemne blond włosy, u boku miałem stary
chlebak, a w ręce niosłem solidny leszczynowy kij, by opędzać się nim od psów.
Gdy tak schodziłem ścieżką
z góry, ujrzałem przed sobą piękną łąkę, a za nią las, gdzie na wzgórzu unosił
się gęsty dym. Po prawej, rzut kamieniem od ścieżki, rozciągało się pole rzepy,
otoczone sznurem, z którego zwisały stare szmaty, mające, gdy poruszał nimi
wiatr, odstraszać dziką zwierzynę.
Biedny Piotruś pobiegł na
łąkę, nad strumień, napił się wody i usiadł na murawie przy kępie olch. Ponieważ
byłem głodny, otworzyłem chlebak, a że znalazłem w nim tylko okruchy i parę
kęsów, podniosłem oczy ku górze i łzy obficie spłynęły mi na rumiane policzki;
wzdychając, rzekłem do siebie: — Kochana matko! Teraz już cię nie mam — i
zapłakałem głośno — ty zawsze miałaś chleb, a gdy byłem głodny, dawałaś mi go; teraz
często jestem głodny, lecz chleba nie mam —. Przeszukałem wszystkie zakamarki
chlebaka, zebrałem wszystkie okruchy i pożarłem je chciwie.
— Teraz, droga matko — ciągnąłem dalej — ty
leżysz za murem na cmentarzu i obracasz się w proch, a twój biedny Piotruś
chodzi sam po świecie i żebrze, błąkając się niczym kurczątko, które zgubiło
swą kwokę. Mówiłaś mi często, że nasz Pan Bóg wszystkich ludzi kocha,
wszystkich widzi, nawet jeżeli oni Go nie widzą, a gdy się Go o coś poprosi, to
jest tak dobry, że często coś komuś daje. Drogi Boże, chcę i u Twych drzwi
żebrać; musisz być bogatym i dostojnym panem, skoro niebo, ziemię, słońce i
wszystko potrafiłeś tak pięknie stworzyć; daj mi jeszcze tej nocy dobre
schronienie i spraw, bym podczas nadchodzącej zimy nie zamarzł; daj też coś
swemu biednemu Piotrusiowi! Droga matko! — załkałem ponownie, ale ona już nie żyje
i nigdy więcej jej nie zobaczę i takiej matki już nigdy w życiu nie będę miał.
Często widywałem, że ludzie
ubierają się na czarno, noszą też czarną wstążkę na kapeluszu, gdy umrze ktoś z
ich bliskich. Jakże pięknie to wygląda — pomyślałem — a kiedy ludzie coś
takiego widzą, też robi im się smutno i współczują tym, którzy są tak ubrani;
lecz biedny Piotruś nic takiego nie miał.
Gdy się tak sobie
uskarżałem, wpadło mi w oko pole rzepy i zapragnąłem skosztować tego, co tam
rosło; matka jednak często mi nakazywała, by nie kraść.
Tymczasem nadeszła
dziewczynka, prowadząc na sznurku białą kozę, by ją paść na łące przy polu
rzepy. Ja, biedny Piotruś, podniosłem się i podszedłem do dziewczynki; piękna
jak z obrazka, mniej więcej dziesięcioletnia, spokojnie pasła swą kozę i
pozwoliła ku sobie podejść, nie okazując strachu. — Dzieweczko — odezwałem się
— chętnie zjadłbym parę rzep, ale mi nie wolno; czy należą one do ciebie i twej
rodziny?
— Tak! A kimżeś ty jest?
— Dobry Boże, nie mam ja
domu, jestem ubogim chłopczykiem, mam na imię Piotr, ale ludzie mówią na mnie
po prostu biedny Piotruś z gór.
Dziewczynka zrobiła bardzo
życzliwą minę i rzekła: — Nazywasz się Piotr? To bardzo ładne imię! Ja jestem
Madzia.
— To też jest piękne imię —
odparłem — ale moja mamusia nazywała się Anna, jeszcze piękniej.
— Tego nie wiem —
powiedziała. — A gdzie jest twoja mama?
— Umarła i leży w grobie.
Teraz ta tak śliczna
dziewczynka zrobiła smutną minę: — Biedny Piotrusiu! Od jak dawna nie żyje?
— Już od roku! — Znowu
załkałem, a dziewczynce zwilgotniały oczy.
— Ładny z ciebie chłopiec,
lubię cię, ale masz na sobie takie brudne, podarte ubranie — gdyby nie to,
chciałabym cię objąć, pocałować i usiąść przy tobie.
— Ubranie mam wprawdzie
podarte, lecz czyste, ale nie mam serca wziąć cię w objęcia i pocałować, boś ty
ode mnie znaczniejsza, a ja jestem tylko biednym górskim Piotrusiem.
— Słuchaj, Piotrusiu! Nie
powinieneś jeść surowej rzepy; czy jesteś głodny?
— Tak, głodnym.
— Podzielę się więc z tobą
podwieczorkiem. — Wyciągnęła z kieszeni złożoną we dwoje kromkę chleba z masłem
i podała mi ją. — Nie — powiedziałem — nie zjem tego, bo wtedy tobie zbraknie.
— Ach, ja wcale nie jestem
głodna, poza tym najem się do syta wieczorem, a ty przecież nie wiesz, czy
cokolwiek dostaniesz. — Wyciągnęła z woreczka nożyk i przekroiła chleb na dwie
nierówne części, z których większą podała mnie.
Siedzieliśmy razem i
jedliśmy z zadowoleniem. Teraz znowu napłynęły mi do oczu łzy żałości. —
Słuchaj, Madziu — odezwałem się, gdym przydział swój spożył — gdy komu ktoś
umrze, nosi przy kapeluszu coś czarnego; ja też tak chciałbym, ale nic takiego
nie mam.
— Tak, oczywiście, biedny
Piotrusiu! — rzekła. — Powinieneś mieć czarny kir na kapeluszu; ale ja też,
widzisz, nic takiego nie mam, bo bym ci dała.
Tymczasem rozejrzała się,
spojrzała na sznurek, którym otoczone było pole rzepy, i zauważyła kawałek
starej czarnej krepowej spódnicy swej matki. Pobiegła jak na skrzydłach,
oderwała kilka długich pasm tkaniny i przyniosła mi. Podniosłem się, ucieszony,
i chciałem dziewczę wziąć w objęcia, lecz ona łagodnie mnie odsunęła, zebrała
kilka szpilek, a ja podałem jej mój dziurawy kapelusz. Jednak wszelkie próby
przypięcia tych skrawków do kapelusza były daremne, ten bowiem był tak ciasno
zszyty, że nie dało się wcisnąć szpilek między szwy. Wreszcie dziewczynka
odezwała się: — Mam pomysł! Nasz rządca, gdy był kiedyś w żałobie, nosił kir na
ramieniu.
— Da się zrobić — odparłem,
a ona szybciutko owinęła mi ramię pasmami starego czarnego materiału i
przypięła je całkiem porządnie szpilkami. Spędziliśmy jeszcze jakąś godzinę na
poufałych dziecięcych pogwarkach, potem jednak nastał wieczór i zrobiło się
chłodno. — Ach, Piotrusiu! — rzekła — gdzie będziesz spał dziś w nocy?
— A więc nie mogę iść z
tobą do wioski?
— Ach, nie, nasz strażnik
wioskowy to srogi człowiek, on cię precz wygoni, biedny Piotrusiu!
— Nie martw się, Madziu, zawsze znajdowałem
jakieś miejsce, gdzie mogłem się schronić, niechętnie się jednak z tobą
rozstaję.
Łzy stanęły mi w oczach i
Madzia też załkała. — Patrz — rzekła wreszcie — widzisz ten gęsty dym tam na
górze? — Widzę — odparłem. — To jest węglarz — mówiła dalej — nazywa się Georg
Brucher. Jest to bardzo dobry człowiek, który przyjmuje w swej chacie
wszystkich biedaków, gdy ich zły strażnik przepędzi; idź tam. — Wstałem tedy i
ująłem mój kij, a Madzia objęła mnie za szyję, pocałowała i wraz ze swą kozą
odwróciła się do mnie plecami; ja zaś powędrowałem dalej, do węglarza. Liście
szeleściły mi pod nogami, gdy tak szedłem, a gdy zbliżyłem się do rzeczonego,
zapytałem od razu: — Ojczulku, czy zechcesz przenocować mnie tej nocy?
— Tego jeszcze nie wiem.
— Och tak, ojczulku,
przenocuj mnie przecie! Na polu była dziewczynka imieniem Madzia, co pasła
kozę, i ona mi rzekła, że z was dobry człowiek i mnie przenocujecie.
— To mogłoby się zdarzyć,
gdybym wiedział, czy jesteś dobrym chłopcem; bo widzisz, niegrzecznych dzieci
nie znoszę; sam jesteś?
— Tak, matka moja zmarła
przed rokiem, ojca też już nie mam.
— Ile masz lat?
— Dziewięć.
— Słuchaj, chłopcze, gdybym
wiedział… Ale zostań u mnie, przenocuję cię dzisiaj. — Zaprowadził mnie ted do
swej chaty, dał jeść i pić, choć nie byłem głodny, i przygotował mi posłanie,
na którym bardzo dobrze mi się spało. Nazajutrz podziękowałem mu; dał mi dobrą
polewkę poranną i żałował, że taki ładny chłopiec musi żebrać. Zacząłem
rozmyślać i nabrałem takiego obrzydzenia do żebrania, że stało mi się całkiem
wstrętne; gdybym tylko mógł pracować — pomyślałem sobie — i rzeczywiście, wnet
wywiedziałem się o pracy dla pastucha w górach, gdzie za całe lato dostanę zgrzebną
koszulę, parę butów i cztery krajcary w monecie. Ha! — pomyślałem — przynajmniej
będziesz miał co jeść, nie będziesz musiał martwić się o dach nad głową, a i
strażnik nie będzie cię już precz pędził.
Z tą pocieszającą myślą spakowałem
mój skromny dobytek, zarzucilem go na plecy i ruszyłem pod górę. Po drodze
stary poczciwy wyżej wymieniony Georg zawołał do mnie z progu swej chaty: —
Dokąd idziesz, Piotrusiu? — W góry — odpowiedziałem — owce pasać. — On to: —
Teraz, latem, będziesz miał co jeść, ale jak sobie poradzisz zimą? — Nie wiem —
odparłem. — Znałem dobrze twych rodziców – rzekł — byli to doprawdy zacni
ludzie. — I dodał: — Jest wcale wielu takich, co starają się na chleb zarobić,
handlując za granicą. Spróbuj i ty, kto wie, może ci się poszczęści?
— Jakże miałbym to zrobić?
Nie mam pieniędzy ani kredytu, kto mi coś da?
— Ja za ciebie poręczę –
rzekł.
Zachęcony tymi słowy,
udałem się do Bartłomieja Hausera, wytwórcy driakwi i olejków, a ten dał mi na
kredyt towaru za trzy floreny i cztery krajcary.
Ruszyłem tedy z jeszcze
jednym towarzyszem za granicę, do Bawarii, jako wędrowny sprzedawca olejków, w
dziesiątym roku mego życia, ale że się na medykamentach nie wyznawałem, a i
głód stale mi doskwierał, to większość czasu spędzałem w kuchniach u gospodyń,
wymieniając się na kluski, miast na mym handlu cokolwiek zarabiać; gdy bowiem
miałem nosidło pełne klusek, byłem bogaty i zadowolony — i nikt nie miał mniej
trosk i zmartwień ode mnie; nie musiałem się też obawiać, że ktokolwiek mnie
okradnie. Noc spędzałem na wiązce słomy albo na ławce w izbie. Teraz łatwiej
było mi przeboleć stratę rodziców, bo tak dobrze mi szło, a żołądek miałem
codziennie zapchany pampuchami. Dziękowałem często memu poczciwemu Georgowi, że
tak mi dobrze doradził. Wędrowałem jeszcze przez czas jakiś z handlem mym po
Bawarii, po czym dotarłem do Szwabii, do Augsburga, Dillingen i Dischingen, gdzie
zostałem na noc u pewnego zamożnego gospodarza. Pełno tam było hajduków, gońców
i służących, zapytałem więc: — Co to za ludzie i co to oznacza? — Odpowiedziano
mi, że w tutejszym pałacu mieszka wielki książę, mianowicie książę Taxis*,
oraz wielu jaśniepaństwa.
Nazajutrz chciałem pójść z
mą apteką handlować do pałacu i bardzo pragnąłem zobaczyć księcia, bo nie
wiedziałem, jak miałby wyglądać.
Podszedłem do pałacowej
bramy; jakże się jednak przeraziłem na głośne: „Kto tam?”, bo nikt mnie jeszcze
nigdy tak stanowczo nie zagadnął; wartownik zagrodził mi drogę i nie pozwolił
przejść.
Zdjąłem nosidło z ramienia,
poszedłem na bok i usiadłem na nosidle, gapiąc się i coraz to pytając, co to za
ruch, rwetes i jazda w tę i we w tę. Zapytano mnie, skąd jestem, czym się
zajmuję i co mam w nosidle. Udzieliłem odpowiedzi i dowiedziałem się
jednocześnie, że książę wybiera się właśnie na polowanie.
Uradowany czekałem i
choćbym musiał głodny siedzieć tam cały dzień, to przecie nie ruszyłbym się z
miejsca, byle tylko książęcy cud ujrzeć.
Wreszcie nadszedł foryś, a
za nim czterech gońców, pośród których był pewien Włoch imieniem Augustyn, ten
zawołał mnie i rzekł: — Hej, mały Tyrolczyku, umiesz li biegać?
— Tak jest!
— Biegnij tedy z nami.
Odłożyłem zaraz kij na
nosidło i biegłem z nimi przez blisko półtorej godziny do lasu Eglinger Wald,
gdzie zgromadzili się myśliwi. Śmiesznie wyglądał taki mały Tyrolczyk w
szerokich portkach pośród czterech wystrojonych gońców.
Rozpoczęło się polowanie, a
w jego trakcie kilka razy podchodzili do mnie kawalerowie, by mnie pytać o
różne rzeczy; dawałem im krótkie tyrolskie odpowiedzi. Wprawdzie bałem się o
mój kij i aptekę, lecz przecie wszędzie z nimi biegałem. Po zakończonych łowach
doszło do uszu księcia, iż postrzeżono w lesie nieznaną zwierzynę, a mianowicie
małego Tyrolczyka w szerokich spodniach. Ksiażę zapragnął mnie zobaczyć, a ja
jeszcze bardziej pragnąłem zobaczyć księcia.
Kazał mi do siebie przyjść.
Teraz zacząłem czuć, kim są jaśniepaństwo; nigdy jeszcze przed nikim nie
drżałem, teraz jednak, prowadzony, szedłem z drżeniem, krok za krokiem, z
kapeluszem pod pachą, do namiotu, gdzie było wielu kawalerów, a pośrodku wysoki
krzepki majestatyczny pan, który do mnie łagodnie przemówił: — Skąd pochodzisz,
chłopcze?
— Z Tyrolu.
— A dokładnie?
— Od mej matki.
— W to nie wątpię. Czy
potrafisz dzielnie biegać?
— Toście pewnie widzieli.
— Czy chcesz się uczyć i
przy mnie pozostać?
— Tak jest!
— Masz li rodziców?
— Miałem, ale teraz już nie
mam. — I zapłakałem w głos: — Och, kochana mamo!
— To może być dobry
chłopiec — rzekł książę — przyprowadźcie go do pałacu, zatroszczę się o niego.
Orszak ruszył z powrotem, a
ja znowu pobiegłem z gońcami. Wróciwszy pod pałac, z radością ujrzałem mój kij
i nosidło, zarzuciłem je na grzbiet i chciałem maszerować. Wszyscy mówili, że
powinienem iść do pałacu, ale odpowiadałem, że nie chcę.
— Dlaczego?
— Stoi tam taki jeden z
wąsiskami, w futrzanej czapie, z szablą u boku i strzelbą na ramieniu; wygląda
tak zuchwale i tak ostro krzyczy na ludzi; mógłby mnie zastrzelić i dlatego nie
chcę.
Wszyscy się zaśmiali i
przepuścili mnie, a ja powędrowałem do miasteczka, myśląc sobie po drodze, że
książęta wyglądają tak jak inni ludzie.
Gdy dotarłem w miasteczku
do zamożnego kmiecia, gospodyni dała mi kawałek chleba; zjadłem go i położyłem
się zaraz na słomie, chcąc się przespać, przy czym rzekłem do siebie: — Często
słyszałem, że kto się wśród wielkich panów obraca, ten jest bogaty, a od
książąt i innych wielkich panów wszelakie łaski płyną strumieniami, tymczasem
ja dziś byłem tak blisko jednego z nich i nic nie dostałem, ani nijakiej łaski nie
odczuwam.
Pomyślałem sobie też, że
gdybym jakiemuś obcemu człowiekowi przez trzy godziny pokazywał drogę, to
dostałbym przecie choć grosza; albo gdybym z kimś wybrał się na tak daleką
przechadzkę, to z łaski wyfasowałbym choć klusek od gospodyń.
Gdy tak rozmyślałem,
przyszedł goniec Augustyn i rzekł: — Hej, żwawo, Tyrolczyku! Jak się nazywasz?
— Przez cały dzień Piotruś.
— Masz iść ze mną do
gospody i więcej już tu nie spać.
— Czy przynosisz w swym
tobołku łaskę książęcą?
— Tak, mam za ciebie
zapłacić.
– Czy twój książę ma wielki
zapas łaski?
— Tak, tyle, ile wszyscy
potrzebujemy i na ile zasługujemy.
Wstałem uradowany,
poszliśmy do gospody, gdzieśmy jedli i pili, a potem zaprowadzono mnie do
porządnego łóżka, gdzie całkiem po pańsku i smacznie spałem, a przez całą noc
miałem do czynienia tylko z wielkimi panami, powozami i konną jazdą. Nazajutrz
przyszedł krawiec i zdjął ze mnie miarę, by uszyć mi strój gońca, a nim ten
będzie ukończony, karczmarz na rozkaz księcia miał troszczyć się o mój wikt i
opierunek.
Teraz pomyślałem znowu o
mym starym Georgu i jego słowach: „Kto wie, może ci się poszczęści”.
Wiodłem życie beztroskie; mą
aptekę sprzedałem pewnemu Tyrolczykowi, mieszkałem za darmo w gospodzie;
hajducy, gońcy i inni słudzy zabierali mnie ze sobą na wszelakie zabawy,
całkiem szybko przeto mijał mi czas, nim mój strój był gotowy. Wreszcie
nadszedł dzień, gdy miałem zostać przebrany; nadszedł goniec Augustyn i zabrał
mnie do pałacu; zaprowadzono mnie do komnaty; zjawił się balwierz, wypakował
swe przybory i chciał mi obciąć włosy; lecz że pod nimi ukryta była większość
mych poddanych, zrobiłem ze strachu i wstydu wielkie oczy i pomyślałem: co to
będzie? Nie mogłem się wszakże sprzeciwić; po strzyżeniu zaprowadzono mnie do
pałacowej pralni i zamknięto drzwi.
Było tam sześć postawnych
Francuzek, do tego goniec Augustyn, balwierz, stangret i dwóch hajduków, a w
pogotowiu czekała duża balia pełna gorącej wody.
Miałem się rozebrać, a tego
uczynić nie chciałem. — Nie trzeba tu wielkich ceremonii — rzekł jeden; hajducy
i strangret przytrzymali mnie, sześć rosłych niewiast wnet zdarło ze mnie mój
skromny przyodziewek i oto leżałem już w balii. Teraz bez litości natarły
szczotkami na mą biedną skórę; zostałem wyszorowany od stóp po czubek głowy
tak, że z pewnością żaden wielki pan na całym świecie, od Noego aż po czasy
dzisiejsze, nie zaznał tak tęgiego froterunku. Oczy zaszły mi łzami, dołem też
puściłem wodę, a ze strachu oblałem się potem — woda wychodziła tedy ze mnie na
trzy sposoby. No no — pomyślałem sobie — ile to przecie kosztuje, gdy chce się
zostać panem! Po pół godzinie męki dobiegły jednak końca i z pewnością już
nigdy w życiu nie zostanę umyty z takim nabożeństwem. Część obecnych następnie
wyszła; mademoiselle Chamason wytarła
mnie pilnie i dokładnie, przyniosła mi koszulę i kalesony, po czym zaprowadzono
mnie do łóżka, gdzie dwa dni i dwie noce wspaniale przespałem.
Nareszcie trzeciego dnia
przyniesiono mi moje nowe szaty gońca; zostałem w nie odziany i zaprowadzony na
pałacowy dziedziniec, gdzie wielu dworzan chodziło wokół mnie i młodego
Tyrolczyka za nic nie mogło poznać.
Potem dostałem obiad, wina
do popicia, a za pośrednictwem gońca Augustyna polecenie, że mam się tego dnia
pokazać przy książęcym stole.
Odziany byłem wspaniale,
choć nie czułem się przecie tak wygodnie jak w mych luźnych tyrolskich
portkach. Zatrąbiono na ucztę, a gdy podawano konfekta, wprowadzono mnie do
sali. Do licha! Cóż to był za pośpiech, bieganina i parada, tu i tam, w tę i we
w tę; wszyscy mieli pełne ręce roboty.
Rozglądałem się, ale wciąż
nie widziałem stołu; ponieważ stali obok siebie ciasno wokół całego stołu, nie
mogłem też dostrzec, kto jest pośrodku; myślalem, że jedzą wszyscy na stojąco;
podprowadzono mnie i zrobiono miejsce; teraz ujrzałem jaśniepaństwa,
przestraszyłem się i chciałem zawrócić; lecz książę zawołał mnie: — Chodź tu,
mały! — Zablokowano mi drogę odwrotu i zaprowadzono do niego; nauczono mnie
całować skraj szaty zarówno księcia, jak i księżnej, a księżna zaraz rozkazała,
by dano mi cały talerz słodyczy, które błyskawicznie pożarłem. Była to miła,
piękna, wysoka i dostojna pani, z urodzenia księżna von Fürstenberg*.
Teraz poczułem się już pewniej, a książę i inni państwo mówili, że ledwie mogą
uwierzyć, iż mają przed sobą owego małego Tyrolczyka w szerokich porciętach;
wszyscy mnie polubili i obdarowywali mnie tym i owym ze stołu; odprowadzono
mnie następnie, podskakującego z radości, na kwaterę. Postanowiono tedy, że
zostanę oddany do terminu gońcowi Augustynowi, który mnie — wprawdzie za
zapłatą — ochoczo przyjął. Było nas trzech uczniów i codziennie musieliśmy
pokonywać biegiem dystans czterech godzin drogi, a mianowicie do Dillingen; ja
byłem ulubionym uczniem Augustyna, dlatego nie dostawałem odeń wielu razów.
Mój mistrz był człowiekiem
wesołym i rozrzutnym, który chętnie przepędzał pół nocy na spotkaniach
towarzyskich, biesiadach i grach; mnie też wszędzie brał ze sobą. Miał on
miesięcznie 16 florenów pensji, a do tego nierzadko zaciągał spore długi;
doszło do uszu jaśniepaństwa, że większość czasu spędzam u jego boku w
towarzystwie; mówiono: zepsuje to chłopaka, będzie szaławiłą jak jego
nauczyciel. Postanowiono zatem od gońca mnie zabrać i przydać do kancelarii
jako posłańca oraz do obsługi lampy, który się tam dzień i noc pali; gońcowi
tymczasem pod groźbą utraty posady zakazano się do mnie odzywać.
Wtedy to tajny radca
Kirchmayr mnie usynowił, a jego żona, z domu Jörg, jest po dziś dzień mą matką.
Tajny radca wziął mnie całkowicie pod swą opiekę i musiałem mu usługiwać przy
stole; kochał mnie jak własne dziecko, a to dlatego, że zarówno on, jak i jego
żona mieli tyrolskie korzenie.
Wszyscy mnie na tym dworze
kochali; goniec Augustyn aliści nie mógł przeboleć, że mi go tak zabrano,
dlatego potajemnie wszędzie się na mnie zasadzał.
Byłem odkarmiony i miałem
się uczyć, ale nic nie chciało wchodzić mi do głowy; miałem też utrzymywać
porządek, ale byłem już przyzwyczajony do wolnego, nieskrępowanego życia.
Dopadła mnie też tęsknota za domem. Wspominany już wielokrotnie goniec zastał
mnie kiedyś całkiem samego na łące na tyłach pałacu. — Co tu robisz — zapytał —
i jak ci się żyje?
— Ogólnie dobrze, ale
pańskie życie mnie nie raduje, nudno mi.
— A to dlaczego?
— Chciałbym być w domu, w
Tyrolu.
— To jest możliwe, synu —
rzekł. — Jutro rano wyrusza posłaniec z Lauingen do Augsburga, a stamtąd do
Innsbrucku, możesz się z nim świetnie zabrać; ja cię potajemnie wyślę z pewnym
posłańcem do Lauingen, bylebyś tylko jutro rano o pół do dwunastej czekał przy
żywopłocie.
Wielce się radowałem, że
powrócę w rodzinne strony, bo nie wiedziałem nawet, w jakim zakątku świata się
znajduję; nie myślałem jednak o tym, że w domu czeka mnie jeno bieda. Decyzja
zapadła; wróciłem do pałacu, zjadłem obiad, po czym wyszedłem przez bramę, nic
nikomu nie mówiąc. Gdy wychodziłem z pałacu, zapytał mnie główny koniuszy: —
Dokąd idziesz? — Na pole — odpowiedziałem, pomachałem mu na pożegnanie,
ruszyłem swoją drogą i dotarłem o wyznaczonym czasie do żywopłotu, gdzie czekał
już na mnie goniec oraz jakaś dziewczyna. Goniec ucałował mnie i rzekł: — Idź
teraz w imię Boże. — Za czym zmiarkowałem, że do dziewczyny rzekł na osobności:
— Do Mödingen idźcie przez las. — Powiedziałem, że chciałbym najpierw
podziękować jaśniepaństwu, jako też zabrać pieniądze, które przez ten czas mi
podarowano. — Nie — odparł — nie potrzebujesz ich, wszystko ci później wyślę.
Uwierzyłem mu i z
pragnienia, by zobaczyć ojczyznę, pobiegłem z dziewczyną przez las, aż po
okolice Mödinger Feld.
Po drodze rozmawialiśmy ze
sobą bardzo niewiele, lecz przecie zapytałem ją raz: — Dokąd mnie prowadzisz? —
Do Tyrolu — odpowiedziała. Pomyślałem sobie: ja przecie pochodzę z Tyrolu, a
nie wiem, gdzie on leży; dziewka ma mnie tam zaprowadzić, a sama nigdy tam nie
była. Oprócz takich wątpliwości trapił mnie też lęk; stale myślałem: kto wie,
gdzie teraz trafisz? Sumienie podpowiadało mi też: powinieneś był przecie
jaśniepaństwu podziękować, a nie tak uciekać.
Pośród tych myśli szedłem z
dziewczyną przez trzy godziny, aż mniej więcej do połowy Mödinger Feld.
Teraz wróćmy do pałacu. Udano
się do stołu, a mnie nie było widać; ponieważ zwykle się tam znajdowałem,
książę zapytał zaraz o mnie i kazał też przywołać ku sobie mego ojca; ten
jednak również nie wiedział, gdzie się podziałem.
Aliści rozmowę posłyszał
główny koniuszy i rzekł do księcia: — Wasza Wysokość, o tej i otej godzinie
wychodził z pałacu, zapytałem, dokąd idzie, odparł, że na pole i pomachał mi na
pożegnanie.
Zaraz zapytano o gońca,
lecz i jego nie było nigdzie widać. W mig wysłano czterech jeźdźców w cztery
strony świata, z których jeden, imieniem Czarny Michał, trafił na mój ślad,
przejechał na przełaj przez pole, gdyż mnie już był zoczył biegnącego z
dziewczyną, spiął swego siwka ostrogami i teraz pędził tuż-tuż za nami.
Niczego dobrego spodziewać
się po tym nie mogę — pomyślałem sobie — i ze strachu zapłakałem i zawołałem w
głos: — Och, drogi Boże, co to oznacza? Czarny, zuchwały jeździec na białym
koniu? — Biegliśmy, ile sił w nogach, ale było już za późno.
— Stać! — zawołał — bo
spiorę na kwaśne jabłko! — Zadrżałem; on zeskoczył z konia, opasał mnie swym
jeździeckim batem i rzekł do dziewki: — Kto cię wysłał?
— Goniec Augustyn —
odpowiedziała.
— Dobrze — rzekł —
znaniście ty i on.
Mnie wziął na uwięzi ze
sobą i pokłusował z powrotem do pałacu. Gdyśmy przekraczali bramę, we
wszystkich oknach było pełno gapiów. Czarny Michał, triumfując, oddał swój łup
za karolina nagrody. Zaprowadzono mnie od razu do księcia; tajny radca Böckers
i tajny radca Kirchmayr, jako ojciec mój, zapytali: — Chłopcze, dokądżeś to chciał?
— Do domu.
— Kto ci to zorganizował?
— Goniec.
Znowu podjęto starania, by
tegoż odnaleźć, ale — tak jak wcześniej — na próżno.
Pojawił się dopiero
czwartego dnia, od razu jednak — nie wiem z jakiego powodu — odszedł z dworu;
mnie na powrót oddano memu ojcu Kirchmayrowi, który mnie jako swego zgubionego
syna ponownie przyjął do łask.
Minęło sporo czasu w
Disching, gdzie nieraz bywałem u stołu. Książę i księżna byli bardzo łaskawi i
często mi obiecywali, że z czasem — jeśli będę posłuszny — zapewnią mi dobry
kawałek chleba; albowiem był on z pewnością najlepszym panem dla ludzi ubogich,
a człowiek taki jak książę Alexander von Taxis zdarza się tylko raz.
Była już późna jesień,
toteż dwór udał się do Ratyzbony, gdzie mnie ojciec mój Kirchmayr ze sobą też
zabrał, a następnie zapytał, czy chciałbym studiować albo mieć nauczyciela. Mieszkaliśmy
obok ojców augustianów i mieliśmy jeszcze u siebie młodą dziewczynę, córkę pielęgniarza
nazwiskiem Walburg; ona również była uboga, dlatego ojciec mój kazał ją wychowywać,
jako i mnie, przydał nam też obojgu preceptora, który akurat nie miał zbyt
wiele oleju w głowie.
Teraz mieliśmy się razem
uczyć. Ja miałem szarą liberię, kapelusz obszyty srebrną nicią, gałgankową
koszulę i warkoczyk, byłem też wysztafirowany jak kobyła na targu; albowiem
codziennie musiałem mej łaskawej pani matce służyć do mszy świętej. Jeżeli
jednak preceptor nie pobawił się ze mną najpierw przez jakiś czas
berchtesgadeńskimi zabawkami, nie chciałem się uczyć; gdy mnie karać chciał,
uciekałem odeń do gabinetu mej łaskawej matki, skąd mnie zabrać nie mógł, a
poczciwa Walburgówna sama dostawała kije. Gdy się jednak najpierw ze mną
pobawił, uczyłem się pilnie. Teraz aliści zaczęły się me katusze.
Matka ma nie chciała już
mieć w domu gładkiego czy nieokrzesanego Tyrolczyka, lecz miałem zrobić się grzeczny
i nauczyć dobrych manier. — Posłuchaj — powiedziała — nie musisz być taki
grubiański; gdy cię wołam, nie możesz zawsze odpowiadać „Hę?” albo „Czego?”, a
raczej masz odpowiedzieć: „Co Wasza Miłość rozkaże?”.
— Dobrze — zgodziłem się i
poszedłem ku drzwiom, a ona zawołała: — Piotrusiu!
— Czego?
— Czy nie powiedziałam ci
właśnie, byś tak nie mówił? Gdzie jest „Co Wasza Miłość rozkaże”?
— Zapomniałem — odrzekłem —
już więcej nie będę — i poszedłem.
Przy drugich drzwiach: —
Piotrusiu!
— Hę? Czego? Co Wasza
Miłość rozkaże?
To „co Wasza Miłość
rozkaże” było mi tak wstrętne, że zacząłem strasznie tęsknić za domem i nieraz
płakałem głośno i wołałem: — Och, moja kochana tyrolska matko! Byłbym ja nigdy
żadnych łask nie zaznał; ty mi często chleb dawałaś, ale bez łaski, a teraz
muszę się samą łaską obchodzić.
W gospodzie „Pod Czarnym
Słoniem” wypytałem salzburskich furmanów i nazajutrz o piątej rano wyruszyłem z
nimi, nadkładając drogi, najpierw do Salzburga, potem do Tyrolu, aż wreszcie dotarłem
do domu, gdzie nie miałem ni kęsa jedzenia.
Rozdział
drugi
Teraz było dla mnie niczym sen, że na
świecie istnieją wielcy panowie, a ja jestem w domu taki biedny, że nie mam
nawet schronienia, nie mówiąc już o pieniądzach czy sprzętach domowych; siostry
me niewiele mi pomóc mogły, choć dwie były zamężne: same bowiem nic nie miały
oprócz gromady przychówku i obnośnych handlarzy olejków za mężów.
Mój obmierzły sąsiad, głód,
powrócił.
Często z towarzyszami zabaw
— z których żaden nigdy nie opuścił naszej miejscowości — rozmawiałem o
szerokim świecie; uważali mnie już za światowca, a ja opowiadałem im o wielkich
panach, ucztach i wszystkim, co tylko widziałem.
Tak jak na całym świecie
wiadomo, iż nasza nieśmiertelna cesarzowa Maria Teresa przez wszystkich
poddanych kochana była nie bez powodu jako prawdziwa matka, tak też słyszałem,
że szczególnie życzliwa była Tyrolczykom. Dzień i noc chodziła mi po głowie
myśl, jak by jej się tu przypodobać.
Głód mi aliści doskwierał i
musiałem się starać, by dostać coś do jedzenia.
Chodziłem z tego powodu to
do jednego przyjaciela, to do drugiego, przyjaźń jednak wnet się kończyła i me
wizyty im się przykrzyły; by głodu uniknąć, musiałem nająć się do pasienia
owiec. Pasłem tedy na Riedbergu, nawet u tego samego gospodarza, mianowicie z’
Oertlera, do którego miałem trafić za pierwszym razem; rano dostawałem zupę i
owsiankę; na obiad przynoszono mi parę garści klusek parowanych, które
każdorazowo zjadałem do godziny dziesiątej, najpóźniej do jedenastej. Miałem do
pasienia 50–60 owiec, a te rozłaziły się po górach tak daleko, że przez cały
dzień musiałem to w jedną, to w drugą stronę biegać i skakać na przełaj po
korzeniach, głazach i niebezpiecznych jamach, by żadnej nie zgubić.
Pewnego dnia o zmierzchu
padłem bardzo głodny i zmęczony na trawę i jąłem rozważać to, co mi się dotąd
przytrafiło, jak również mą obecną sytuację. Naraz usłyszałem w pobliskich
zaroślach jakieś człapanie, co mnie z rozmyślań tych wyrwało. Poderwałem się i
ujrzałem młodą białą kozę z koźlątkiem. Podkradłem się w jej stronę, nie
bacząc, gdzie jesteśmy, bo miałem nadzieję ją wydoić, by mlekiem zaspokoić
głód; i rzeczywiście chwyciłem ją za tylną nogę, trzymając mocno; koza
jednakowoż przestraszyła się i zeskoczyła wraz ze mną — bo jej puścić nie
chciałem — z wysokiej na dwanaście stóp skały, ponad pniakami i krzakami.
Jakeśmy się po drodze rozdzielili, nie wiem już. Leżałem na płaskim,
pokiereszowany i podrapany na całym ciele, a koza z młodym wspinała się już na
inną skałę; jej mleka już mi się nie chciało, musiałem raczej myśleć o tym, po
której stronie skały zdołam wrócić do mych owiec; spędziłem je razem i wróciłem
do domu. Dwa tygodnie później owce poszły na halę i mój zarobek dobiegł końca.
Udałem się tedy do mego
starego Georga i raz jeszcze poprosiłem go o schronienie, a on też mnie
przyjął. Tam spałem na poddaszu, owinięty pledem, z kawałkiem drewna pod głową.
W końcu zachorowałem, a domek rodzinny mój brat i jego zła żona sprzedali memu
szwagrowi, które mnie chorego zabrał i w nowo zakupionym domku umieścił takoż
na poddaszu na sianie, gdzie też mogłem lepiej wypocząć.
Wyzdrowiałem (Bogu dzięki)
i mieszkałem wciąż u szwagra na sianie.
Tysięczne myśli o wielkich
panach, o łasce i szczęściu, o dobrej cesarzowej, o której często od ludzi
słyszałem, prześladowały mnie dzień i noc i nie mogłem się od nich opędzić.
Któregoś wieczora poszedłem
jak zwykle spać i przyśniło mi się jako żywo, że przybyłem przed oblicze dobrej
cesarzowej, pod pachą miałem kapelusz, który ona napełniła mi pieniędzmi, a
przy tym w pewnym miejscu, gdzie stała stara międlarnia, pozwoliła pobudować
domostwo i szynk gorzelny.
Obudziłem się uradowany,
podziękowałem Stwórcy, zbiegłem na dół i opowiedziałem wszystko siostrze, która
akurat warzyła strawę; wyśmiała mnie, ja jednak, nic sobie z tego nie robiąc,
pobiegłem obejrzeć ową parcelę, którą też zastałem dokładnie taką, jak mi ją
sen odmalował.
Gospodarz, do którego ona
należała, nazywał się Anton Krapf i był to stary, poczciwy człowiek; właśnie rzut
kamieniem stamtąd stawiał ogrodzenie. Podszedłem do niego i rzekłem: — Drogi
Toni, bądź tak dobry i sprzedaj mi ten kawałek ziemi, na którym stoi międlarnia
(mający jakie sześć na sześć czy siedem na siedem kroków); cesarzowa pozwala mi
zbudować na nim dom.
— A skąd ty to wiesz?
— Śniło mi się to dziś w
nocy tak wyraźnie, że wierzyć muszę, iż to pewne.
— Biedny chłopcze, żal mi
ciebie, dam ci go, masz to u mnie jak w banku. Rodziców twych znałem dobrze,
zacni to byli ludzie; parcelę nieraz już wprawdzie sprzedać mogłem, ale tobie
ona przypadnie.
— Jaka cena?
— Dwa guldeny*,
szkaplerz i kieliszek gorzałki.
— Zgoda, umowa stoi!
Poszliśmy razem na górę do
mego szwagra, który wyłożył za mnie owe dwa guldeny; zapłaciłem nimi za plac,
dodając szkaplerz i butelczynę gorzałki.
— No widzisz, siostro,
sprawdza się to, co ci dziś rano powiedziałem! Teraz mi już chyba wierzysz? Mam
już własną ziemię, a dzięki naszemu Panu Bogu i cesarzowej dostanę też dom i
jeszcze się wzbogacę; a wtedy nasmażę sobie racuchów na smalcu i będę się nimi
zajadał do woli!
Dziesięć razy tego dnia
poszedłem oglądać mą działkę, położyłem się na niej i wyobrażałem sobie mój
przyszły dom.
Nie mogłem zaznać spokoju;
musiałem udać się w podróż do cesarzowej, chociaż wszyscy ze mnie kpili i mnie
każdy wyśmiewał.
Wreszcie popęd stał się tak
silny, że istotnie wybrałem się w drogę. Do malowanej flaszki wziąłem miarkę
wiśniówki i bez grosza przy duszy ni jakowej wałówki wyruszyłem w imię Boże doliną
do Innsbrucku, posłyszałem był bowiem, iż są tam wielcy panowie, którzy o
wszystkim decydują, pomyślałem więc, że i dobra cesarzowa będzie tam u siebie. Pierwszego
dnia uszedłem osiem godzin drogi, bez krzyny jedzenia ani łyka napoju,
mianowicie aż pod Hall**. Głód mnie dręczył,
byłem też wyczerpany; tam natknął się na mnie pewien pan w powozie (jak się
później wywiedziałem, był to baron Crusina***), który zapytał: —
Czego ci brakuje, mały góralu, i dlaczego płaczesz?
— Głupi! Gdybyś tak
głodował jak ja, nie byłoby ci do śmiechu!
— Mocno tedy głodujesz?
— Nic jeszcze dzisiaj nie
jadłem.
— A dokąd to zmierzasz?
— Idę do cesarzowej?
— Co chcesz u niej robić?
— Mam tu flaszeczkę
wiśniówki, dam jej, a ona pozwoli mi zbudować dom.
— Chcesz jechać ze mną do
mego zamku, o tam, widzisz? Chcę cię nakarmić i przenocować, a ty musisz mi
jeszcze więcej opowiedzieć.
— Dobrze!
Wziął mnie tedy do swego
powozu i pojechaliśmy pod górę do zamku niedaleko mostu Volderer Brücke*.
Gdy weszliśmy do zamku,
powitała go żona. — Skarbie — rzekł — przyprowadzam ci tu małego górala —
spotkałem go na drodze, płakał z głodu; musisz go porządnie nakarmić.
— Tak, mój skarbie! To
ładny chłopiec, podoba mi się. — I do mnie: — Zaraz coś dostaniesz, mały! —
Wzięła mnie za rękę i zaprowadziła do komnaty. Wieczorem szli jeść i wzięli
mnie do siebie do stołu, gdzie zostałem po pańsku nakarmiony, dostałem też
wina, a wieczór spędziliśmy na rozmaitych rozmowach; ogrodnik wziął mnie
następnie do siebie, gdzie bardzo wygodnie przespałem noc.
Rano wstaliśmy;
powiedziałem obojgu państwu dzień dobry, pocałowałem ich w rękę i dostałem na
śniadanie zupę mleczną. Starszy pan i jego żona rozmawiali ze mną, wypytywali o
wszystko; na wszystkie pytania udzielałem im opowiedzi i pokazałem im
flaszeczkę z gorzałką. — Dobrze — powiedział on — zostaniesz u mnie jeszcze
kilka dni; mam siostrę w klasztorze w Hall, wkrótce znowu ją odwiedzę, wezmę
cię tedy ze sobą — kto wie, może cię tam przyjmą albo znajdą dla ciebie jakieś
zajęcie.
Na wszystko chętnie
przystałem; widziałem bowiem, że naprawdę dobrze mi życzy.
Na trzeci dzień znowu tam jechał
i wziął mnie ze sobą do powozu. Gdy weszliśmy do rozmównicy, ujrzałem ze
zdumieniem jakie dziesięć niewiast, odzianych na czarno jak jezuici, każda w
birecie na głowie. Były to: hrabina Arco jako przełożona, dwie hrabianki
Fugger, siostra barona, pani von Stotzingen, pani von Aufseß, panna Severin i
jeszcze inne.
Przywitały mnie i
rozmawiały ze mną przyjaźnie; to mnie ośmieliło i opowiedziałem im cały mój
sen. Za wstawiennictwem barona Crusiny zatrzymały mnie na dobre w klasztorze, a
miejsce do spania dostałem w mleczarni.
Podobało im się me żywe
usposobienie i nieraz mawiały do siebie: może z tych jego rojeń i zamysłów coś
jeszcze będzie; wszak stale przyjeżdżają do nich w odwiedziny panowie i panie z
Innsbrucku, co mają rodziców, krewnych albo znajomych w Wiedniu, i gdyby mogły
mi swym wstawiennictwem u nich jakoś pomóc, to z serdeczną chęcią to uczynią. W
tymże czasie poruczono mi służenie do mszy świętej oraz wykonywanie pozostałych
posług w kościele. Musiałem też pędzić wiśniówkę, bo ta, którą ich
poczęstowałem, bardzo im posmakowała.
Minęły blisko trzy
miesiące, podczas których panie często wzywały mnie do rozmównicy, by ze mną
gawędzić i sprawiać mi rozmaite podarunki. Dzień i noc o niczym innym nie było
mowy jak tylko o cesarzowej, kapeluszu pełnym pieniędzy, szynku gorzelnym, budowie
domu i tak dalej. Nareszcie przybyli z wizytą hrabia von Enzenberg*
jako gubernator oraz hrabia Leopold Künigl**; tym dwóm hrabiom opowiedziały
panie o mnie, o tym, że nieustannie trwam przy swym zamiarze i z tego powodu
nikomu nie daję spokoju.
Hrabiowie uśmiali się z
mych zamysłów, obiecali jednak dać mi list polecający. Hrabina Taxis była z
domu Wilczek i pochodziła z Wiednia, a ojciec hrabiego Leopolda Künigla był wielkim
ochmistrzem u arcyksięcia Leopolda. Prałat z Wilten miał również brata w
Wiedniu, pana tajnego radcę von Spersa; wszyscy oni obiecali dać mi listy
polecające i referencje. Mówiąc krótko, ma podróż była postanowiona. Przełożona,
pani hrabina von Arco, opłaciła mi statek, a pozostałe damy zebrały dla mnie na
drogę siedem guldenów.
Popłynąłem tedy rejsowym
statkiem Aschbachera, który co tydzień kursował do Wiednia. Po drodze wiodłe mi
się całkiem dobrze, miałem bowiem zacnych współpasażerów.
We wrześniu 1757 roku dopłynęliśmy
do Wiednia i przybiliśmy do brzegu na Szańcu w dzielnicy Rossau; zakwaterowałem
się tamże przy pralni. Miałem jeszcze piętnaście krajcarów i dokuczał mi głód,
ale nikt mnie nie rozumiał. Na szczęście dostrzegłem w jednej z garkuchni na
Szańcu gotowane kluski, których czym prędzej kazałem sobie dać za sześć
krajcarów; pożarłem kluski z wielką ochotą, po czym ległem w mej kwaterze spać.
Miałem wprawdzie przy sobie
dwa listy polecające — od hrabiego Künigla do jego pana ojca, wielkiego
ochmistrza, oraz od prałata z Wilten do jego brata, pana von Spersa — jednak
łatwo sobie przedstawić, jak w Wiedniu roi się zarówno od powozów, jak i ludz,
a gdy kogoś pytałem, udzielano mi jedynie zdawkowych odpowiedzi.
Ujrzałem też, że tam prości
ludzi niewiele się o jaśniepaństwa dopytają, bo nikt nie wie, kto pospołu w
danym domu mieszka; ja zaś mniemałem, że będzie to jak u nas w Tyrolu, gdzie
znają się całe sołectwa i gdy się zna miejscowość, można też łatwo dopytać się
o dom i danego człowieka.
Tam jednak, gdy się nie znało
numeru albo domu, nie szłoby dopytać się o samego papieża, zwłaszcza że nikt
mnie dobrze nie rozumiał.
Bez grosza przy duszy
usiadłem na kamieniu na Placu Świętej Trójcy. Teraz już nie w głowie była mi
cesarzowa, kapelusz pełen pieniędzy i szynk gorzelny; a raczej: ach, trzeba było
domu nie opuszczać! i jeszcze: jakże ty tam teraz powrócisz? Zapłakałem gorzko.
Gdy tak mijały mnie tysiące ludzi, przechodził też hrabia Spaur z Tyrolu,
kanonik salzburski, a obecnie panujący biskup Brixen*. Ten łaskawie mnie zapytał:
— Skąd się tu wziąłeś?
— Z Tyrolu.
— A co tu robisz?
Pokazałem mu listy i wyłuszczyłem
cały mój zamiar i sprawę, z którą przybywam. Na to wziął mnie do siebie na
kwaterę i pozwolił spać u swego stangreta.
Nazajutrz dał mi dwa
siedemnastaki i kazał swemu słudze zaprowadzić mnie do pana von Spersa. Temu wręczyłem
list od jego wielebnego pana brata; ucieszył się wielce i zatrzymał mnie tego
dnia u siebie, o wszystko wypytał, a ja mu wszystko szczerze opowiedziałem. Nazajutrz
zaprowadził mnie ten pan osobiście do hrabiny Martinitz. Poprzedniego dnia jej
piesek pokojowy został pokąsany i był w marnym stanie; panował z tego powodu
lament; miałem przy sobie puzdereczko driakwi, zrobiłem z niej okład na ranę i
psina w mig wyzdrowiała. Teraz miałem już najlepsze referencje, a coś też przy
tym dostałem. Pani hrabina i pan von Spers kazali mnie następnie zaprowadzić do
Kolegium Emanuelińskiego, gdzie w jednej z sal zgromadzonych było wielu młodych
kawalerów, między innymi byli tam też młodzi hrabiowie von Taxis z Tyrolu.
Widok młodego wieśniaka w
szerokich spodniach sprawił im wielką frajdę. Dostałem tam też jeść i pić.
Zaraz przyszedł jeden ze skrzypcami, musiałem przed nimi tańczyć, a młodzi
kawalerowie kręcili hołubce wraz ze mną.
Każdy podarował mi coś do
kieszeni mych portek, tak że zebrałem łącznie jakie pięć florenów. Oto byłem
już bogaty. Teraz polecał mnie jeden jaśniepan drugiemu i trafiłem też na ucztę
do kardynała Migazziego, w ktorej uczestniczyło wielu jaśniepaństwa; dostałem
jeść i pić oraz co nieco w prezencie.
Między innymi panami obecny
był na tej biesiadzie hrabia Jan Chotek*, ówczesny kanclerz
Czech; tak mu się spodobałem, że zaraz mi pozwolił do siebie przyjść i go
odwiedzić. — Gdzie mieszkasz? — zapytał. — Wystarczy, że w dzielnicy
Josephstadt zapytasz o hrabiego Chotka. — Nazajutrz przyszedłem doń*
na obiad; portier mnie zapowiedział, zaprowadzono mnie na górę, wszedłem do
jadalni, ucałowałem dłoń hrabiemu i hrabinie* i przy sąsiednim
stole dostałem jeść i pić; hrabia i hrabina rozmawiali ze mną i tak mnie
polubili, że zaraz obiecali dawać mi codziennie jeść i kłaść codziennie na
parapecie siedemnastaka dla mnie. Z radości rzuciłem się im na szyję,
ucałowałem ich i podziękowałem. Przyrzekli mi też od razu, że wszystko będzie
dobrze i pozwolili nazywać siebie ojcem i matką.
Oto byłem nowo mianowanym hrabiowskim
synem i znowu miałem w głowie tylko cesarzową, Wiedeń, kapelusz pełen
pieniędzy, budowę domku i szynk gorzelny — spędziłem na tych rozmyślaniach
kilka dni, nim mój nowy ojciec miał okazję porozmawiać z wielkim ochmistrzem
arcyksięcia, hrabią Küniglem; w tym czasie codziennie i niechybnie zjawiałem
się na jedzeniu, które mi też wspaniale smakowało, w zamian zaś zabawiałem
państwa rozmaitymi krotochwilnymi opowieściami.
Było to, jako się rzekło.
jesienią 1757 roku, gdy mnie ojciec posłał do Schönbrunnu, gdzie naonczas rezydował
dwór cesarski, abym przy sposobności dostał się do hrabiego Künigla. Dziesięć
pewnie razy podchodziłem do bramy i za każdym razem się cofałem, gdyż strzegło
jej dwóch konnych dragonów i dwóch grenadierów z długimi wąsiskami. Wreszcie
zapytałem jednego z przechodzących sługów, czy nie mógłbym dostać się do
hrabiego Künigla. Ten odpowiedział, że wystarczy, iż z nim pójdę: jego kwatera
mieści się na parterze rezydencji po lewej stronie; zaprowadził mnie tam,
przekazał innemu słudze mój list od syna hrabiego z Innsbrucku, ten kazał mi
poczekać. Wreszcie, list przeczytawszy, kazał hrabia wpuścić mnie do siebie. Zaraz
ucałowałem jemu i hrabinie dłoń, a oni kazali mi zostać i jedli, wypytując mnie
tymczasem o wszystko; opowiedziałem im tedy rzecz całą dokumentnie: mój sen na
sianie, podróż, zamysł, cesarzową, Wiedeń, kapelusz pełen pieniędzy, szynk
gorzelny i budowę domu, jak również me dotychczasowe koleje losu.
— Dobrze, moje dziecko! —
rzekła hrabina. — Musisz jednak uzbroić się w cierpliwość i pilnie się modlić; jeśli
Bóg zechce, wszystko może się ziścić.
Podziękowałem i poszedłem
za powrotem do Wiednia. Następnego dnia przyszedłem do mego ojca, Chotka,
któremu wszystko opowiedziałem; on bardzo się ucieszył i rzekł, iż z pewnością
wszystko pójdzie dobrze. Codziennie biegałem do Schönbrunnu i z powrotem do
Wiednia, by przenocować; wtedy też po raz pierwszy widziałem przejeżdżającą
cesarzową.
Któregoś dnia hrabia Künigl
powiedział mi: — Młodziku, musisz spisać to, o co chciałbyś prosić cesarzową. —
Zastosowałem się do tej przyjaznej rady i na ćwiartce arkusza spisałem poniższy
memoriał: „Moja kochana dobra cesarzowo, ludzie w mej ojczyźnie powiadają, że z
Ciebie taki dobry człowiek, a mnie się u siostry mej na poddaszu na sianie
przyśniło, że do Ciebie przybyłem, a ty podarowałaś mi kapelusz pełen pieniędzy
i pozwoliłaś zbudować szynk gorzelny. Bardzo Cię pięknie proszę, bądź tak dobra
i uczyń to, będę się za Ciebie modlił do końca życia — Peter Prosch, z Ried w
Tyrolu”.
Hrabia wziął ode mnie
pismo, spojrzał i ze śmiechem schował do kieszeni, mówiąc: — Przy najbliższej
okazji przekażę to Jej Cesarskiej Mości.
Wróciłem do Wiednia, do
mego ojca Chotka, i zdałem mu sprawę z tego, co zaszło, a on bardzo się
ucieszył i życzył mi szczęścia; następnie znowu udałem się do Schönbrunnu, by
się wywiedzieć czegoś więcej o mej sprawie.
Wkrótce potem hrabia Künigl
podczas obiadu podał cesarzowej na srebrnej tacy mój memoriał, który ona
najłaskawiej wzięła do ręki, z uśmiechem przeczytała i podała cesarzowi
Franciszkowi ze słowami: — Mój skarbie, spójrz, oto natura i szczere serce
Tyrolczyka! — Cesarz przeczytał pismo, podał je dalej i tak okrążyło on cały
stół, wzbudzając niemały podziw i śmiech; cesarzowa przemówiła następnie do
hrabiego Künigla: — Chcę, by ten chłopiec stawił się osobiście.
Wahając się między lękiem i
nadzieją, czekałem przez cały czas z drżeniem przed drzwiami domu, by — kiedy
hrabia się zjawi — usłyszeć, jak poszło.
Wreszcie hrabia przybył,
zrobił jednak hardą minę i rzekł: — Nic z tego nie będzie.
Przeraziłem się, wydałem
głośny okrzyk i zapłakałem; hrabia przemówił: — Nie, nie, moje dziecko!
Cesarzowa łaskawie przyjęła twój memoriał, śmiała się, a także powiedziała mi,
że chce, byś stawił się przed nią osobiście. Wszystko pójdzie dobrze, musisz
tylko wykazać się cierpliwością, a kiedy cesarzowa będzie wyjeżdżać, pokazywać
się jej częściej.
Oto była wiktoria;
uradowany pobiegłem do mego ojca, Chotka, i chciałem mu wszystko opowiedzieć; lecz
on już wszystko wiedział, sam był bowiem obecny przy stole. Powiedział mi też,
że cesarzowa była wielce łaskawa i szczerze uśmiała się, czytając me pismo;
pocieszył mnie też, mówiąc, że wszystko będzie dobrze.
Musiałem pobiec z powrotem do
Schönbrunnu, by pokazać się cesarzowej, gdy będzie wyjeżdżała; na noc wracałem
do Wiednia. Rano znów do Schönbrunnu, a wieczorem na powrót do Wiednia; a kiedy
nieraz zdarzyło mi się przysiąść na tyle dorożki i przejechać tak kawałek
drogi, dostawałem czasem od stangreta trzy czy cztery tęgie baty jako nagrodę
za to przysiadanie, która to nagroda wcale mi się nie podobała. Przybyłem znów
do Schönbrunnu, a dzięki względom, jakie miałem u hrabiego, mogłem chodzić
swobodnie po dziedzińcu i ogrodzie, niezatrzymywany przez straż ani nikogo
innego.
Cesarzowa przejeżdżając
często mnie widziała, a to cowieczorne bieganie z powrotem do Wiednia zaczęło
mi ciążyć.
Nadeszła chłodna jesień,
byłem boso, a mój przyodziewek, składający się ze zgrzebnej koszuli, skórzanego
pasa szerokiego na jakie trzy palce, luźnych spodni, lichego kaftana i
kapelusza, był — jak nietrudno się domyślić — na chłodną porę zdecydowanie
niewystarczający. Teraz i ma wiara zaczęła słabnąć, myślałem sobie, że pewnie
nie dostąpię łaski rozmowy z cesarzową, skoro mnie z powozu nieraz już
widziała, a wciąż jeszcze nie kazała mi stawić się przed jej obliczem. Pewnego
wieczoru chodziłem sobie po ogrodzie, a to od strony kościoła NMP na Hietzingu,
gdy dostrzegłem na parterze pałacu uchylone drzwi; zajrzałem do środka i
ujrzałem kocioł do prania, a obok piękne łóżko nakryte węgierskim kocem. Przyjdę
tu w nocy sprawdzić — pomyślałem — a jeżeli nikogo nie zastanę, będę miał dobre
miejsce na nocleg. Tak jak postanowiłem, tak też i uczyniłem. Poszedlem tam o
dziesiątej wieczorem, zajrzałem, a że w środku nikogo nie było, to rozebrałem
się, ległem w łóżku i spałem po pańsku.
Przez całą noc nikt się też
nie zjawił. Nazajutrz wstałem, ubrałem się, zostawiłem drzwi uchylone tak, jak
były wcześniej, i poszedłem do hrabiego Künigla powiedzieć mu dzień dobry.
Ten zapytał mnie, co tu
robię o tak wczesnej porze. Opowiedziałem mu wszystko, co zaszło, i gdzie
przespałem noc. Zaśmiał się i rzekł: — Masz wiele szczęścia, że możesz spać w
rezydencji, a nikt o tym nie wie. — Powiedział też, że jest to pomieszczenie, w
którym przygotowuje się wodę do kąpieli dla Jej Cesarskiej Mości; człowiek,
który ma nad tym pieczę, ma żonę na Hietzingu i prawie każdą noc spędza w domu.
Nocowałem tedy przez blisko cztery tygodnie incognito w tym pokoju,
niezauważony, gdyż za każdym razem wchodziłem do środka po zmroku, a wychodziłem
rano. Jedzenie miałem u hrabiego Künigla, a w rezydencji darmowy nocleg — tym
samym powodziło mi się całkiem znośnie. Biegałem też czasem do Wiednia do mego
ojca, Chotka, który dawał mi różne rady i wskazówki. Pewnego razu hrabia Künigl
posłał mnie ze swym rusznikarzem do zakrystiana, sugerując, by ten częściej
pozwalał mi służyć do maszy, gdyż jestem ubogim chłopcem. Tak też się stało i odtąd
byłem codziennie ministrantem.
Rozdział
trzeci
23 września wspomnianego roku służyłem
do mszy po prawej stronie kaplicy, przy ołtarzu św. Antoniego z Padwy.
Cesarzowa wyjeżdzała i
przybyła na mszę świętą do swej loży wcześniej niż zwykle, gdy ja wraz z ojcem kapucynem
byliśmy jeszcze przy ołtarzu. Gdy nadciągnęła służba, a mianowicie Szwajcarzy, drabanci,
gwardziści i całe larum jaśniepaństwa, otwarłem usta, wybałuszyłem oczy,
nadstawiłem uszu i gapiłem się bardziej przestraszony niż podczas owego mycia w
Disching.
Msza święta dobiegła końca
i przy Ewangelii św. Jana chwyciłem księgę jedną ręką, zwróciłem się ku
cesarzowej, pokłoniłem nisko i pozdrowiłem ją skinieniem; zaśmiała się i
odeszła, a ja przeszedłem z ojcem kapucynem do zakrystii; tam musiałem czekać,
aż wszyscy się rozejdą, bo wcześniej nie mogłem nawet wychylić się zza drzwi.
Gdy to nastąpiło, ruszyłem tak jak pozostali ku wyjściu.
Raptem zjawił się kamerdyner
w białawym surducie i kamizeli obszytej złotem i zapytał mnie: — Jak się nazywasz?
— Piotruś — odpowiedziałem.
— A jak dalej?
— Prosch, z Tyrolu.
— Masz ze mną iść do Jej
Wysokości Cesarzowej, chce z tobą rozmawiać.
Uradowany, przestraszony,
zdenerwowany i drżący szedłem
z nim przez kolejne straże i po schodach na górę. W sali na piętrze kazał mi poczekać;
byłem boso, a kapelusz trzymałem pod pachą. Na szczycie schodów stało dwóch Szwajcarów
w bufiastych spodniach, z kryzami wokół szyi i w spiczastych kapeluszach.
Przy jednych z drzwi stali
gwardziści-szlachcice: jeden Niemiec i jeden Węgier. Rozejrzałem się wokoło i
bąknąłem coś pod nosem, a wszyscy obecni zaśmiali się w głos, widząc, że nie
wiem, co czynię. Ze strachu i oczekiwania na to, co ma nastąpić, zachciało mi
się istotnie siku. Wreszcie z drzwi w jednym z narożników wyszła dworka; jak
się później dowiedziałem, była to hrabina Inzaghi. Myśląc, że to sama cesarzowa,
ukląkłem; ona zaśmiała się i rzekła: — To nie ja, ona zaraz przyjdzie; ty
tymczasem masz wejść tutaj. — Otworzyła mi drzwi, wszedłem; zamknęła za mną i
nie wiedziałem już, gdzie się znalazłem.
Jakież było me zdumienie,
gdy rozglądając się, ujrzałem wokół siebie więcej niż dwudziestu małych
Tyrolczyków w szerokich spodniach. Podszedłem do nich i podałem jednemu dłoń,
on wyciągnął swoją, aż moja natrafiła na ścianę; przestraszyłem się, odwróciłem
i znowu widziałem przed sobą samych tylko takich chłopców, co wyglądali
identycznie jak ja; zaśmiałem się, oni też się zaśmiali, podskoczyłem,
podskoczyli i oni. Teraz naszły mnie smutne myśli i zwątpiłem, czy jestem przy
zdrowych zmysłach, bo zupełnie nie mogłem pojąć, co się dzieje.
Wreszcie po prawej na
drugim końcu sali otworzyły się podwójne drzwi.
Sala miała gładką posadzkę,
weszła cesarzowa, pobiegłem ku niej, poślizgnąłem się i runąłem na plecy.
Szybko się pozbierałem i ukląkłem.
Cesarzowa podeszła do mnie i powiedziała: — Wstań! — Zrobiłem to, a ona rzekła:
— Szczęść Boże, mały! Czy to ty jesteś tym Tyrolczykiem, którego mi polecono? —
i podała mi rękę do ucałowania.
Ja jednak ucałowałem skraj
jej sukni i powiedziałem: — Bóg zapłać! Czy ty jesteś naszą cesarzową Marią
Tereską? Tam za drzwiami też była taka jedna osoba, myślałem, że to ty; miała u
boku złote wrzeciono i sznur z dzwoneczkami.
Zaśmiała się tak, że aż jej
się brzuch zatrząsł, i rzekła: — Tamta nie, ja jestem twoją cesarzową; czego
chcesz ode mnie?
Obiegłem krzesło i
powiedziałem: — Siadnij sobie.
— Ja cały czas siedzę —
odparła. — Powiedz, czego chcesz ode mnie?
W podwójnych drzwiach, z
których wyszła, pełno było głów; tak się śmiali, że dwa razy dała im znak ręką
i powiedziała, że mają być cicho, bo inaczej nie będzie mogła mnie zrozumieć.
Zacząłem tedy mówić: — Patrzaj,
moja kochana cesarzowo, jestem ubogim chłopcem, nie mam ojca ni matki, a
mieszkam u mej siostry na poddaszu na sianie. Tam którejś nocy mi się przyśniłaś,
albowiem słyszałem od ludzi, że taki z ciebie dobry człowiek, przybyłem do
ciebie i cię poprosiłem, a ty mi pozwoliłaś na pewnym kawałku ziemi, gdzie stoi
dawna międlarnia, a który zakupiłem za dwa guldeny, szkaplerz i butelczynę
gorzałki, wybudować szynk gorzelny; podarowałaś mi też kapelusz pełen
pieniędzy; kapelusz miałem w tym śnie taki sam jak ten, który teraz mam w ręku.
Proszę cię, bądź tak dobra i zrób to dla mnie! Będę się za ciebie modlił do
końca życia.
— Dobrze, dostaniesz to, o
co prosisz — przemówiła — jeżeli to nikomu nie szkodzi. — I dałą mi rękę do
pocałowania, ja jednak ponownie ucałowałem skraj jej szaty.
— Ano, cesarzowo! Ale
spójrz, musisz mi też dać kwit jakiś, albowiem nasi panowie nie są tacy
łatwowierni, a ciebie nie miałbym potem przy sobie i z całej sprawy mogłyby być
nici.
— Powiem hrabiemu Chotkowi,
żeby dał ci list do gubernatora Enzenberga, ten ci już potem uwierzy.
— Och, proszę, nie zapomnij
o tym!
— Nie, nie zapomnę, jeszcze
dzisiaj to się stanie. Czy znasz się też na pędzeniu gorzałki?
— Ano, widziałem to u matki
i miałbym dla ciebie flaszeczkę wiśniówki (tu wyrwało mi się westchnienie), ale
mi się w potłukła w klasztorze w Hall.
Zaśmiała się na to i
rzekła: — Nie pijam wiśniówki. A co robią panie w Hall?
— Hrabina Arco wraz z całym
zakładem kładą ci się do stóp.
— Gdy tam będziesz, pozdrów
je ode mnie. A cóż poza tym mówią o mnie Tyrolczycy, miłują mnie?
— Już ci przecież mówiłem;
gdybym o tobie nic dobrego nie słyszał, to byłoby mi się też nic dobrego nie
przyśniło i nie stałbym tu dzisiaj przed tobą. W całym naszym kraju mówi każdy,
od największego do najmniejszego, żeś ty człowiek najlepszy i drugiej takiej
kobiety jak ty już na świecie nie będzie.
Zaśmiała się serdecznie i
rzekła: — To mnie cieszy, ja też lubię Tyrolczyków, bo są wierni i szczerzy. —
Sięgnęła lewą ręką do kieszeni kamizelki, wyjęła dwadzieścia cztery kremnickie
dukaty*
i ofiarowała mi je do kapelusza.
Teraz odebrało mi dech; odłożyłem
kapelusz na podłogę i zapominając, co mi wcześniej mówiono, ucałowałem ją w
rękę, objąłem ją w pół, po czym skacząc wokół niej śpiewałem: — Tralla, tralla
la, kto jest teraz bogatszy niż ja?
— Ano, cesarzowo — powiedziałem
— gdy przyjedziesz kiedyś do Tyrolu, ja też ci coś z pewnością podaruję, jeśli
mi chatkę pozwolisz zbudować.
Teraz spełniło się
wszystko: słowa starego Georga, szczęście, sen, Wieden, cesarzowa, szynk
gorzelny, kapelusz pełen pieniędzy. Cesarzowa śmiała się do rozpuku, a ja tańczyłem
i wywijałem przed nią hołubce. — Niech cię Bóg chroni! — pożegnała mnie,
otwarto drzwi, wytańczyłem na zewnątrz, w podskokach minąłem strażników, którzy
śmiali się wszyscy, zbiegłem po schodach, pod pachą mając kapelusz z dukatami,
i popędziłem do hrabiego Künigla, który z radosną niecierpliwością wyczekiwał
wieści, jak mi poszło. Ucieszył się wielce, jakby to jego samego spotkało
szczęście.
Wziął ode mnie pieniądze na
przechowanie; potem podano obiad.
Byliśmy przy stole, gdy
zjawił się rusznikarz od arcyksięcia Leopolda z wiadomością, że mam z nim iść
do arcyksięcia.
Podskoczyłem uradowany,
poszedłem za nim i przybyliśmy przed oblicze arcyksięcia, który zapytał mnie,
skąd pochodzę i dlaczego noszę takie szerokie spodnie.
— Strażnicy też mają
szerokie spodnie — odpowiedziałem; na to on: — To są Szwajcarzy.
— A ja jestem Tyrolczykiem.
— Słuchaj — powiedział —
musisz zostać żołnierzem, potem pozwolę ci zbudować szynk gorzelny.
— Nie chcę — odparłem — i
nie potrzebuję szynku od ciebie, już mi go twoja pozwoliła zbudować matka.
— Ale musisz zostać
żołnierzem i pozostać przy mnie.
— A ja nie chcę, wracam do
domu, do Tyrolu. Czy przecie sam nie jesteś żołnierzem?
— Tak, mam już własny pułk.
— Ach, ty francie! Co ty
wiesz o pułku? Pokaż mi go, gdzie go masz?
— Na leżach na Węgrzech.
— Śpi cały czas?
— Niemądry jesteś i nic nie
pojmujesz; musisz zostać żołnierzem.
— A ja nie chcę.
Chwycił za szpicrutę, ja
byłem koniem i tak zamieniliśmy jego komnatę w ujeżdżalnię. Podarował mi na
koniec trzy dukaty i pozwolił odejść. Z dukatami w dłoni pobiegłem z powrotem
do hrabiego Künigla, który wszystko już wiedział i podzielał mą radość.
Położyłem się tedy do łóżka
i spałem tej nocy tak po pańsku jak jeszcze nigdy w życiu.
* Alexander Ferdinand von Thurn und Taxis
(1704–1773).
* Maria Henriette Josepha von
Fürstenberg-Stühlingen (1732–1772).
* Gulden (pół talara) zawierał 11,7 grama czystego
srebra; dwa guldeny stanowiły równowartość ośmiu dniu pracy prostego robotnika.
** Dystans ponad 40 kilometrów.
*** Zapewne Johann Baptist von Crosina.
* Jedyna owcześnie stała przeprawa przez rzekę Inn
między miastami Hall i Schwaz; powyżej stoją zamki Aschach i Friedberg.
* Zapewne Kassian Ignaz von Enzenberg (1709–1772).
** Leopold Joseph von Künigl zmarł w 1727 roku; być może chodzi o jego
młodszego brata Jana Filipa Josefa (1696–1770).
* Joseph Philipp von Spaur (1718–1791).
* Jan Karel Chotek z Chotkova a Vojnína (1704–1787).
* Siedzibą hrabiego Chotka był zachowany do dzisiaj
Pałac Strozzich.
* Anna Maria Theresia, z domu hrabina Kottulinsky
von Kottulin und Krzizkowitz (Anna Marie Kotulinská z Křížkovic, 1711–1798), primo
voto hrabina Browne de Hatois.
* Ok. 82,5 grama czystego
złota.




