Johann Wolfgang Goethe, "Kampania we Francji [1792]"

 

KAMPANIA WE FRANCJI

 

23 do 27 sierpnia 1792

 

Zaraz po przybyciu do Moguncji odwiedziłem starszego pana von Steina, królewsko-pruskiego szambelana i starszego lasomistrza, który pełnił tam funkcję swego rodzaju rezydenta i odznaczał się gwałtowną nienawiścią do wszystkiego, co rewolucyjne. Naszkicował mi pobieżnie dotychczasowe postępy wojsk sprzymierzonych i zaopatrzył w wyciąg z topograficznego atlasu Niemiec, który Jäger wydał we Frankfurcie pod tytułem Teatr wojny.

W południe na obiedzie u niego zastałem kilka Francuzek, które miałem powody uważnie obserwować; jedna — mówiono, że to kochanka księcia Orleanu — była to postawna kobieta, o dumnym obejściu i już nie pierwszej młodości, o kruczoczarnych oczach, brwiach i włosach; w rozmowie zresztą taktowna i sympatyczna. Jej córka, młodzieńcza kopia matki, nie odzywała się ani słowem. Tym żywsza i bardziej ujmująca wydawała się księżna Monako[1], zdeklarowana przyjaciółka księcia de Condé[2], ozdoba Chantilly w dobrych czasach. Nie było wdzięczniejszego widoku nad tę smukłą blondynkę: młoda, wesoła, figlarna; żaden mężczyzna, którego by sobie upatrzyła, nie zdołałby się obronić. Przyglądałem się jej z lekkim sercem, dziwując się, że znowu przyszło mi spotkać Filinę[3], której nie spodziewałem się tu zastać, tak żywo i wesoło przejawiającą swą naturę. Nie wydawała się tak napięta ani poruszona jak reszta towarzystwa, które, rzecz jasna, żyło nadziejami pośród trosk i lęku. W tych dniach sprzymierzeni wkroczyli do Francji. Czy Longwy natychmiast się podda, czy będzie stawiało opór, czy również republikańskie wojska francuskie przyłączą się do sprzymierzonych i czy każdy, zgodnie z obietnicą, opowie się po stronie słusznej sprawy i ułatwi jej postępy — wszystko to właśnie w tej chwili pozostawało pod znakiem zapytania. Oczekiwano kurierów; ostatni donieśli jedynie o powolnym posuwaniu się armii i o przeszkodach stwarzanych przez bezdroża. Skryte pragnienie żywione przez te osoby stawało się jeszcze tęskniejsze, nie mogły bowiem ukryć, iż muszą życzyć sobie jak najrychlejszego powrotu do ojczyzny, by ciągnąc korzyści z asygnat — wynalazku ich wrogów — móc żyć taniej i wygodniej.

Następnie spędziłem dwa wesołe wieczory z Sömmerringami, Huberem, Forsterem i innymi przyjaciółmi; tu na powrót poczułem ojczystą atmosferę. Większość z nich znałem już wcześniej, byli moimi kolegami ze studiów, a w sąsiednim Frankfurcie czuli się jak u siebie — żona Sömmerringa była frankfurtanką — wszyscy znali moją matkę, cenili jej genialne cechy, powtarzali niektóre z jej powiedzonek i niejednokrotnie zapewniali, że jestem do niej bardzo podobny w pogodnym usposobieniu i żywości mowy: ileż było tu sposobności do wspomnień i rezonansów w naturalnej, wrodzonej i nawykiem utrwalonej poufałości! Swoboda dobrotliwego żartu, opartego na gruncie wiedzy i rozeznania, tworzyła niezwykle pogodny nastrój. O polityce nie rozmawialiśmy, panowało poczucie, że trzeba się nawzajem oszczędzać: bo gdy oni nie wyrzekali się całkiem swych republikańskich przekonań, to ja przecież jawnie spieszyłem, by wyruszyć z armią, która właśnie tym przekonaniom i ich oddziaływaniu miała położyć zdecydowany kres.

Między Moguncją i Bingen przeżyłem scenę, która wnet uświadomiła mi panujące nastroje. Nasz lekki zaprzęg szybko dogonił ciężko obładowany czwórkonny powóz; wiodąca wądołem pod górę rozjeżdżona droga zmusiła nas, by wysiąść, co dało okazję do zapytania tamtych forysiów, którzy również szli pieszo: któż to zacz przed nami jedzie? Na to odpowiedział nam stangret pośród obelg i przekleństw, iż są to Francuzki, które chcą za podróż zapłacić papierowym pieniądzem, lecz on je jeszcze pewnie wywróci, skoro nadarzy się stosowna okazja. Zganiliśmy go za to zacietrzewienie, co jednak spłynęło po nim jak po kaczce. Podczas bardzo powolnej jazdy podszedłem do drzwiczek damy i przemówiłem do niej sympatycznie, na co jej młode, piękne, acz zalęknione oblicze nieco pojaśniało.

Zwierzyła się zaraz, że podąża za małżonkiem do Trewiru, a stamtąd pragnie jak najrychlej dostać się do Francji. Gdy jej tedy przedstawiłem ten krok jako nader przedwczesny, wyznała, iż poza nadzieją spotkania małżonka tym, co pcha ją do Francji, jest konieczność, gdyż ma już tylko papierowe pieniądze. Poza tym wykazywała takie zaufanie do połączonych sił Prusaków, Austriaków i emigrantów, że gdyby miejsce i czas nie stanowiły przeszkody, z trudem dałoby się ją powstrzymać.

Pośród tych rozmów pojawił się osobliwy pretekst; ponad wądołem, w którym utknęliśmy, poprowadzono drewnianą rynnę doprowadzającą wodę do stojącego po drugiej stronie nasiębrnego młyna. Można by sądzić, że umieszczono ją na tyle wysoko, by dołem przejechał wóz z sianem. Powóz był jednak tak niemiłosiernie wysoko załadowany, ze skrzynkami i pudełkami piętrzącymi się na kształt piramidy, że rynna stanowiła dla dalszej jazdy przeszkodę nie do pokonania.

Teraz dopiero zaczęły się przekleństwa i złorzeczenia stangretów, ileż to stracą czasu; my jednak zaoferowaliśmy się życzliwie, pomogliśmy zdjąć bagaże, a potem załadować je ponownie po drugiej stronie ociekającego wodą szlabanu. Młoda, poczciwa i stopniowo ośmielająca się kobieta nie wiedziała jak nam dziękować; zarazem aliści pokładała w nas coraz większą nadzieję. Zapisała nam nazwisko swego męża i prosiła raz po raz, że skoro przecież dotrzemy do Trewiru pierwsi, czy nie bylibyśmy skłonni zostawić przy bramie karteczki z jego adresem? Mimo najlepszych chęci wątpiliśmy w powodzenie tej sprawy z uwagi na wielkość miasta, ona wszakże nie traciła nadziei.

Po przybyciu do Trewiru zastaliśmy miasto pełne wojska, rozjeżdżone przez wszelkiego rodzaju wozy, nigdzie noclegu; wozy stały na placach, ludzie błąkali się po ulicach; urząd kwaterunkowy, oblegany ze wszystkich stron, był praktycznie bezradny. Takie zamieszanie jest atoli czymś w rodzaju loterii, szczęśliwiec wyciągnie czasem wygrywający los; i tak właśnie mnie przytrafiło się spotkać porucznika von Fritscha z książęcego pułku, który po przesympatycznym powitaniu zaprowadził mnie do pewnego kanonika. Obszerny dom i rozległy dziedziniec tegoż przyjęły mnie i mój niemały ekwipunek gościnnie i wygodnie, tak że od razu mogłem należycie wypocząć. Wspomnianemu młodemu żołnierzowi, znanemu i polecanemu mi od dziecka, kazano wraz z niewielkim oddziałkiem zabawić jakiś w Trewirze, by zatroszczyć się o pozostawionych na miejscu chorych, przyjąć i wyekspediować dalej nadciągających maruderów, opóźnione tabory i tak dalej; przy czym też i mnie wyszła na dobre jego obecność, choć on sam niechętnie pozostawał na tyłach, gdzie — jako ambitny młody człowiek — raczej nie mógł spodziewać się uśmiechów fortuny.

Mój sługa ledwie wypakował najważniejsze rzeczy, gdy wyprosił sobie przepustkę na rozejrzenie się po mieście; wrócił późno, a rano znów nie mógl usiedzieć na miejscu. To osobliwe zachowanie było dla mnie niezrozumiałe, aż wreszcie zagadka się wyjaśniła: piękne Francuzki nie pozostawiły go obojętnym, szukał ich usilnie i na wielkim placu, gdzie stały pośród stu innych wozów, miał szczęście rozpoznać je po piramidzie bagaży, chociaż małżonka tej, z którą rozmawiałem, nie odnalazł.

Na drodze z Trewiru do Luksemburga uradował mnie wnet monument w pobliżu Igel. Świadom, jak trafnie umieli starożytni sytuować swe budynki i pomniki, odrzuciłem w myślach precz wszystkie wiejskie chaty i oto stał on teraz w najbardziej godnym miejscu. Tuż obok płynie Mozela, z którą naprzeciwko łączy się znaczna rzeka Saara; zakola wód, pofałdowany teren i bujna roślinność nadają temu miejscu wyraz urokliwy i godny.

Sam monument można by nazwać architektoniczno-plastycznie ozdobionym obeliskiem. Wznosi się on rozmaitymi artystycznie nałożonymi na siebie kondygnacjami, przechodząc w spiczaste zwieńczenie udekorowane łuskowato niby dachówką i zakończone w powietrzu kulą, wężem i orłem.

Oby jakiś inżynier, którego obecne zawieruchy przywiodą w te strony i być może na czas jakiś zatrzymają, zadał sobie trud pomierzenia tego pomnika, a także, o ile będzie rysownikiem, przekazania nam i uwiecznienia figur widocznych jeszcze na jego czterech bokach!

Ileż to smętnych, nagich obelisków wzniesiono za mych czasów, o tym wcale nie myśląc! Pochodzi on wprawdzie z późniejszego okresu, lecz wciąż jeszcze odbija się w nim pragnienie, by własną obecność, wraz z całym otoczeniem i świadectwami działalności, zachować namacalnie dla potomnych. Rodzice i dzieci stoją tu naprzeciw siebie, ucztuje się w rodzinnym gronie; lecz aby widz miał świadomość, skąd bierze się dostatek, przechodzą obładowane juczne muły, a rzemiosło i handel przedstawione są na rozmaite sposoby. Bo w istocie sobie i swym bliskim wznieśli ten pomnik wojskowi komisarze, na świadectwo, że zarówno wówczas, jak i obecnie można w takim miejscu osiągnąć dostatek.

Całą tę ostrosłupową budowlę wzniesiono z porządnych kwadrów piaskowca, surowo piętrząc je jeden na drugim, a następnie, jakby wprost ze skały, wyciosano z nich architektoniczno-rzeźbiarskie elementy. Trwałość tego pomnika, który oparł się tylu stuleciom, zapewne wynika właśnie z tak solidnego sposobu jego wykonania.

Tym przyjemnym, a zarazem ważkim rozmyślaniom nie mogłem się długo oddawać, albowiem w pobliskim Grevenmacher czekał na mnie spektakl jak najbardziej nowoczesny. Zastałem tu korpus emigrantów, składający się z samych szlachciców, głównie kawalerów orderu Świętego Ludwika. Nie mieli służących ni podkoniuszych i sami troszczyli się o siebie i swe konie. Niejednego widziałem, jak prowadził konia do wodopoju albo zatrzymywał przed kuźnią. Najbardziej aliści z tymi skromnymi poczynaniami kontrastowała rozległa łąka zastawiona wszelkiego rodzaju karetami i powozami. Wkroczyli tu bowiem wraz ze swymi żonami i kochankami, dziećmi i krewnymi, jakby chcieli podkreślić wewnętrzną sprzeczność swego obecnego położenia.

Ponieważ musiałem czekać tu kilka godzin pod gołym niebem na pocztowe konie, mogłem poczynić jeszcze inne spostrzeżenie. Siedziałem przy oknie na poczcie, nieopodal miejsca, gdzie stała skrzynka, do której wrzuca się nieofrankowane listy. Nigdy nie widziałem podobnego naporu: setkami spychano je w szczelinę. Nie sposób było żywiej i dobitniej wyobrazić bezgranicznego pragnienia, by ciałem, duszą i umysłem napłynąć z powrotem do ojczyzny przez wyrwę w przełamanej tamie.

Z nudów i chęci wymyślania tajemnic — albo ich dopowiadania — jąłem się zastanawiać, co też mogłoby się kryć w tej masie listów. Zdało mi się tedy wyczuwać zakochaną kobietę, która z namiętnością i bólem wyraża mękę rozłąki i dotkliwe cierpienie z powodu rozstania; kogoś, kto w najwyższej potrzebie prosi przyjaciela o nieco pieniędzy; wypędzone kobiety z dziećmi i służbą, których zasoby stopniały do kilku monet; żarliwych rojalistów, którzy, żywiąc nadzieję, że wszystko się ułoży, dodają sobie nawzajem otuchy i odwagi; innych, czujących pismo nosem i żałośnie skarżących się na grożącą im utratę dóbr — i myślę, że niezgorzej sobie poradziłem.

Niejedno wyjaśnił mi naczelnik poczty, który widząc mą niecierpliwość w oczekiwaniu na konie, starał się zabawiać mnie rozmową. Pokazał mi rozmaite listy ze stemplami z dalekich stron, mające teraz błądzić w ślad za tymi, którzy już wyruszyli naprzód lub mieli to uczynić. Na wszystkich granicach Francji pełno było takich nieszczęśników, od Antwerpii po Niceę; zarazem również stały armie francuskie do obrony i ataku gotowe. Niejedno z tego, co mówił, brzmiało nieciekawie; według niego sprawy miały się co najmniej bardzo wątpliwie.

Ponieważ nie pchałem się do Francji tak gwałtownie jak inni, uznał mnie wnet za republikanina i okazał więcej zaufania; skłonił mnie do rozważenia trudnych warunków pogodowo-drogowych, z jakimi Prusacy mieli do czynienia, gdy szli przez Koblencję i Trewir, i w czarnych barwach opisał stan obozu, który zastanę pod Longwy; był o wszystkim dobrze poinformowany i zdawał się nie mieć nic przeciwko temu, by informować innych. Na koniec nie omieszkał podkreślić, iż wkraczający Prusacy — czy były to regularne oddziały, czy też ciury obozowe i maruderzy — splądrowali spokojne i niewinne wsie; karano za to na pokaz, ale w gruncie rzeczy zrażono ludność do siebie.

Tu nie mogłem nie pomyśleć o owym generale z czasów wojny trzydziestoletniej, który — gdy mu się bardzo uskarżano na nieprzyjazne zachowanie jego wojska na ziemi sprzymierzeńca – odparł: „Toć nie mogę transportować mej armii w worku”. Ogólnie zaś mogłem zauważyć, iż nasze tyły nie są najlepiej zabezpieczone.

Longwy, którego zdobycie triumfalnie obwieszczono mi już po drodze, zostawiłem w pewnej odległości od mej trasy po prawej i 27 sierpnia po południu dotarłem w okolice obozu w Praucourt. Rozbity na otwartej przestrzeni był dobrze widoczny, acz dostanie się tam wiązało się z trudnościami. Wilgotny, rozmiękły grunt utrudniał przejazd koniom i wozom; poza tym zwracało uwagę, że nie napotykało się ni straży, ni posterunków, ni kogoś, kto sprawdzałby przepustki i od kogo z kolei można by się czegoś wywiedzieć. Jechaliśmy przez pustynię namiotów, bo wszyscy pochowali się, szukając marnej choćby osłony przed okropną pogodą. Z niemałym trudem wypytaliśmy kilku ludzi o to, gdzie może znajdować się pułk księcia Weimaru[4], dotarliśmy wreszcie na miejsce, ujrzeliśmy znajome twarze i zostaliśmy przez towarzyszy niedoli wcale sympatycznie przyjęci. Pierwszymi, którycheśmy powitali, byli podskarbi Wagner[5] i jego czarny pudel; obaj rozpoznali wieloletniego towarzysza, z którym raz jeszcze mieli stawić czoła niespokojnej epoce. Zarazem dowiedziałem się o nieprzyjemnym zdarzeniu: ulubiony wierzchowiec księcia, Amarant, padł wczoraj, wydawszy z siebie przeraźliwe rżenie.

Teraz przyszło mi ujrzeć w obozie i usłyszeć o nim rzeczy jeszcze wiele gorsze, niźli mi to przepowiedział poczmistrz. Wyobraźmy sobie równinę u stóp łagodnie wznoszącego się wzgórza, wzdłuż którego ciągnie się od dawna istniejący rów mający odprowadzać wodę z pól i łąk; ten aliści natychmiast stał się zbiornikiem wszelkiego brudu i odpadków; odpływ zatkał się, nocą gwałtowne ulewy przerwały tamę i obrzydliwe plugastwo spłynęło pod namioty. To, co rzeźnicy odrzucali na bok — wnętrzności, kości i inne odpadki — zostało naniesione do i tak już wilgotnych i ponurych miejsc noclegu.

Mnie również miano przydzielić namiot, wolałem jednak za dnia przebywać u przyjaciół i znajomych, a nocą zażywać spoczynku w dużym powozie sypialnym, którego wygoda znana mi już była z wcześniejszych czasów. Osobliwym wszak wydać się musiało, iż choć stał on ledwie jakie trzydzieści kroków od namiotów, to był tak niedostępny, iż wieczorem musiałem się dawać do niego wnosić, a rano znów wynosić.

 

28 i 29 sierpnia

 

Tak niezwykle wstał tym razem dzień mych urodzin. Wsiedliśmy na koń i pojechali do zdobytej twierdzy; ufortyfikowane miasteczko, o ładnej architekturze, położone jest na wzniesieniu. Mym zamiarem było kupić duże wełniane koce, toteż udaliśmy się od razu do kramu, gdzie zastaliśmy matkę z córkami — urodziwe i pełne wdzięku. Nie targowaliśmy się wiele, zapłaciliśmy dobrze i byliśmy tak szarmanccy, jak to tylko możliwe w przypadku Niemców bez światowego obycia.

Losy tego domu podczas bombardowania były doprawdy zdumiewające. Kilka granatów jeden za drugim wpadło do salonu, zerwano się do ucieczki, matka wyciągnęła dziecko z kołyski i umknęła, a w tejże chwili kolejny granat przebił poduszkę, na której przed chwilą leżał chłopczyk. Na szczęście żaden z granatów nie wybuchł, porozbijały meble, osmaliły boazerię i tak wszystko skończyło się bez dalszych szkód; do sklepu żadna kula nie wpadła.

To, że mieszczanie Longwy niekoniecznie odznaczali się wielkim patriotyzmem, można było wnieść z tego, iż bardzo szybko zmusili komendanta, by poddał twierdzę; ledwie też odeszliśmy na krok od kramu, gdy wyraźnie ukazał nam się rozłam pośród ludności. Rojaliści, a zatem nasi przyjaciele, którzy przyczynili się do szybkiej kapitulacji, żałowali, że trafiliśmy akurat do tego sklepu i najgorszemu ze wszystkich jakobinów, który z całą swą familią był nic niewart, zostawiliśmy tyle brzęczącej monety. Podobnie ostrzegano nas przed pewną znakomitą oberżą, i to w tak niepokojącym tonie, jakby nie można było do końca ufać tamtejszemu jedzeniu; wskazano nam skromniejszą jako godną zaufania, gdzie też nas życzliwie przyjęto i znośnie obsłużono.

I oto siedzieliśmy znowu razem, dawni towarzysze broni i garnizonowego życia, poufale i swobodnie obok siebie: oficerowie pułku ramię w ramię z dworzanami, domownikami i kancelistami księcia; rozmawiano o niedawnych wydarzeniach, o tym, jak doniosłe i pełne ruchu były pierwsze dni maja w Aschersleben, gdy pułki dostały rozkaz osiągnięcia gotowości marszowej, a książę Brunszwiku[6] i inne osobistości złożyły tam wizytę, przy czym nie omieszkano wspomnieć o markizie de Bouillé[7] jako ważnym obcokrajowcu, który w działania te mocno się angażował. Gdy tylko przysłuchującemu się oberżyście nazwisko to wpadło w ucho, gorliwie zapytał, czy znamy tego pana. Większość z nas mogła odpowiedzieć twierdząco, na co okazał wiele szacunku i wyraził wielkie nadzieje związane z udziałem w sprawie tego godnego i energicznego człowieka; zdawało się nawet, że od tej chwili zaczęto nas lepiej obsługiwać.

Ponieważ my wszyscy, zgromadzeni tutaj, zgodnie oświadczaliśmy, że ciałem i duszą należymy do księcia, który w ciągu kilku lat swoich rządów ujawnił tak wielkie zalety, a teraz miał również dowieść swej wartości w rzemiośle wojennym, któremu od młodości był oddany i które od pewnego czasu uprawiał, wzniesiono — zgodnie z dobrym niemieckim obyczajem — toast za zdrowie jego i jego najbliższych, szczególnie zasię za zdrowie księcia Bernharda[8], którego na krótko przed wymarszem podpułkownik von Weyrach trzymał do chrztu jako delegat pułku.

Teraz każdy miał do opowiedzenia niejedno o samym marszu, o tym, jak zostawiając Harz po lewej minęli Goslar i przez Northeim dotarli do Getyngi; słuchało się tedy o wybornych i lichych kwaterach, o chłopsko-niesympatycznych, wykształcono-skwaszonych, hipochondryczno-usłużnych karczmarzach, o klasztorach żeńskich, zmianach pogody i lepszych i gorszych drogach. Następnie wschodnim skrajem Westfalii osiągnięto Koblencję, który to etap dał okazję do wspomnienia niejednej pięknej niewiasty, do barwnych opowieści o osobliwych duchownych, niespodziewanie napotkanych przyjaciołach, pękniętych kołach i wywróconych wozach.

Relacjonując trasę z Koblencji, narzekano na górzyste tereny, uciążliwe drogi i rozmaite braki, by — ledwo co znalazłszy chwilę rozrywki w przeszłości — zbliżać się stopniowo ku temu, co realne; wkroczenie do Francji w okropną pogodę opisywano jako nadzwyczaj nieprzyjemne, a zarazem godny przedsmak tego, czego mogliśmy się spodziewać po powrocie do obozu. Aliści w takim towarzystwie jeden dodawał otuchy drugiemu, a mnie szczególnie uspokajał widok znakomitych wełnianych koców, które pachołek przytroczył do siodła.

Wieczorem w obozie najlepsze towarzystwo znalazłem w wielkim namiocie; zostali tam razem, bo na zewnątrz nie dało się wystawić stopy; wszyscy byli w świetnym humorze i pełni dobrych myśli. Szybka kapitulacja Longwy potwierdzała opinie emigrantów, że będzie się we Francji przyjmowanym z otwartymi ramionami, i zdawało się, iż wielkiemu przedsięwzięciu nie stoi na przeszkodzie nic poza pogodą. Nienawiść i pogarda wobec rewolucyjnej Francji, wyrażona w manifeście księcia Brunszwiku, widoczna była bez wyjątku u Prusaków, Austriaków i emigrantów.

Oczywiście można było mówić tylko o tym, co naprawdę wiadome; z tego wynikało, iż naród tak dalece skłócony, niepodzielony nawet na stronnictwa, lecz w samym swym rdzeniu rozbity, jednostkowo rozproszony, nie zdoła stawić oporu wysokiemu poczuciu jedności szlachetnych sprzymierzonych.

Miano już także co nieco do opowiedzenia o czynach wojennych. Zaraz po wkroczeniu do Francji pięć szwadronów huzarów von Wolfrata natknęło się podczas rekonesansu na tysiąc szaserów, którzy mieli obserwować nasze tyły od Sedanu. Nasi, dobrze dowodzeni, zaatakowali, a że przeciwnicy dzielnie się bronili, nie chcąc też przyjąć pardonu, to wywiązała się zażarta bitwa, gdzieśmy zwyciężyli, wzięli jeńców, zdobyli konie, karabiny i szable, która to przygrywka umocniła ducha bojowego, ugruntowując nadzieję i ufność.

29 sierpnia nastąpił wymarsz z owych na wpół zakrzepłych odmętów ziemi i wody, powoli i nie bez trudności; jakże bowiem miano namioty, bagaże, mundury i co tam jeszcze utrzymywać w jakiej takiej czystości, gdy nie było żadnego suchego miejsca, gdzie można by cokolwiek ułożyć i rozpostrzeć!

Uwaga wszakże, którą najwyżsi dowódcy armii poświęcili temu wymarszowi, dodała nam nowej otuchy. Najsurowiej nakazano, by wszelkie wozy jechały za kolumną, jedynie każdemu szefowi pułku zezwolono, by przed swym peletonem puścił jedną kolaskę; dzięki czemu miałem szczęście tym razem prowadzić główną armię w lekkiej, otwartej bryczce. Obaj naczelnicy, to jest król i książę Brunszwiku, ustawili się wraz ze świtą tam, gdzie wszystko musiało obok nich przeciągnąć. Widziałem ich z daleka i gdyśmy się zbliżali, Jego Wysokość podjechał na koniu do mego powoziku i zapytał, jak to on, lakonicznie: do kogo ten wóz należy? Odpowiedziałem głośno: do księcia Weimaru! i pojechaliśmy naprzód. Niełatwo byłoby komukolwiek być zatrzymanym przez dostojniejszego inspektora.

Dalej wszelako droga okazała się tu i ówdzie nieco lepsza. W ślicznej okolicy, gdzie przeplatały się wzgórza i doliny, było zwłaszcza dla konnych dość suchych miejsc, gdzie dało się poruszać wygodnie naprzód. Wsiadłem na mego i teraz jechalo się swobodniej i weselej; pułk maszerował na czele armii, mogliśmy zatem stale być z przodu, zupełnie unikając uciążliwego ruchu całości.

Opuściliśmy główny trakt, przecięliśmy Arancy, mijając następnie — jako pierwszą oznakę rewolucji — na wpół rozebrane i zrujnowane mury znacjonalizowanego majątku kościelnego Chatillon d’Abbaye.

 Teraz aliści ujrzeliśmy Jego Królewską Mość, jak spieszy konno przez wzgórki i doliny, a za nim, niby za jądrem komety, ciągnący się długi ogon świty. Ledwie wszak to zjawisko przemknęło obok nas z prędkością błyskawicy, gdy drugie z innej strony jęło wieńczyć pagórek lub wypełniać dolinkę. Był to książę Brunszwiku, ciągnący obok siebie i za sobą elementa tego samego rodzaju. Chociaż bardziej skłonni do obserwacji niż do oceny, nie mogliśmy w tym momencie uniknąć refleksji, który to z tych dwóch władców jest właściwie główniejszy? który ma w wątpliwym przypadku decydować? Pytania bez odpowiedzi, po których zostały nam tylko wątpliwości i obawy.

Tym wszelako, co wzbudziło w nas jeszcze poważniejsze obawy, był fakt, iż obaj dowódcy tak otwarcie i swobodnie jadą przez teren, gdzie w każdym zagajniku mógł przecież czaić się rozgorączkowany śmiertelny wróg. Z drugiej strony musieliśmy przyznać, że od zawsze śmiałe osobiste zaangażowanie przynosiło zwycięstwo i pozwalało utrzymać władzę.

Przy zachmurzonym niebie słońce zdawało się palić niemiłosiernie; wozowi po grząskim gruncie jechało się z trudem. Pęknięte koła u wozów i armat powodowały niejeden postój, tu i ówdzie widziało się wyczerpanych fizylierów, niemających już siły wlec się dalej.

Słyszało się kanonadę pod Thionville i życzyło tamtym powodzenia.

Wieczorem orzeźwiliśmy się w obozie pod Pillon. Przyjęła nas urocza leśna polana: już sam cień odświeżał, na ogień pod kuchnią było dość chrustu, obok przepływał strumień tworzący dwa czyste baseny, które zaraz miały zostać zmącone tak przez ludzi, jak i zwierzęta. Jeden oddałem, drugiego wszak broniłem zażarcie i kazałem zaraz ogrodzić słupami i sznurkiem. Nie obyło się bez krzyków na natrętów. — Któż to jest, kto się tak rządzi? — zapytał jeden z naszych jeźdźców drugiego, który spokojnie czyścił uprząż. — Nie wiem — odpowiedział tamten — ale ma słuszność.

Przybyli oto Prusacy, Austriacy i część Francji na francuską ziemię, by uprawiać wojenne rzemiosło. Z czyjej czynili to mocy i władzy? Mogli to czynić we własnym imieniu: wojnę im po części wypowiedziano, ich sojusz nie był żadną tajemnicą; teraz wszakże znalazł się jeszcze jeden pretekst. Występowali otóż w imieniu Ludwika XVI; nie dokonywali rekwizycji, lecz przemocą pożyczali. Kazano wydrukować bony, które podpisywali dowódcy, ci jednak, którzy je mieli w rękach, wedle własnego uznania je wypełniali; Ludwik XVI miał zapłacić. Być może po manifeście nic tak ludu nie podburzyło przeciwko monarchii jak to postępowanie. Sam byłem obecny przy jednej z takich scen, którą wspominam jako w najwyższym stopniu tragiczną. Kilku owczarzy chciało połączyć swe stada, by je pewniej ukryć w lasach lub odległych miejscach, zostali jednak przez czujne patrole pochwyceni i poprowadzeni ku armii, gdzie początkowo spotkali się z dobrym i przyjaznym przyjęciem. Zapytano o poszczególnych właścicieli, rozdzielono i przeliczono stada. Troska i lęk malowały się na obliczach tęgich zuchów, acz przemieszane z nadzieją. Lecz gdy się cała procedura tym zakończyła, że stada rozdzielono pomiędzy pułki i kompanie, a właścicielom całkiem uprzejmie wręczono papiery wystawione przez Ludwika XVI, podczas gdy ich wełniaste podopieczne były przez niecierpliwych, łaknących mięsa żołnierzy mordowane wprost u ich stóp, to wyznaję pewnie, iż chyba nigdy nie przyszło mi oglądać okrutniejszej sceny i obcować z tak głębokim ludzkim bólem we wszystkich jego odcieniach. Jedynie greckie tragedie mają w sobie coś tak głęboko poruszającego.

 

30 sierpnia do 2 września

 

Po dzisiejszym dniu, kiedy mieliśmy dotrzeć w pobliże Verdun, obiecywaliśmy sobie przygody i rzeczywiście ich nie zabrakło. Prowadząca pod górkę i z górki droga była już suchsza, wóz sunął nią bez przeszkód, konnym jechało się lżej i przyjemniej.

Zebrało się raźne towarzystwo, które, zaopatrzone w dobre wierzchowce, parło naprzód tak daleko, aż napotkało oddział huzarów stanowiący właściwą straż przednią głównej armii. Rotmistrz, stateczny człowiek w zaawansowanym już wieku, zdawał się niechętnie patrzeć na nasze przybycie. Zalecono mu najwyższą czujność: wszystko miało przebiegać ostrożnie, a każdej nieprzyjemnej ewentualności należało przezornie zapobiegać. Rozdzielił swych ludzi zgodnie ze sztuką; poruszali się pojedynczo naprzód w pewnej odległości od siebie, a wszystko przebiegało w sposób nader uporządkowany i spokojny. Okolica była bezludna, kompletna samota sprawiała złowieszcze wrażenie. Tak z górki i pod górkę przebyliśmy Mangiennes, Damvillers, Wavrille i Ormont, aż na wyniosłości, skąd rozciągał się piękny widok, w winnicach po prawej padł strzał, za czym huzarzy natychmiast ruszyli przeczesać najbliższą okolicę. Przywiedli też rzeczywiście czarnowłosego, brodatego mężczyznę, który wyglądał dość dziko, a znaleziono przy nim lichą krócicę. Oświadczył on hardo, iż płoszył ptaki w swej winnicy i nikomu nie czynił żadnej krzywdy. Rotmistrz przez chwilę w milczeniu rozważał, jak się zdało, ten przypadek w świetle otrzymanych ścisłych rozkazów, po czym kazał zagrożonemu jeńcowi wymierzyć kilka razów i puścić wolno, a ten wziął nogi za pas tak pospiesznie, że z okrzykiem uciechy rzucono za nim kapelusz, którego jednak postanowił nie podejmować.

Kolumna maszerowała dalej; rozmawialiśmy o tym, co już się wydarzyło i co się jeszcze wydarzyć mogło. Warto tu nadmienić, iż nasza grupka, która, przypadkowo się zebrawszy, narzuciła się huzarom, miała skład nadzwyczaj mieszany; w większości byli to ludzie prostolinijni, każdy na swój sposób oddany potrzebom chwili. Jednego wszak muszę szczególnie opisać — pewnego poważnego, bardzo szacownego mężczyznę owego rodzaju, jaki w tamtym czasie często pośród pruskich wojakow występował, bardziej estetycznie niż filozoficznie wykształconego, z pewnym rysem hipochondrycznym, cichego i zamkniętego w sobie, z delikatną pasją do czynienia dobra.

Gdyśmy tak posuwali się naprzód, natrafiliśmy na zjawisko tyleż osobliwe co przyjemne, które wzbudziło powszechne zainteresowanie. Dwóch huzarów sprowadziło ze wzgórza jednokonny dwukołowy wózek, a gdyśmy się zastanawiali, co też może znajdować się pod płócienną plandeką, ukazał się chłopiec mniej więcej dwunastoletni, kierujący koniem, i prześliczna panienka, a może kobietka, która wychylała się z kąta, by spojrzeć na licznych jeźdźców otaczającym jej dwukółkę. Wszyscy się zainteresowali, ale bezpośrednie zajęcie się ślicznotką musieliśmy zostawić naszemu wrażliwemu przyjacielowi, który od momentu, gdy bliżej przyjrzał się skromnemu pojazdowi, poczuł nieprzepartą chęć przyjścia z pomocą. My trzymaliśmy się z tyłu, on wszakże wypytał o wszystko szczegółowo i okazało się, iż młoda osóbka, zamieszkała w Samogneux, chcąc dla uniknięcia zagrożenia udać się do przyjaciół w odległych stronach, wpadła prosto w paszczę lwa; jak to w takich przypadkach zwykle bywa, zalęknionemu człowiekowi wydaje się, że wszędzie jest lepiej niż tam, gdzie jest. Jednogłośnie i nader życzliwie przedstawiono jej teraz, że musi zawrócić. Również rotmistrz, nasz przywódca, początkowo chcący przeczuwać tu jakoweś szpiegostwo, dał się ostatecznie przekonać serdecznej retoryce cnego wrażliwca; który też z dwoma huzarami u boku cokolwiek pocieszone dziewczę odeskortował do rodzinnej miejscowości, gdzie nas, jadących zaraz z tyłu w najlepszym ordynku i dyscyplinie, stojąc na murku pośród bliskich, przyjaźnie i — jako że ta pierwsza przygoda skończyła się tak pomyślnie — z nadzieją pozdrowiła.

Zdarzają się takie przerwy podczas działań wojennych, gdy poprzez doraźną dyscyplinę człowiek stara się o kredyt zaufania i pośród zamętu ustanawia pewien ład prawny. Chwile takie są drogocenne dla mieszczanina i kmiecia, jak też dla każdego, kogo trwała udręka wojny nie pozbawiła jeszcze całkiem wiary w ludzkość.

Rozbito obóz przed Verdun i liczono na kilka dni odpoczynku.

31 sierpnia rano byłem w powozie sypialnym, stanowiącym z pewnością leże najsuchsze, najcieplejsze i najmilsze, na wpół obudzony, gdy usłyszałem jakiś szelest przy skórzanej zasłonie i gdy tę odsunąłem, ujrzałem księcia Weimaru, który przedstawiał mi nieoczekiwanego nieznajomego. Rozpoznałem od razu żądnego przygód Grothusa, który — również tu skłonny odegrać rolę parlamentarzysty — zjawił się, by podjąć ryzykowną misję wezwania Verdun do kapitulacji. W następstwie tego stawił się on, by uprosić naszego księcia-dowódcę o trębacza sztabowego, który to — zachwycony takim wyróżnieniem — został do tego zadania natychmiast oddelegowany. Pomni dawnych bzików, przywitaliśmy się najserdeczniej i Grothus pospieszył ku swej sprawie, z której, gdy już dobiegła końca, niemało się podśmiewano. Opowiadano sobie, jak to zjeżdżał ku miastu gościńcem, z trębaczem na przedzie i huzarami z tyłu, a Verduńczycy, jako sankiuloci praw człowieka nie znający albo mający je za nic, wypalili doń z armat; jak kazał do trąbki przywiązać białą chustkę i coraz mocniej trąbić; jak przez wysłany oddziałek ujęty i z zawiązanymi oczy powiedziony do twierdzy wygłosił piękną mowę, nic atoli nie uzyskał i co tam jeszcze podobnego, którym to sposobem potrafiono, jak to zwykle bywa, pomniejszyć rangę zadania i czci należnej śmiałkowi ująć.

Skoro tedy, co było naturalne, twierdza odrzuciła pierwsze żądanie kapitulacji, musiano się szykować do bombardowania. Dzień minął; tymczasem zająłem się pewną drobną sprawą, której pozytywne konsekwencje odczuwam po dziś dzień. W Moguncji pan von Stein zaopatrzył mnie w atlas Jägera, przedstawiający na kilku arkuszach obecny i — miałem nadzieję — również przyszły teatr zmagań. Wyjąłem jeden z nich, czterdziesty ósmy, w obszar którego wkroczyłem pod Longwy, a że pośród ludzi księcia był pewien majsterkowicz, to arkusz został rozcięty i podklejony i wciąż służy mi jako wspomnienie owych dla świata i dla mnie tak ważnych dni.

Po takich przygotowaniach do przyszłego użytku i doraźnej wygody rozejrzałem się po łące, na której staliśmy obozem i skąd namioty ciągnęły się aż po wzgórze. Mą uwagę na tym rozległym zielonym kobiercu przyciągnęło niezwykłe widowisko: pewna liczba żołnierzy ustawiła się w kręgu i coś tam dziwnego wyrabiała. Zbadawszy rzecz bliżej, znalazłem, iż otaczali lejowate zapadlisko, wypełnione czyściutką wodą i mogące mieć jakie trzydzieści stóp średnicy. W nim pływały niezliczone małe rybki, które wojacy łowili na wędki, te bowiem zabrali ze sobą wraz z pozostałym ekwipunkiem. Woda była najczystsza na świecie, a wędkowanie całkiem przyjemne dla oka. Nie przyglądałem się aliści długo tej zabawie, gdy spostrzegłem, iż rybki, poruszając się, połyskują różnymi barwy. W pierwszej chwili przypisałem to zjawisko zmiennemu zabarwieniu poruszających się ciałek, lecz wnet nasunęło mi się satysfakcjonujące wyjaśnienie. Odłamek fajansu wpadł otóż do wody i mienił się w głębi przepięknymi kolorami pryzmatycznymi. Jaśniejszy od dna, uniesiony ku oku, ukazywał na krawędzi oddalonej ode mnie barwę niebieską i fioletową, na tej zasię zwróconej ku mnie — czerwoną i żółtą. Gdy jąłem poruszać się wokół zdroju, zjawisko to podążało za mną — co naturalne przy takim subiektywnym eksperymencie — a barwy dla mego oka pozostawały stale te same.

Jako że namiętnie interesowałem się tymi sprawami, sprawiło mi ogromną radość, że mogę tu, pod gołym niebem, tak bezpośrednio i naturalnie obserwować to, dla czego nauczyciele fizyki od stu lat niemal zwykli ze swymi uczniami w ciemnym zamykać się alkierzu. Zaopatrzyłem się w kilka jeszcze skorup, wrzuciłem je do wody i mogłem wcale dobrze postrzec, że zjawisko zaczynało się zaraz pod jej powierzchnią, nasilało się w miarę, jak odłamek opadał, aż wreszcie na dnie zalegał mały biały obiekcik na kształt płomyka, cały zabarwiony. Przypomniałem sobie przy tym, że już Agricola wspomina o tym zjawisku i skłonny jest zaliczać je do fenomenów ognistych.

Po obiedzie pocwałowaliśmy na wzgórek, który naszym namiotom zasłaniał widok na Verdun; miasto jako takie uznaliśmy za bardzo przyjemnie położone: w otoczeniu łąk i ogrodów, na jasnej równinie, opływane przez kilka odnóg Mozy, pomiędzy wzgórzami bliższymi i dalszymi; jako forteca było, rzecz jasna, wystawione na bombardowanie ze wszystkich stron. Popołudnie przeszło na rychtowaniu działobitni, jako że miasto odmawiało poddania się. Obserwowaliśmy je tymczasem przez dobre lunety i mogliśmy całkiem wyraźnie dostrzec rozmaitych ludzi na zwróconym ku nam wale, którzy poruszali się w tę i z powrotem i zwłaszcza w jednym miejscu zdawali się być bardzo czynni.

O północy zaczął się ostrzał, prowadzony zarówno przez baterię na naszym prawym brzegu, jak i przez inną na lewym, która, bliżej położona i strzelająca rakietami zapalającymi, wywołała nader silny efekt. Te ogniste meteory z ogonem trzeba było tedy całkiem spokojnie obserwować, jak przecinają powietrze, a zaraz potem jakaś część miasta staje w płomieniach. Nasze lunety, tam skierowane, umożliwiały nam oglądanie również tego nieszczęścia ze szczegółami; widzieliśmy ludzi, jak gorączkowo starają się opanować ogień na murach, mogliśmy dostrzec i rozróżnić obnażone, walące się więźby dachowe. Wszystko to przeżywało się w towarzystwie znajomych i nieznajomych, przy czym padały niezliczone, często sprzeczne komentarze i wyraz znajdowały najrozmaitsze poglądy. Zaszedłem do działobitni, która właśnie biła z pełną mocą, jednak przeraźliwy huk odpalanych haubic był nieznośny dla mego spokojnego ucha: musiałem się wraz oddalić. Tam trafiłem na Henryka XIII, księcia Reuß, który zawsze był dla mnie życzliwym łaskawym panem. Przechadzaliśmy się za murami winnicy, chroniącej nas od kul, których oblężeni nie omieszkali ciskać. Po rozmaitych rozmowach politycznych, które nas, rzecz jasna, uwikłały w labirynt nadziei i trosk, zapytał mię książę, czym się teraz zajmuję, i był bardzo zdziwiony, gdy zamiast opowiedzieć o tragediach i powieściach zacząłem — pod wpływem obserwowanego wcześniej zjawiska refrakcji — z wielkim ożywieniem rozprawiać o teorii barw. Z tymi fenomenami naturalnymi szło mi bowiem tak samo jak z wierszami — to nie ja je tworzyłem, lecz one tworzyły mnie. Raz wzbudzone zainteresowanie domagało się swych praw, produkcja szła własnym torem, nie pozwalając, by jej kule armatnie i bomby zapalające w najmniejszym stopniu przeszkodziły. Książę zażądał, bym mu przystępnie wyłożył, co sprawiło, że zająłem się tą dziedziną. Tu szczególnie przydał mi się zaobserwowany tego dnia przypadek z oczkiem wodnym.

W przypadku takiego człowieka nie trzeba wielu słów, by go przekonać, iż miłośnik przyrody, który pędzi żywot zwykle na świeżym powietrzu — czy to w ogrodzie, na polowaniu, w podróżach, czy na polu bitwy — znajduje dość okazji i chęci, by na naturę spozierać w całym jej ogromie i zaznajamiać się ze zjawiskami wszelkiego rodzaju. Wszelako powietrze atmosferyczne, opary, deszcz, woda i ziemia prezentują nam nieustannie zmieniające się zjawiska barwne, i to w tak rozmaitych warunkach i okolicznościach, że człowiek musi pragnąć, by je dokładnie poznać, rozróżnić, pogrupować, zbadać ich bliższe i dalsze zależności. Tym sposobem w każdej dziedzinie zyskuje się nowe poglądy, odmienne od tego, czego uczą w szkole i co piszą w książkach. Nasi przodkowie, obdarzeni wielką wrażliwością zmysłową, widzieli znakomicie, nie potrafili aliści swych obserwacji rozwinąć ani ugruntować; najmniej zaś udało im się zjawiska uporządkować i odpowiednio pogrupować.

Tak rozprawialiśmy, po mokrej przechadzając się trawie; pobudzany pytaniami i wtrąceniami wykładałem mą teorię, aż chłód wstającego poranka zapędził nas ku austriackiemu obozowisku, gdzie żarzyło się podtrzymywane przez całą noc wielkie ognisko. Przejęty zagadnieniem, które studiowałem dopiero od dwóch lat — przeto koncepcja ma była jeszcze świeża i niedojrzała — nie wiedziałbym prawie, czy książę mnie słucha, gdyby nie wypowiadał czasem rozsądnej uwagi, a na koniec nie nawiązał na powrót do mego wywodu i nie poświęcił mu słów życzliwej zachęty.

Jak bowiem zawsze zauważałem, z ludźmi interesu i światowcami, którzy wcale wiele każą sobie opowiadać prosto z mostu i zawsze uważają, by nie dać się oszukać, o wiele lepiej rozmawia się też o sprawach naukowych, mają bowiem otwartą głowę i uważnie słuchają opowiadającego, nie kierując się żadnym interesem poza chęcią uzyskania wiedzy; uczeni dla odmiany słuchają zwykle jedynie tego, czego się nauczyli i co do czego zgadzają się ze swymi kolegami. Miejsce przedmiotu badania zajmuje słowne credo, przy którym upierają się równie mocno jak przy jakimkolwiek innym.

Poranek był chłodny, lecz suchy; na poły upieczeni, na poły zmarznięci, jęliśmy znowu się przechadzać i naraz ujrzeliśmy, że przy murach winnicy coś się porusza. Był to oddział jegrów, który tam noc spędziwszy, teraz na powrót ujęli strzelby i tornistry i ciągnęli ku spalonym przedmieściom, by stamtąd niepokoić wały. Idąc prawdopodobnie na spotkanie śmierci, śpiewali bardzo śmiałe piosenki, w tej sytuacji zapewne wybaczalne.

Ledwie odeszli, gdy zdało mi się, że na murze, na którym odpoczywali, dostrzegam nadzwyczaj ciekawe zjawisko geologiczne: na wzniesionym z wapienia białym murku widziałem gzyms z jasnozielonych kamieni, barwy zupełnie jaspisu, i byłem wielce skonsternowany, skąd pośrodku tego pokładu wapienia znalazł się w takiej ilości tak osobliwy rodzaj kamienia. Jakież było me zdumienie, gdy zbliżywszy się do owej zjawy, ujrzałem zaraz, że był to miąższ spleśniałego chleba, dla jegrów niejadalnego, który w przypływie humoru pocięli na kromki i nimi mur przyozdobili.

Tu zaraz nadarzyła się okazja, by porozmawiać o truciznach, o których odkąd wkroczyliśmy na teren nieprzyjaciela, stale była mowa; te bowiem napełniają walczącą armię panicznym lękiem, tak że podejrzane staje się nie tylko każde danie oferowane przez oberżystę, lecz także własnoręcznie wypieczony chleb, którego szybkie pleśnienie przypisać należy przyczynom całkiem naturalnym.

Była ósma rano 1 września, gdy bombardowanie ustało, chociaż wciąż trwała wymiana ognia. Oblężeni obrócili ku nam zwłaszcza dwudziestoczterofuntowca, z którego z rzadka strzelali bardziej dla żartu niźli poważnie.

Na odsłoniętym wzniesieniu tuż obok winnicy, dokładnie na wprost owego najtęższego działa, ustawionych było dwóch konnych huzarów, mających za zadanie bacznie obserwować miasto i jego przedpole. Przez czas swej warty pozostawali oni nienękani. Gdy jednak teraz byli luzowani przez kolejną zmianę i nie tylko zwiększyła się liczba żołnierzy, lecz też akurat nadbiegli liczni gapie i zebrała się spora gromada ludzi, tamci przygotowali salwę. Stałem w tym momencie obrócony plecami do odległych o jakie sto kroków huzarów, rozmawiając z przyjacielem, gdy naraz rozległ się za mną nieprzyjemny dudniący świst, obróciłem się tedy na pięcie, nie wiedząc, czy obrót ten spowodowany był dźwiękiem, ruchem powietrza czy wewnętrznym, fizycznym poruszeniem zmysłowym. Ujrzałem, jak kula rykoszetuje jeszcze przez kilka płotów daleko za rozpierzchłą w mgnieniu oka ciżbą. Gdy przestała stwarzać zagrożenie, ruszono za nią z donośnym okrzykiem; nikt nie został trafiony, a szczęśliwcy, którzy zawładnęli tą masą żelaza, obnosili ją teraz triumfalnie.

Około południa miasto zostało po raz drugi wezwane do kapitulacji i wyprosiło sobie dwadzieścia cztery godziny na zastanowienie. Te wykorzystaliśmy i my, by się wygodniej urządzić, zaprowiantować i objechać okolicę, przy czym nie omieszkałem powrócić kilka razy do owego pouczającego źródła, gdzie mogłem teraz spokojniej i rozważniej przeprowadzić me obserwacje; woda była bowiem już bezrybna i zdążyła się całkiem wyklarować i uspokoić, tak że gra opadających płomyczków mogła się do woli powtarzać, co mnie nadzwyczaj przyjemnie nastroiło. Atoli kilka nieszczęśliwych wypadków sprawiło, że wnet powróciło położenie wojenne. Pewien oficer artylerii chciał napoić konia; brak wody w okolicy był powszechny; me źródło, obok którego przejechał, nie było na terenie dość płaskim, udał się tedy nad płynącą nieopodal Mozę, gdzie na urwistym brzegu utonął; koń się uratował, jego przyniesiono martwego.

Wkrótce potem dała się widzieć i słyszeć silna eksplozja w obozie austriackim, na wzgórzu widocznym od nas; huk i dym powtórzyły się kilkakrotnie. Podczas napełniania bomb zaprószono przez nieostrożność ogień, który stworzył ogromne zagrożenie; przeniósł się na już napełnione bomby i można się było obawiać, że w powietrze wyleci cały zapas. Zaraz potem wszelako niepokój uśmierzyli chwalebnym czynem cesarscy żołnierze, którzy gardząc niebezpieczeństwem pospiesznie wynieśli proch i napełnione bomby poza obszar namiotów.

Tak minął ten dzień. Nazajutrz rano miasto poddało się i zostało zajęte; aliści ujawnił się przy tym pewien rys charakteru republikańskiego. Komendant Beaurepaire, naciskany przez zdesperowanych mieszczan, obawiających się, że ciągłe bombardowanie doprowadzi do całkowitego zniszczenia miasta, nie mógł dłużej odwlekać kapitulacji; lecz wydawszy podczas gremialnego posiedzenia w ratuszu swą zgodę, wyciągnął pistolet i się zastrzelił, by raz jeszcze dać przykład najwyższej patriotycznej ofiarności.

Po tak szybkim zdobyciu Verdun nikt już nie wątpił, że wkrótce wyrwiemy się stąd, a w Châlons i Épernay sowicie powetujemy sobie dotychczasowe udręki przy dobrym winie. Kazałem przeto niezwłocznie rozciąć i starannie podkleić arkusze atlasu Jägera pokazujące drogę do Paryża, a na ich odwrocie przykleić biały papier, tak jak uczyniłem to już z pierwszym, by tam naprędce notować krótkie codzienne spostrzeżenia.

 

3 września

 

Rano przyłączyłem się do grupy, która zebrała się, by pojechać konno do miasta. Zaraz na wjeździe natrafiliśmy na ślady wcześniejszych przygotowań wskazujących na zamiar dłuższego oporu: bruk uliczny został pośrodku całkiem zdjęty i usypany na hałdach przy domach; przy wilgotnej aurze przechadzki były przeto mało przyjemne. Odwiedziliśmy wszelako zaraz ów sławny sklep, gdzie były do kupienia najlepsze likiery. Wypróbowaliśmy je i zaopatrzyliśmy się w rozmaite gatunki. Był tam między innymi jeden zwany „Baume humain”, niezbyt słodki, za to mocniejszy, który całkiem szczególnie orzeźwiał. Nie odmówiliśmy sobie również drażetek, pocukrzonych drobnych ziaren przypraw pakowanych w papierowe rożki. Przy tej całej dobroci pomyśleliśmy teraz o drogich sercu bliskich, którym smakołyki te na spokojnym brzegu Ilmu z pewnością by smakowały. Zapakowano skrzyneczki; uprzejmi, życzliwi kurierzy, którym powierzono zadanie zameldowania w Niemczech o dotychczasowych sukcesach wojennych, skłonni byli obarczyć się tego rodzaju pakunkiem, dzięki czemu przyjaciółki w domu będą mogły być zupełnie spokojne, iż pielgrzymujemy po kraju, w którym ducha i słodkości nie powinno nigdy zabraknąć.

Zwiedzając następnie częściowo opuszczone i zniszczone miasto, mieliśmy okazję powtórzyć spostrzeżenie, iż przy takim nieszczęściu, zgotowanym człowiekowi przez człowieka, tak jak i przy tym, które natura nam zsyła, zdarzają się pojedyczne przypadki zdające się sugerować zrządzenie losu, pomyślną Opatrzność. Na parterze narożnego domu przy rynku wiele okien rozjaśniało wnętrze sklepu z fajansem; nadlatująca od strony placu bomba odbiła się od wątłego kamiennego węgara drzwi i obrała inny kierunek. Węgar był istotnie uszkodzony, spełnił wszakże obowiązek dzielnego przedniego obrońcy: gładka porcelana lśniła pełnym blaskiem za przejrzystymi jak woda, czyściutkimi oknami.

W południe przy ogólnym stole w oberży ugoszczono nas wybornymi udźcami baranimi i winem z Bar, które — jako że nie znosi transportu — trzeba wynajdywać i kosztować lokalnie. Przy stole takim panuje aliści zwyczaj, iż otrzymuje się łyżkę, lecz nóż i widelec trzeba przynieść ze sobą. Wiedząc o tym, zaopatrzyliśmy się w owe sztućce, które — płaskie i zdobnie wykonane — znajduje się tam w handlu. Usługiwały nam dziarskie i rezolutne panny, dokładnie tak samo jak przed kilkoma dniami obsługiwały jeszcze tutejszą załogę.

Podczas zajmowania Verdun zdarzył się wszakże pewien wypadek, który — choć jednostkowy — wywołał wielkie poruszenie i wzbudził powszechne zainteresowanie. Gdy Prusacy wkraczali do miasta, z tłumu francuskiej ludności padł strzał, który nikogo nie zranił, lecz pewien francuski grenadier swej zuchwałości wyprzeć się ani nie mógł, ani nie chciał. Na głównym posterunku, dokąd go zaprowadzono, sam go widziałem: był to bardzo przystojny, dobrze zbudowany młody mężczyzna, opanowany i o zdecydowanym spojrzeniu. Do czasu rozstrzygnięcia jego sprawy obchodzono się z nim łagodnie. Obok posterunku znajdował się most nad jedną z odnóg Mozy; więzień usadowił się na murku, przez jakiś czas siedział spokojnie, po czym rzucił się tyłem w głębię i wyciągnięto go z wody martwego.

Ten drugi heroiczny, złowieszczy czyn wzbudził pełną pasji nienawiść w nowo przybyłych i słyszałem, jak rozsądne skądinąd osoby głoszą opinię, iż ani młodemu grenadierowi, ani komendantowi nie należy pozwolić na godziwy pochówek. Spodziewano się wżdy zgoła innych nastrojów, a pośród wojsk francuskich nie widać było żadnych oznak chęci przechodzenia na naszą stronę.

Bardziej radowało sprawozdanie z tego, jak w Verdun przyjęto króla: czternaście najurodziwszych, najlepiej wychowanych dam[9] powitało Jego Wysokość mowami, kwiatami i owocami. Jego najbliżsi zausznicy odradzali mu wprawdzie poczęstunek, obawiając się trucizny, lecz wielkoduszny monarcha nie omieszkał z galanterią przyjąć tych darów i ufnie skosztować owoców.

Te urocze dziewczęta wzbudziły też, jak się zdaje, pewne zaufanie w naszych młodych oficerach; w każdym razie ci, którzy mieli szczęście uczestniczyć w balu, nie mogli nachwalić się ich uprzejmości, wdzięku i dobrego wychowania.

Atoli zadbano też o solidniejsze kosztunki: jak miano nadzieję i przypuszczano, w twierdzy znajdowały się znakomite i przebogate zapasy, a teraz pospieszono — być może nazbyt skwapliwie — by się nimi pokrzepić. Dało się zauważyć, iż z wędzonym boczkiem i mięsem, ryżem, soczewicą i innymi smacznymi i potrzebnymi wiktuałami poczynano sobie nie dość gospodarnie, co w naszej sytuacji wydawało się niepokojące. Zabawny był natomiast sposób, w jaki zupełnie spokojnie splądrowano arsenał, czyli zbiór wszelkiego rodzaju broni. Do pewnego klasztoru zniesiono wszelką broń palną, raczej starą niż nową, oraz rozmaite osobliwe narzędzia, za pomocą których człowiek chcący się bronić powstrzymuje przeciwnika albo kładzie go trupem.

Z owym łagodnym plądrunkiem rzecz miała się następująco. Gdy po zajęciu miasta wyżsi dowódcy postanowili zapoznać się z zapasami wszelkiego rodzaju, udali się też do owego magazynu broni i przejmując go w całości na potrzeby wojenne, znaleźli tam niejeden przedmiot osobliwy, który temu czy owemu miło byłoby posiadać na własność; toteż mało kto z dokonujących przeglądu tego oręża nie wybrał zarazem czegoś dla siebie. Tak postępowano na wszystkich szczeblach, aż ów skarbiec niemal całkiem opustoszał. Każdy dawał straży drobny napiwek, by sobie tę zbrojownię obejrzeć, a przy okazji zabierał stamtąd coś, co mu przypadło do gustu. Mój sługa zdobył w ten sposób opleciony tęgo i zręcznie sznurkiem płaski, długi kij, który na pierwszy rzut oka nie zapowiadał nic więcej; jego ciężar wskazywał aliści na groźną zawartość: i rzeczywiście krył w sobie bardzo szeroką, długą pewnie na cztery stopy klingę, którą krzepka dłoń dokonałaby cudów.

Żyło się tedy między porządkiem i bałaganem, między oszczędnością i marnotrawstwem, między rabunkiem i uczciwą płatnością; i to właśnie, jak mniemam, czyni wojnę tak zgubną dla ludzkiego ducha. Człowiek odgrywa rolę śmiałka i niszczyciela, by zaraz potem udawać łagodnego i niosącego ocalenie; przywyka do frazesów mających budzić i podsycać nadzieję w najbardziej rozpaczliwym położeniu. Rodzi to swoisty rodzaj obłudy, która ma szczególny charakter i całkowicie odróżnia się od hipokryzji kleszej, dworskiej czy jakiejkolwiek innej.

Muszę aliści wspomnieć jeszcze jedną niezwykłą osobę, którą widziałem, acz tylko z oddali, za kratami więzienia: był to poczmistrz z Sainte-Menehould, który niefortunnie dał się schwytać Prusakom. Nie unikał bynajmniej spojrzeń ciekawskich i zdawał się przy swym niepewnym losie całkiem spokojny. Emigranci uważali, że po tysiąckroć zasługuje na śmierć i podjudzali najwyższe władze, którym wszakże należy poczytać za zasługę, że zarówno w tym, jak i w innych przypadkach zachowały należny spokój i godną postawę.

 

4 września

 

Liczne towarzystwo, wybywające i przybywające, ożywiało nasze namioty — słyszało się wiele opowieści, wiele omawiano i twierdzono; stan spraw jawił się wyraźniej niż poprzednio. Wszyscy byli jednomyślni, iż należy ruszać jak najprędzej na Paryż. Niezdobyte twierdze Montmedy i Sedan zostawiono z boku i zdawało się, że stacjonującej tam armii nie ma powodu się obawiać.

Lafayette[10], w którym ufność pokładało wojsko, musiał wyłączyć się ze sprawy; poczuł się zmuszony przejść na stronę nieprzyjaciela i został potraktowany jak wróg. Dumouriez[11], choć jako minister dowiódł rozeznania w sprawach wojskowych, nie wsławił się żadną kampanią, a awansowany zza biurka na naczelnego dowódcę armii, zdawał się jedynie ucieleśniać ową niekonsekwencję i zagubienie bieżącej chwili. Z drugiej strony dobiegały wieści o smutnych wydarzeniach z połowy sierpnia w Paryżu, gdzie król na przekór maniestowi brunszwickiemu został uwięziony, zdetronizowany i potraktowany jak przestępca. Najszczegółowiej aliści omawiano to, co było najbardziej niepokojące w kontekście najbliższych działań wojennych.

Zalesiony grzbiet górski, zmuszający rzekę Aire, by płynęła wzdłuż niego z południa na północ, zwany Lasem Argońskim, leżał bezpośrednio na wprost nas i tarasował dalszą drogę. Mówiło się wiele o Les Islettes, kluczowym przesmyku między Verdun i Sainte Menehould. Co do tego, dlaczego nie został zajęty albo nie był zajmowany, zdania były podzielone. Emigranci wzięli go ponoć z zaskoczenia, ale nie zdołali utrzymać. Wycofująca się załoga Longwy, o ile było wiadomo, skierowała się właśnie tam; również Dumouriez, gdy my byliśmy zajęci marszem na Verdun i bombardowaniem miasta, posłał oddziały na przełaj, by ten punkt wzmocnić, zabezpieczyć prawe skrzydło swych pozycji za Grandpré i w ten sposób przeciwstawić Prusakom, Austriakom i emigrantom drugie Termopile.

Przyznawano, że położenie jest wielce niekorzystne, i trzeba było pogodzić się z rozkazami, na mocy których armia — która powinna była nieustannie posuwać się naprzód — miała ruszyć w dół biegu Aire, by licząc na łut szczęścia próbować forsować umocnione górskie wąwozy; przy czym jeszcze za nadzwyczaj korzystne uznawano to, że Clermont zostało odebrane Francuzom i obsadzone przez Hesów, którzy — operując w kierunku Les Islettes — mogli ten obszar jeżeli nie zdobyć, to przynajmniej nękać.

 

6 do 10 września

 

W tym duchu przeniesiono teraz oboz, który stanął za Verdun; główna kwatera króla znalazła się w miejscu zwanym Glorieux, a księcia Brunszwiku w Regrets; nazwy te dawały asumpt do kuriozalnych rozważań[12]. Do tego pierwszego miejsca dotarłem za sprawą przykrego zbiegu okoliczności. Pułk księcia Weimaru miał stanąć pod Jardin-Fontaine, bliżej miasta i Mozy. Szczęśliwie wyjechaliśmy przez bramę, wślizgując się do kolumny wozów nieznanego nam pułku i wlekąc się wraz z nim, choć dało się zauważyć, że oddalamy się zanadto; zresztą na tej wąskiej drodze ani razu nie moglibyśmy skręcić, nie ryzykując bezpowrotnego ugrzęźnięcia w rowie. Rozglądaliśmy się w lewo i prawo, ale bez skutku; pytaliśmy, ale nie otrzymywaliśmy żadnej odpowiedzi, bo wszyscy byli tu równie obcy jak my i skrajnie poirytowani sytuacją. Wreszcie z niewielkiego wzniesienia ujrzałem po lewej w dolinie, która w lepszej porze roku mogła być całkiem przyjemna, ładną miejscowość z okazałymi zabudowaniami pałacowymi; łagodnie opadająca zielona miedza obiecywała wygodny tam dojazd. Tym chętniej kazałem skręcić z tych okropnych kolein, że widziałem uwijających się tam oficerów i podkoniuszych, a także ustawione wozy bagażowe i karety; podejrzewałem, że jest to jedna z kwater głównych, i nie myliłem się: było to Glorieux, miejsce pobytu króla. Lecz i tu nikt nie potrafił odpowiedzieć mi, gdzie leży Jardin-Fontaine. Wreszcie — niby niebiańskiego posłańca — spotkałem pana von Alvenslebena, który wcześniej okazywał mi życzliwość; on udzielił mi wskazówek: powinienem pojechać wolną od wozów wiejską drogą prowadzącą doliną aż do miasta, lecz przed nim spróbować przedostać się w lewo i wnet dostrzegę Jardin-Fontaine.

Udało mi się jedno i drugie, znalazłem też rozbite nasze namioty, lecz w warunkach przeokropnych: zatopione w bezdennym błocie; przegniłe pętle rwały się jedna za drugą i płótno zwalało się na głowę i ramiona temu, kto szukał pod nich schronienia. Przez jakiś czas to znoszono, w końcu jednak zapadła decyzja, by zająć samą miejscowość. W dobrze urządzonym domu i obejściu znaleźliśmy jako właściciela zacnego i zabawnego mężczyznę, który był kiedyś kucharzem w Niemczech; przyjął nas dziarsko, na parterze znalazły się piękne jasne pokoje, dobry kominek i co tylko jeszcze mogło być krzepiącego.

Świtę księcia Weimaru żywiła kuchnia książęca; nasz gospodarz żądał jednak usilnie, bym choć jeden raz spróbował czegoś, co wyjdzie spod jego ręki. Przyrządził mi rzeczywiście nadzwyczaj smaczną ucztę, po której wszelako zrobiło mi się bardzo niedobrze, tak że mógłbym pewnie podejrzewać truciznę, gdyby w porę nie przyszło mi do głowy, że chodzi o czosnek, za sprawą którego dania te były tak pyszne, lecz który u mnie — nawet w najmniejszych dawkach — zwykł powodować gwałtowne sensacje. Te ostatnie wnet minęły, a ja odtąd trzymałem się tym chętniej kuchni niemieckiej, dopóki ta miała też cokolwiek do zaoferowania.

Gdy przyszło do pożegnania, wesoły gospodarz przekazał memu słudze obiecany wcześniej list do swej siostry w Paryżu, którą szczególnie polecał; po krótkiej wymianie zdań wtrącił jednak dobrodusznie: — Ale pewnie tam nie dotrzesz.

 

11 września

 

I tak po kilku dniach troskliwej opieki znowu byliśmy wystawieni na okropną pogodę; droga nasza wiodła na grzbiet górski, który — rozdzielając Mozę i Aire — zmusza obie do płynięcia na północ. Po wielu trudach dotarliśmy do Malancourt, gdzie zastaliśmy puste piwnice i kuchnie bez gospodarza i cieszyliśmy się już z tego, że możemy pod dachem, na suchej ławie, posilić się skromnym, przywiezionym ze sobą prowiantem. Urządzenie mieszkań bardzo mi się podobało; świadczyło o cichym domowym błogostanie: wszystko było po prostu naturalne, zaspokajające podstawowe potrzeby. Ten pierwszy zakłóciliśmy, to drugie zniszczyli; bo oto z sąsiedztwa dobiegło wołanie ratunku przeciwko plądrownikom, na które odpowiedzieliśmy, pospieszywszy, i nie bez niebezpieczeństwa, położyliśmy chwilowy kres bezprawiu. Dość uderzające było przy tym to, że biedni obdarci przestepcy, którym wyrwaliśmy płaszcze i koszule, oskarżali nas o najgorsze okrucieństwo, iż nie chcieliśmy pozwolić, by kosztem nieprzyjaciela nagość swą okryli.

Czekał nas aliści jeszcze jeden osobliwy zarzut. Wróciwszy na naszą pierwszą kwaterę, zastaliśmy tam znamienitego, znanego nam już skądinąd emigranta. Został życzliwie powitany i nie wzgardził skromnym poczęstunkiem; dało się jednak zauważyć, iż jest wewnętrznie poruszony, coś leżało mu na sercu, czemu próbował dać upust okrzykami. Gdy pomni dawnej znajomości postaraliśmy się wzbudzić w nim nieco zaufania, jął wyrzekać na okrucieństwo, jakiego król Prus dopuścił się wobec książąt francuskich[13]. Zdumieni, wręcz zatrwożeni, zażądaliśmy bliższych wyjaśnień. Dowiedzieliśmy się tedy, że podczas wymarszu z Glorieux, nie bacząc na straszliwy deszcz, król nie włożył surdutu ni płaszcza, przez co też książęta krwi musieli z takich chroniących przed niepogodą okryć zarezygnować; nasz markiz wszelako nie mógł na te najdostojniejsze osoby — lekko ubrane, kompletnie przemoczone, ociekające wilgocią — patrzeć bez najgłębszego ubolewania, zaiste życie by poświęcił, gdyby było trzeba, by zobaczyć, jak jadą suchym wozem, oni, na których opierała się nadzieja i pomyślność całej ojczyzny, którzy przyzwyczajeni byli do zupełnie innego stylu życia.

Na to istotnie nie mogliśmy nic odpowiedzieć; nie pocieszyłaby go bowiem opinia, iż wojna, jako przedśmierć, wszystkich zrównuje, znosi wszelką własność i nawet najwyższym osobistościom grozi męką i zagładą.

 

12 września

 

Następnego ranka postanowiłem atoli, mając tak dostojne przyklady, mą lekką, choć w cztery zarekwirowane konie zaprzężoną kolaskę zostawić pod opieką zaufanego podskarbiego Wagnera, którego obarczono zadaniem dowiezienia ekwipażu i tak potrzebnej gotówki. Wraz z kilkoma dobrymi towarzyszami przesiadłem się na konia i tak wyruszyliśmy do Landres. W połowie drogi znaleźliśmy gałęzie i chrust ze ściętego zagajnika brzozowego, których wewnętrzna suchość wnet pokonała panującą wilgoć, co bardzo rychło dało nam dość ognia i żaru, by się ogrzać i ugotować strawę. Lecz pięknie urządzona stołówka pułkowa to nie była, bo nie nadjeżdżały stoły, krzesła, ni ławy; radzono sobie na stojąco, ewentualnie opierając się o coś w miarę możności. Wieczorem dotarliśmy przecież szczęśliwie do obozu; obozowaliśmy tedy nieopodal Landres, dokładnie naprzeciw Grandpré, lecz wiedzieliśmy bardzo dobrze, jak silnie i dogodnie obsadzony jest przesmyk. Padało nieprzerwanie i nieraz zrywał się wiatr; namioty dawały niewiele ochrony.

Szczęśliwy wszakże był ten, którego pochłaniała wyższa pasja! O barwnym zjawisku w źródełku nie przestawałem w owe dni myśleć ani na chwilę; rozważałem je raz po raz, by uczynić z niego przedmiot poręcznych eksperymentów. Dyktowałem tedy Voglowi[14], który i tu okazał się wiernym towarzyszem kancelaryjnym, na złożonym arkuszu brudnopisu, po czym dodawałem obok rysunki. Papiery te, noszące ślady deszczowej pogody, wciąż posiadam jako świadectwo wiernych poszukiwań na raz obranej ryzykownej ścieżce. Droga ku prawdzie ma wszakże tę zaletę, iż człowiek zawsze chętnie przypomina sobie swe niepewne kroki, błądzenia, a nawet potknięcia.

Pogoda pogorszyła się i nocą zrobiła tak zła, że ukrycie się pod plandeką pułkowego wozu trzeba było poczytywać sobie za najwyższe szczęście. Jakże okropny był to stan, gdy się pomyślało, że obozuje się w obliczu wroga, i drżało na myśl, iż ten może mieć ochotę zza swych górskich i leśnych szańców nagle wypaść!

 

13 do 17 września

 

13 września o dobrej porze dobił do nas podskarbi Wagner wraz z całym ekwipażem, pudla nie wyłączając. Przeżył straszną noc: po pokonaniu tysiąca przeszkód zgubił w ciemnościach armię, zwiedziony przez zaspanych i pijanych winem pachołków pewnego generała, za którym podążył. Dotarli do jakiejś wioski i przypuszczali, że Francuzi są całkiem blisko. Nękany wszelakimi alarmami, straciwszy konie, które nie wróciły z pławienia, potrafił atoli tak się ogarnąć i uwinąć, że się z nieszczęsnej wioski wyrwał i wraz z całym ruchomym dobytkiem z nami na powrót połączył.

W końcu nastąpiło poruszenie tyleż gwałtowne, co budzące nadzieję: na naszym prawym skrzydle dało się słyszeć silną kanonadę i mówiono sobie, że generał Clerfayt[15] przybył z Niderlandów i zaatakował Francuzów na ich lewej flance. Wszyscy w najwyższym napięciu oczekiwali na wynik tej sprawy.

Pocwałowałem do kwatery głównej, by się dowiedzieć, co oznacza kanonada i czego właściwie należy się spodziewać. Tam również nie wiedziano nic pewnego, poza tym, że generał Clarfayt musiał już zetrzeć się z Francuzami. Natknąłem się na majora von Weyracha, który z niecierpliwości i nudy chciał zaraz wsiadać na koń i jechać ku forpocztom; przyłączyłem się doń i wnet dotarliśmy na wzniesienie, skąd rozciągał się dość rozległy widok. Natrafiliśmy na czujkę huzarów i rozmówiliśmy się z oficerem, przystojnym młodym człowiekiem. Kanonada była daleko za Grandpré, on zaś miał rozkaz nie postępować naprzód, by nie wywoływać niepotrzebnego poruszenia. Nie rozmawialiśmy długo, gdy przybył ksiażę Ludwik Ferdynand z niewielką świtą i po krótkim powitaniu i wymianie zdań zażądał od oficera, by ruszał naprzód. Ten jął zgłaszać usilne obiekcje, na które książę wcale nie zważając pocwałował naprzód, co też musieliśmy uczynić i my wszyscy. Nie ujechaliśmy daleko, gdy w oddali ukazał się francuski jegr, który podjechał ku nam galopem na odległość strzału z garłacza, po czym zawrócił i równie szybko zniknął. Za nim pojawił się drugi, potem trzeci, którzy takoż na powrót zniknęli. Czwarty wszakże — prawdopodobnie tożsamy z tym pierwszym — całkiem na serio do nas strzelił; świst kuli był wyraźnie słyszalny. Książę nie dał się zbić z pantałyku, a tamci też robili swoje, tak że padło kilka strzałów, podczas gdyśmy postępowali naprzód. Spoglądałem wielokrotnie na oficera, który targany wątpliwościami wahał się niemożliwie między poczuciem obowiązku i szacunkiem dla królewskiego bratanka. Dopatrzywszy się zapewne w mym spojrzeniu czegoś życzliwego, podjechał do mnie i rzekł: — Jeżeli ma pan jakiekolwiek względy u księcia, to błagam, niech go pan nakłoni do odwrotu; naraża mnie na ogromną odpowiedzialność — rozkazano mi surowo, bym nie opuszczał mego posterunku, a rozsądek nakazuje, by nie prowokować nieprzyjaciela, który silnie okopany siedzi za Grandpré. Jeżeli książę nie zawróci, to zaraz cały łańcuch forpoczt podniesie alarm, w kwaterze głównej nie będą wiedzieli, co się dzieje, i jako pierwszemu dostanie się mnie, mimo że nie ponoszę tu winy. — Podjechałem do księcia i rzekłem: — Właśnie zaszczycono mnie ufnością, iż mam niejaki wpływ na Waszą Wysokość; proszę przeto o życzliwe wysłuchanie. — Wyłożyłem mu jasno całą sprawę, co właściwie nie było potrzebne, gdyż sam wszystko widział i okazał się na tyle uprzejmy, że po kilku życzliwych słowach natychmiast zawrócił, za czym też francuscy jegrzy przestali strzelać i zniknęli. Oficer najuprzejmiej mi podziękował, z czego widać, że pośrednik wszędzie jest mile widziany.

Sytuacja stopniowo się wyjaśniała. Pozycja Dumourieza pod Grandpré była nadzwyczaj silna i dogodna; wiedziano dobrze, że na swym prawym skrzydle jest on nie do zaatakowania; na lewym zaś znajdowały się dwa znaczne przesmyki: La Croix-aux-Bois i Le Chêne Populeux, oba zapewne zagrodzone zasiekami i uważane za niemożliwe do przejścia; ten ostatni[16] wszakże powierzono oficerowi, który nie dorósł do zadania, albo okazał się niedbały. Austriacy uderzyli; przy pierwszym natarciu poległ syn księcia de Ligne[17]; potem jednak udało się, zdobyto posterunki i wielki plan Dumourieza obrócił się wniwecz; musiał opuścić swe pozycje i wycofać się w górę rzeki Aisne, zaś pruscy huzarzy mogli przedrzeć się przesmykiem i uchwycić przeciwległy kraniec Lasu Argońskiego. Tam wzbudzili taką panikę pośród Francuzów, że dziesięć tysięcy żołnierza uciekło przed pięcioma setkami i jedynie z trudem zdołano ich zatrzymać i na powrót zgrupować; przy czym szczególnie wyróżnił się pułk Chamboranda, który zagrodził naszym dalszą drogę; ci aliści — wysłani poniekąd jedynie na rekonesans — wrócili uradowani zwycięstwem, nie tając, że zdobyli na nieprzyjacielu kilka wozów bogatego łupu. Tym, co bezpośrednio użyteczne, czyli pieniędzmi i odzieżą, podzielili się między sobą, mnie wszakże jako kanceliście przypadły papiery, pośród których znalazłem kilka starych rozkazów Lafayette’a i sporo wielce starannie spisanych rejestrów. Najbardziej jednak zaskoczył mnie dość świeży numer „Monitora”. Ta czcionka, ten format, z którymi obcowało się nieprzerwanie od kilku lat, a teraz od wielu tygodni nie widziało, powitały mnie w zgoła niesympatyczny sposób, gdyż lakoniczna wzmianka z 3 września wołała groźnie: Les Prussiens pourront venir à Paris , mais ils n’en sortiront pas[18]. A więc jednak w Paryżu uznawano za możliwe, że tam dotrzemy; o to, byśmy stamtąd zdołali powrócić, niechaj już martwią się siły wyższe.

Straszliwe położenie, w jakim człowiek znajdował się między ziemią i niebem, nieco zelżało, gdy ujrzało się nadciągającą armię i kolejne oddziały awangardy posuwające się naprzód. Wreszcie przyszła kolej i na nas: podążaliśmy przez wzgórza i doliny, mijając winnice, w których się też krzepiono. Gdy się rozjaśniło, wyszliśmy na bardziej otwartą przestrzeń i w malowniczej dolinie rzeki Aire ujrzeliśmy zamek Grandpré, pięknie położony na wzniesieniu dokładnie tam, gdzie rzeka ta przeciska się między wzgórzami ku zachodowi, by po drugiej stronie gór połączyć się z Aisne, której wody, stale płynące ku zachodowi, za pośrednictwem Oise wpadają na koniec do Sekwany; z czego też jasno wynikało, że grzbiet górski oddzielający nas od Mozy — wprawdzie niezbyt wysoki, lecz wywierający decydujący wpływ na bieg wód — zmuszał nas do wkroczenia w nowe dorzecze.

Podczas tego przemarszu trafiłem przypadkiem na orszak króla, a potem księcia Brunszwiku; rozmawiałem z księciem Reußem i innymi dyplomatyczno-wojskowymi znajomymi. Masy jeźdźców tworzyły bogaty sztafaż dla wdzięcznego krajobrazu; chciałoby się, żeby ktoś taki jak van der Meulen[19] uwiecznił tę scenę: wszyscy byli pogodni, dziarscy, pewni siebie i heroiczni. Przed nami paliło się wprawdzie kilka wiosek, lecz na wojennym obrazie dym nie wygląda wcale źle. Z tamtejszych domów — jak powiadano — ostrzelano straż przednią, ta zaś, podług praw wojny, natychmiast dokonała samosądu. Ganiono to wprawdzie, lecz nic już nie dało się zmienić; w obronę wzięto natomiast winnice, choć ich właściciele nie mogli przecież spodziewać się wielkich zbiorów — i tak to szło pośród przyjaznych i nieprzyjaznych zachowań stale naprzód.

Zostawiając Grandpré z tyłu, podążyliśmy wzdłuż Aisne, przekroczyliśmy rzekę i stanęliśmy obozem pod Vaux les Mourons; byliśmy teraz w owianej złą sławą Szampanii[20], ale nie wyglądało to jeszcze wcale tak źle. Za rzeką po wschodniej stronie ciągnęły się dobrze utrzymane winnice, a gdy przeszukiwano wsie i stodoły, znajdowano pod dostatkiem pożywienia dla ludzi i zwierząt, tylko pszenica była niestety jeszcze niewymłócona, a przy tym brakowało młynów, by ją zemleć; rzadko też widziało się piece chlebowe i tak oto sytuacja rzeczywiście zaczynała przypominać męki tantalowe.

 

18 września

 

Do snucia takich rozważań zbierało się liczne towarzystwo, które ogólnie, gdy trafiał się postój, zawsze chętnie się gromadziło, zwłaszcza przy popołudniowej kawie; skład jego był niezwykle mieszany: Niemcy i Francuzi, żołnierze i dyplomaci, wszystko ludzie niepospolici, doświadczeni, inteligentni i dowcipni; mężowie szanowni i godni, acz do tajnej niedopuszczeni rady, przeto tym bardziej starający się odgadnąć, co postanowiono i co wydarzyć się może.

Dumouriez, nie mogąc dłużej utrzymać przesmyku pod Grandpré, wycofał się w górę rzeki Aisne, a mając tyły zabezpieczone przez miasteczko Les Islettes, zajął pozycje na wzgórzach Sainte-Menehould, zwracając się frontem ku Francji. My przecisnęliśmy się wąskim przesmykiem, zostawiając z tyłu i po boku niezdobyte twierdze Sedan, Montmedy i Stenay, które do woli mogły utrudniać nam wszelkie dostawy. Przy paskudnej pogodzie wkroczyliśmy do osobliwej krainy, której niewdzięczna wapienna gleba z trudem była w stanie wyżywić rzadko rozsiane osady.

Oczywiście Reims, Châlons i ich żyzne okolice leżały nieopodal, można było mieć nadzieję, że tam odetchniemy. Towarzystwo doszło przeto do niemal jednomyślnego wniosku, że trzeba maszerować na Reims i opanować Châlons; Dumouriez nie mógłby wtedy stać spokojnie na swych dogodnych pozycjach, bitwa byłaby nieunikniona, jako też i była; wierzono, że jest już wygrana.

 

19 do 22 września

 

Stąd też zrodziło się niemało obaw, gdy dziewiętnastego kazano nam skierować się na Massiges i podążać w górę Aisne, mając zarówno rzekę, jak i góry, bliżej lub dalej, cały czas po lewej ręce.

Po drodze z pogodnym zainteresowaniem przyglądano się rozmaitym przypadkom i wydarzeniom, szukając wytchnienia od takich niepokojących myśli; mą uwagę przyciągnęło niezwykłe zjawisko. Aby posuwać naprzód kilka kolumn jednocześnie, jedną z nich pchnięto na przełaj przez niewysokie wzgórza, gdy jednak przyszło schodzić w dolinę, natrafiono na strome zbocze; choć w miarę możliwości zaraz je zeskarpowano, i tak pozostało ono dość urwiste. Tymczasem akurat w południe wychynęło słońce i odbiło się we wszystkich lufach. Zatrzymałem się na wzniesieniu i patrzyłem, jak ten lśniący potok oręża połyskując zbliża się ku nam; zaskakujące wszakże było to, iż gdy kolumna dotarła do stromego skłonu, zwarte szeregi rozpadły się nagle i każdy próbował, jak mógł, pojedynczo schodzić na dół. Ten nieporządek kojarzył się nieodparcie z wodospadem: mrowie połyskujących bagnetów znaczyło nadzwyczaj ożywiony ruch. I gdy u podnóża wszyscy znów ustawili się w rzędy i szeregi i tak jak przyszli na górę, tak teraz ruszyli w dolinę, wrażenie, iż patrzy się na rzekę, stało się jeszcze silniejsze; było to zjawisko tym przyjemniejsze dla oka, że w swym długim trwaniu raz po raz oświetlane przez wychodzące zza chmur słońce, którego wartość w tak niepewnych chwilach po jego długim niewidzeniu człowiek uczył się dopiero prawdziwie doceniać.

Po południu dotarliśmy wreszcie do Massiges, zaledwie kilka godzin drogi od nieprzyjaciela; obóz był wytyczony i zajęliśmy przeznaczone dla nas miejsce. Wbito już paliki, uwiązano konie, rozpalono ogniska, a kuchnia polowa rozpoczęła pracę. Całkiem nieoczekiwanie gruchnęła jednak pogłoska, że obóz trzeba będzie zwijać: przyszła bowiem wieść, iż armia francuska wycofuje się z Sainte-Menehould na Châlons; król nie chciał pozwolić im się wymknąć i dlatego dał rozkaz do wymarszu. Poszukawszy potwierdzenia u najwłaściwszego źródła, dowiedziałem się tego, co słyszałem już wcześniej, z tym jeno dodatkiem, że w reakcji na owo niepewne i mało prawdopodobne doniesienie książę Weimaru i generał Heymann ruszyli przodem z tymi samymi huzarami, którzy wywołali całe zamieszanie. Po jakimś czasie dowódcy ci powrócili, zapewniając, że nie ma śladu jakiegokolwiek ruchu nieprzyjaciela; musiały też owe patrole wyznać, iż to, co zameldowały, bardziej wywnioskowały, niż widziały na własne oczy.

Impuls aliści został już dany, a rozkaz głosił, iż armia ma ruszać naprzód, lecz bez jakiegokolwiek bagażu: wszystkie wozy miały cofnąć się do Maisons-en-Champagne, tam utworzyć tabor warowny i wyczekiwać szczęśliwego — jak z góry zakładano — wyniku bitwy.

Nie wątpiąc ani przez chwilę, co należy czynić, przekazałem wóz, ekwipunek i konie mym zdecydowanym i troskliwym służącym, po czym co rychlej wraz z wojennymi towarzyszami wsiedliśmy na koń. Już wcześniej była o tym nieraz mowa, że kto decyduje się wziąć udział w wyprawie wojennej, musi bezwzględnie trzymać się wojsk regularnych — do jakiegokolwiek też przyłączyłby się oddziału — i nie lękać się żadnego niebezpieczeństwa: albowiem cokolwiek nas tam spotka, będzie zaszczytne; natomiast zwlekanie przy bagażach, taborach czy gdziekolwiek indziej będzie zarazem niebezpieczne i haniebne. Dlatego umówiłem się z oficerami pułku, że chcę stale trzymać się ich, a w miarę możliwości szwadronu przybocznego, by tym sposobem dodatkowo utrwalić ten tak piękny i szlachetny układ.

Trasę wyznaczono w górę niewielkiej rzeki Tourbe, przez najsmętniejszą dolinę na świecie, pomiędzy niewielkimi bezdrzewnymi wzgórzami; surowo nakazano i zwrócono uwagę, by maszerować w zupełnej ciszy, jakbyśmy chcieli zaskoczyć nieprzyjaciela, który przecież na swych pozycjach zapewne zwiedział się już o nadciąganiu pięćdziesięciotysięcznej masy wojska. Zapadła noc; nie było widać księżyca ani gwiazd, wiał silny wiatr; milczący pochód tak wielkiego szeregu ludzkiego w głębokich ciemnościach był czymś nadzwyczaj niezwykłym.

Jadąc tymczasem obok kolumny spotykało się niejednego znajomego oficera, który tu i tam wyskakiwał, by tempo marszu już to przypieszyć, już spowolnić. Naradzano się, zatrzymywano, zbierano w gromadki. Tak utworzyła się grupa może dwunastu znajomych i nieznajomych; pytano, narzekano, dziwiono się, złorzeczono i rezonowano: nie chciano wybaczyć dowódcom niedoszłego do skutku obiadu. Jeden dziarski biesiadnik życzyłby sobie kiełbasy z rusztu i chleba, inny tęsknił wprost za sarnią pieczenią i sałatką z sardeli; jako że wszystko to odbywało się nieodpłatnie, to nie brakowało też pasztetów i innych przysmaków, ani znakomitych win, aż zrobiła się z tego taka uczta, iż jeden z nas, którego apetyt został zanadto pobudzony, przeklął całe towarzystwo, uznając udrękę rozpalonej wyobraźni w zderzeniu ze skrajnym brakiem za zupełnie nieznośną. Rozdzielono się, a w pojedynkę wcale nie było lepiej niż razem.

Tak dotarliśmy do Somme-Tourbe, gdzie zrobiono postój — król zatrzymał się w oberży, a przed jej drzwiami książę Brunszwiku w czymś w rodzaju altany urządził kwaterę główną i kancelarię. Plac był rozległy; płonęło na nim niejedno ognisko, wcale żywo podsycane wielkimi wiązkami tyczek z winnic. Książę-feldmarszałek osobiście przyganił kilkakrotnie, iż pozwala się płomieniom buchać nazbyt wysoko; omówiliśmy tę kwestię i nikt nie chciał wierzyć, że nasza bliska obecność stanowi dla Francuzów tajemnicę.

Przybyłem za późno i jak bym się nie rozglądał, wszystko było już jeśli nie pożarte, to przynajmniej zajęte. Gdy tak krążyłem, węsząc, dali mi emigranci popis kuchennego sprytu: siedzieli wokół wielkiego, okrągłego, spłaszczonego kopca dogasającego popiołu, w którym niejedna tyczka z winnicy skwiercząc dokonała już żywota; zmyślnie i prędko zarekwirowali oni wszystkie jajka, jakie były we wsi, i wyglądało to naprawdę apetycznie, gdy stały one na sztorc w popiele i jedno po drugim wyciągane były w odpowiedniej chwili, w sam raz na siorbnięcie. Nie znałem żadnego z owych szlachetnych kuchcików; jako nieznajomy nie mogłem ich zagadnąć; lecz ponieważ właśnie spotkałem miłego znajomego, tak jak ja cierpiącego z głodu i pragnienia, przyszedł mi do głowy pewien wojenny podstęp, zasugerowany spostrzeżeniem, którego miałem okazję dokonać w toku mej krótkiej kariery wojskowej. Zauważyłem mianowicie, że podczas furażowania wokół wsi i w nich samych postępuje się dość niezdarnie: pierwsi wdzierający się wpadali, zabierali, co się dało, niszczyli i psuli, następni znajdowali coraz mniej, a to, co ginęło, nie przydawało się nikomu. Pomyślałem już wcześniej, że przy tej okazji należy postąpić strategicznie i podczas gdy masa wdziera się od przodu, rozejrzeć się za jakimiś zapasami od strony przeciwnej. Tutaj byłoby o to trudno, gdyż fala ludzka rozlała się wszędzie; wieś jednak była bardzo rozciągnięta, i to w bok od drogi, którąśmy przybyli. Poprosiłem mego przyjaciela, by poszedł ze mną długą ulicą. Z przedostatniego domu wyszedł żołnierz, klnąc, że wszystko jest już wyżarte i nigdzie nie można nic znaleźć. Zajrzeliśmy przez okno: w środku całkiem spokojnie siedziało paru jegrów; weszliśmy do środka, by przynajmniej posiedzieć na ławie pod dachem; pozdrowiliśmy ich jako towarzyszy broni, utyskując oczywiście na powszechny brak żywności. Po krótkiej wymianie zdań zażądali, byśmy obiecali dochować tajemnicy, na cośmy się zgodzili. Wtedy wyjawili nam, iż w domu tym znajduje się piękna, dobrze zaopatrzona piwnica, a wejście do niej wprawdzie sami zamaskowali, lecz nam nie odmówią pewnej części zapasów. Jeden z nich wyciągnął klucz i za rozmaitymi tarasującymi dojście przeszkodami znalazły się drzwi do piwnicy. Zszedłszy na dół, znaleźliśmy na składzie kilka beczek o pojemności mniej więcej dwóch wiader; bardziej aliści zainteresowały nas rozmaite partie złożonych w piasku pełnych butelek, przy czym dobroduszny kamrat, który zdążył ich już spróbować, wskazał nam najlepsze gatunki. Między rozcapierzone palce obu dłoni ująłem po dwie butelki, schowałem je pod płaszcz, mój przyjaciel podobnie, po czym ruszyliśmy ulicą z powrotem w nadziei na rychłe pokrzepienie.

Dostrzegłszy bezpośrednio przy dużym ognisku straży ciężką, solidną bronę, usadowiłem się na niej i pod osłoną płaszcza wsunąłem butelki pomiędzy jej zęby. Po jakimś czasie wyjąłem jedną butelkę, co zwróciło uwagę mych sąsiadów, którym zaraz dałem się napić. Pociągnęli po dobrym łyku, ten ostatni oszczędnie, bo zauważył pewnie, że niewiele dla mnie zostało; butelkę ukryłem za sobą i zaraz potem wyciągnąłem drugą, przepiłem do przyjaciół, którzy po raz kolejny uraczyli się zawartością ze smakiem, z początku nie zauważając jeszcze żadnego cudu, przy trzeciej jednak okrzyknęli mnie czarnoksiężnikiem; i w tym smętnym położeniu był to ze wszech miar mile widziany żart.

Pośród wielu osób, których sylwetki i twarze oświetlał krąg ognia, dostrzegłem starszawego mężczyznę, który zdał mi się znajomy. Gdy zasięgnąłem języka i zbliżyłem się doń, był niemało zdziwiony, że widzi mnie tutaj. Był to markiz de Bombelles, któremu dwa lata wcześniej, towarzysząc księżnej Amalii[21], złożyłem uszanowanie w Wenecji, gdzie on, jako francuski poseł-rezydent, dokładał wszelkich starań, by tamtejszy pobyt tej znakomitej władczyni możliwie uprzyjemnić. Obustronny okrzyk zdumienia, radość ze spotkania i wspomnienia rozjaśniły niewesołą chwilę. Przyszło do rozmowy o jego wspaniałej rezydencji przy Canal Grande, o tym, jak podpłynęliśmy tam gondolami, zostaliśmy z honorami przyjęci i serdecznie ugoszczeni; jak poprzez kameralne przyjęcia — precyzyjnie trafiające w gust i upodobania owej damy, kochającej połączenie natury i sztuki, zabawy i dostojeństwa — na rozmaite sposoby radował ją i jej bliskich, jak też dzięki swym wpływom pozwolił jej zakosztować wielu innych, dla cudzoziemców niedostępnych rarytasów.

Jakże byłem jednak zdumiony, gdy usłyszałem, że on, którego chciałem uraczyć autentyczną mową pochwalną, woła ze smutkiem: — Zamilknijmy o tych sprawach! Ten czas zbyt jest już dla mnie odległy, a już wtedy, gdy mych szlachetnych gości podejmowałem z pozorną wesołością, robak zgryzoty toczył me serce: przewidywałem konsekwencje tego, co działo się w mej ojczyźnie. Podziwiałem waszą beztroskę, pośród której nie przeczuwaliście grożącego również wam niebezpieczeństwa; ja w milczeniu przygotowywałem się do odmiany losu. Wkrótce potem musiałem opuścić me zaszczytne stanowisko i drogą mi Wenecję, by rozpocząć tułaczkę, która ostatecznie doprowadziła mnie też tutaj.

Tajemniczość, jakiej od czasu do czasu próbowano przydać naszemu jawnemu przemarszowi, pozwalała sądzić, iż jeszcze tej nocy zwiniemy obóz i pójdziemy naprzód; atoli już świtał dzień i jednocześnie zaczęła padać mżawka; było już całkiem widno, gdy wyruszyliśmy. Jako że pułk księcia Weimaru szedł przodem, szwadronowi przybocznemu, jako szpicy całej kolumny, przydzielono huzarów, którzy mieli znać drogę do punktu docelowego. Podążało się teraz, nieraz ostrym kłusem, przez pozbawione drzew i krzewów pola i wzgórza; tylko w oddali po lewej widziało się obszar Lasu Argońskiego; deszcz siekł nas prosto w twarz. Wkrótce ujrzeliśmy aleję topolową, bardzo pięknie wyrośniętą i dobrze utrzymaną, biegnącą w poprzek kierunku naszego marszu. Był to gościniec z Châlons do Sainte-Menehould, droga z Paryża do Niemiec; przecięliśmy ją i podążyliśmy w siną dal.

Już wcześniej widzieliśmy nieprzyjaciela obozującego i rozwijającego szyki przed zalesionym terenem; niemniej dało się zauważyć, że przybywają nowe oddziały — był to Kellermann[22], który właśnie połączył się z Dumouriezem, by stworzyć jego lewe skrzydło. Nasi rwali się, by uderzyć na Francuzów: zarówno oficerów, jak i szeregowców przepełniało żarliwe pragnienie, by dowódca kazał w tej chwili zaatakować; na to też zdawało się wskazywać nasze żwawe posuwanie się naprzód. Aliści Kellermann zajął zbyt dogodne pozycje i teraz zaczęła się kanonada, o której wiele się opowiada, acz jej momentalnej gwałtowności nie da się opisać ani nawet przywołać w wyobraźni.

Gościniec zostawiliśmy już daleko w tyle, parliśmy nieprzerwanie na zachód, gdy naraz przygalopował adiutant i nas zawrócił; poprowadzono nas za daleko i teraz otrzymaliśmy rozkaz, by cofnąć się do gościńca i oprzeć prawe skrzydło o jego lewą stronę. Tak się stało i oto zwróciliśmy się frontem do folwarku La Lune, widocznego na wzniesieniu przy trakcie jakiś kwadrans drogi od nas. Nasz dowódca przybył nam naprzeciw; przyprowadził tam właśnie półbaterię artylerii konnej; rozkazano nam posuwać się naprzód pod jej osłoną, a po drodze znaleźliśmy rozciągniętego na polu starego majstra taborowego, pierwszą ofiarę dnia. Jechaliśmy całkiem spokojnie dalej, folwark zbliżał się; ustawiona tam bateria prowadziła energiczny ostrzał.

Wnet jednak znaleźliśmy się w osobliwym położeniu — kule armatnie świszczały wokół nas gęsto, a myśmy nie pojmowali, skąd mogą nadlatywać; posuwaliśmy się przecież za własną baterią, a nieprzyjacielskie działa na przeciwległych wzgórzach były zbyt odległe, by mogły nas dosięgnąć. Zatrzymałem się z boku przed frontem i miałem teraz niezwykły widok: kule tuzinami padały przed szwadronem, na szczęście nie rykoszetując, lecz grzęznąc w miękkim gruncie; błoto i ziemia pryskały na ludzi i konie; czarne rumaki, powstrzymywane w miarę możliwości przez dzielnych jeźdźców, parskały i rzucały się; cała masa falowała, nie rozdzielając się i nie wpadając w popłoch.

Osobliwy widok przypomniał mi inne czasy. W pierwszym szeregu szwadronu sztandar chwiał się w dłoniach ślicznego chłopca; dzierżył go mocno, lecz rozgorączkowany koń gwałtownie nim miotał. Jego pełna wdzięku twarz sprawiła — dość osobliwie, lecz w tej zatrważającej chwili naturalnie — że przed oczami stanęła mi postać jeszcze nadobniejszej matki i musiałem wspomnieć spędzone u jej boku spokojne chwile.

Wreszcie przyszedł rozkaz odwrotu; wszystkie pułki piechoty wykonały go w ordynku i z wielkim spokojem; zabity został tylko jeden koń z pułku von Lottuma, choć właściwie wszyscy, zwłaszcza na skrajnym prawym skrzydle, powinniśmy byli zginąć.

Gdyśmy wycofali się spod niepojętego dla nas ognia i otrząsnęli z zaskoczenia i zdumienia, zagadka się wyjaśniła; półbaterię, pod której osłoną myśleliśmy, że posuwamy się naprzód, znaleźliśmy na samym dnie zagłębienia terenu, w jakie okolica ta akurat obfitowała. Została ona przepędzona z góry i przemieściła się jarem po drugiej stronie gościńca, tak że nie widzieliśmy jej odwrotu; nieprzyjacielska artyleria zajęła jej miejsce i to, co miało nas chronić, nieomal stało się naszą zgubą. Na naszą przyganę chłopcy tylko się zaśmiali i odpowiedzieli żartobliwie, że tu na dole, w ukryciu, jest przecież lepiej.

Gdy jednak potem widziało się na własne oczy, z jakim trudem taka artyleria konna musi przedzierać się przez okropne błotniste wzgórza, to trzeba było znowu rozważyć krytyczne położenie, w jakie się wpakowaliśmy.

Tymczasem kanonada trwała dalej. Kellermann zajmował niebezpieczną pozycję przy młynie w Valmy, na którą w istocie skierowany był ogień; w powietrze wyleciał tam wóz z prochem i cieszono się ze szkód, jakie mogło to wywołać u nieprzyjaciela. I tak wszyscy — pod ogniem lub nie — pozostawali właściwie tylko widzami i słuchaczami. My staliśmy na gościńcu z Châlons przy drogowskazie na Paryż.

Stolicę tę mieliśmy tedy za plecami, armię zasię francuską między nami i ojczyzną. Tęższych rygli być może nigdy nie zasunięto — sytuacja nadwyczaj niepokojąca dla kogoś, kto od czterech tygodni nieustannie studiował mapę teatru wojny.

Aliści potrzeba chwili upomina się o swe prawa nawet kosztem najbliższej przyszłości. Nasi huzarzy szczęśliwie przechwycili kilka wozów z chlebem, wysłanych z Châlons do armii, i przywiedli je gościńcem. O ile nam musiało się wydawać dziwne, że zajmujemy pozycje między Paryżem i Sainte-Menehould, tak ci w Châlons żadną miarą nie mogli przypuszczać, że nieprzyjacielska armia stoi na drodze między nimi i ich wojskiem. W zamian za napiwek huzarzy odstąpili nieco chleba; był to przepiękny biały; Francuz nie tknie wszak czarnego. Rozdzieliłem więcej niż bochenek pomiędzy najbliższych podwładnych, z tym zastrzeżeniem, że pewną część mają zachować dla mnie na nadchodzące dni. Znalazłem też inną okazję, by wykazać się przezornością: pewien jegr ze świty odkupił właśnie od tychże huzarów porządny wełniany koc; zaproponowałem mu, by mi go na trzy noce, po osiem groszy za noc, użyczył, w dzień zasię pilnował. Uznał ten układ za bardzo korzystny; koc kosztował go guldena, a po krótkim czasie otrzyma go ponownie, jeszcze na tym zarabiając. Atoli ja też mogłem być zadowolony: me znakomite wełniane okrycia z Longwy zostały w tyle z bagażem, a teraz, w warunkach zupełnie polowych, zyskałem oprócz płaszcza jeszcze drugą osłonę.

Wszystko to działo się przy nieustannym akompaniamencie huku dział. Obie strony zmarnowały tego dnia po dziesięć tysięcy strzałów, przy czym po naszej stronie poległo tylko dwustu ludzi, a i to bez żadnego pożytku. Od niesłychanych wstrząsów rozpogodziło się niebo — strzelano bowiem z armat zupełnie jakby ogniem rotowym, a mianowicie nierównomiernie, tak że ogień to cichł, to przybierał na sile. O pierwszej po południu, po niejakiej przerwie, kanonada zrobiła się najgwałtowniejsza, ziemia trzęsła się całkiem dosłownie, a przecież pozycje nie zmieniały się ani na jotę. Nikt nie wiedział, co z tego będzie.

Słyszałem wiele o gorączce armatniej i pragnąłem dowiedzieć się, jak to właściwie z nią jest. Nuda oraz duch, którego każde niebezpieczeństwo popycha ku śmiałości, a nawet ku zuchwałej brawurze, skłoniły mnie, by całkiem spokojnie pojechać konno ku folwarkowi La Lune. Tenże był na powrót zajęty przez naszych, przedstawiał sobą aliści zgoła straszny widok. Podziurawione dachy, rozsypane snopy zboża, rozciągnięci na nich tu i ówdzie śmiertelnie ranni, a do tego jeszcze niejedna armatnia kula, która tu się zabłąkawszy, kołatała w pozostałościach dachówek.

Całkiem sam, zdany na siebie, pojechałem w lewo górą i mogłem wyraźnie dostrzec fortunne ustawienie Francuzów — stali amfiteatralnie, w pełni spokojni i bezpieczni, aczkolwiek Kellermann na lewym skrzydle był bardziej odsłonięty.

Spotkałem zacne towarzystwo — byli to oficerowie ze sztabu generalnego i pułkowi, w najwyższym stopniu zdziwieni, że mnie tu zastają. Chcieli mnie zabrać ze sobą z powrotem, ale powiedziałem im o mych szczególnych zamiarach, toteż bez dalszych ceregieli zostawili mnie memu znanemu, dziwacznemu uporowi.

Przybyłem teraz w okolicę, gdzie latały kule; dźwięk jest dość osobliwy, jakby połączyć buczenie trzmiela, bulgotanie wody i świergot ptaka. Za sprawą wilgotnego gruntu były mniej groźne; gdy któraś spadała, to zostawała w miejscu, tak że podczas tej durnej wyprawy badawczy byłem przynajmniej bezpieczny od rykoszetów.

Atoli w tych okolicznościach mogłem wnet zauważyć, iż dzieje się ze mną coś niezwykłego; bacznie analizowałem to uczucie, acz dałoby się ono opisać jedynie poprzez porównanie. Miałem wrażenie, że znajduję się w bardzo gorącym miejscu, a jednocześnie jestem tym gorącem na wskroś przesycony, tak jakbym był całkowicie zespolony z żywiołem, w którym przebywałem. Wzrok nie tracił nic na sile ni na klarowności; było jednak tak, jakby świat nabierał pewnego brunatnoczerwonawego odcienia, sprawiającego, że zarówno sytuacja, jak i obiekty jawiły się jeszcze bardziej zatrważająco. Żadnego poruszenia krwi nie zdołałem wykryć, a raczej wszystko zdawało mi się pochłonięte przez ów żar. Tu też wyjaśnia się, w jakim sensie można nazwać ten stan gorączką. Godne uwagi pozostaje tymczasem, iż owa straszna trwoga dociera do nas wyłącznie za pośrednictwem uszu — właściwym bowiem źródłem tych doznań jest przecież huk dział, wycie, świst i trzask lecących kul.

Pojechawszy z powrotem i znalazłszy się w bezpiecznym miejscu uświadomiłem sobie rzecz ciekawą, a mianowicie, że cały ów żar zaraz wygasł i nie pozostał we mnie nawet ślad gorączkowego pobudzenia. Stan ten należy zresztą do najmniej pożądanych, bo też i pośród mych miłych i szlachetnych towarzyszy wojennych z trudem znajdowałem takiego, który wyrażałby doń istotnie namiętny pociąg.

Tak minął dzień: Francuzi stali bez ruchu, Kellermann zajął też wygodniejszą pozycję; naszych ludzi wycofano spod ostrzału i było tak, jakby nic się nie wydarzyło. W całej armii zapanowało wielkie przygniębienie. Jeszcze rano nie myślano o niczym innym, jak tylko o tym, by wszystkich Francuzów nabić na rożen i pożreć; wszak mnie samego do udziału w tej niebezpiecznej ekspedycji skłoniło bezwarunkowe zaufanie do takiej armii i do księcia Brunszwiku; teraz jednak każdy szedł ze zwieszoną głową, nie patrzano na siebie nawzajem, a jeśli już, to tylko po to, by kląć i złorzeczyć. Akurat miało zmierzchać, gdy przypadkiem utworzyliśmy krąg, pośrodku którego nie można było nawet rozpalić zwyczajowego ogniska; większość milczała, niektórzy rozmawiali, nikt właściwie nie miał nic sensownego do powiedzenia. Wreszcie wywołano mnie, bym wyraził, co o sprawie myślę — zwykłem bowiem rozweselać i pokrzepiać gromadę krótkimi powiastkami; rzekłem tedy: — Tu i teraz rozpoczyna się nowa epoka w dziejach świata, a wy możecie powiedzieć, żeście byli przy tym obecni.

W tejże chwili, gdy nikt nie miał nic do jedzenia, upomniałem się o kawałek zdobycznego chleba; również po obficie polewanym poprzedniego dnia winie została już tylko zawartość niewielkiej flaszeczki gorzałki, przeto musiałem zrezygnować z tak śmiało dzień wcześniej odgrywanej przy ogniu roli mile widzianego cudotwórcy.

Ledwie ustała kanonada, gdy znowu zaczęło padać i wiać, tak że przebywanie pod gołym niebem, na rozmokłej gliniastej ziemi, stało się nadzwyczaj nieprzyjemne. A jednak, po tak długim czuwaniu, po wysiłkach cielesnych i umysłowych, gdy zapadła ciemna noc, przyszła senność. Rozlokowaliśmy się prowizorycznie za wzniesieniem chroniącym od przenikliwego wiatru, gdy komuś przyszło na myśl, że tej nocy trzeba zagrzebać się w ziemi i przykryć płaszczem. Wnet poczyniono stosowne przygotowania i wykopano kilka ziemianek, do czego narzędzi użyczyła artyleria konna. Sam książę Weimaru nie pogardził takim przedwczesnym pochówkiem.

Tu wykładając osiem groszy zażądałem wiadomego koca, owinąłem się nim i dopiero wtedy przykryłem płaszczem, by nie odczuwać zanadto jego wilgotności. Ulisses nie mógł wygodniej i z większym zadowoleniem wypoczywać pod swą w podobny sposób pozyskaną opończą.

Wszystkie te przygotowania odbyły się wbrew woli pułkownika, który zwrócił nam uwagę, iż za zagajnikiem na przeciwległym wzgórzu Francuzi ustawili baterię dział, przy pomocy których mogli nas naprawdę pogrzebać i dowolnie unicestwić. My jednak z bezwietrznego miejsca i naszej roztropnie obmyślonej wygody nie chcieliśmy zrezygnować — i nie był to ostatni raz, gdy poczyniłem spostrzeżenie, iż dla uniknięcia niewygody człowiek skłonny jest narazić się na niebezpieczeństwo.

21 września wzajemne pozdrowienia budzących się nie były żadną miarą radosne i pogodne; było się bowiem świadomym zawstydzająco beznadziejnego położenia. Znajdowaliśmy się na skraju ogromnego amfiteatru, naprzeciw którego, na wzgórzach chronionych u podnóża przez rzeki, stawy, strumienie i bagna, nieprzyjaciel utworzył półokrąg niemal nie do ogarnięcia wzrokiem. Po tej stronie staliśmy my, całkiem jak poprzedniego dnia, o dziesięć tysięcy kul armatnich lżejsi, lecz równie mało korzystnie usytuowani do ataku; spoglądało się na rozległą arenę w dole, gdzie pomiędzy wiejskimi chatami i ogrodami kręcili się huzarzy obu stron i — to posuwając się naprzód, to cofając, godzina za godziną — przyciągali uwagę widzów pozorowaną walką. Z całego tego galopowania w tę i we w tę, z wzajemnego ostrzeliwania się nic ostatecznie nie wynikło poza tym, że jednego z naszych, który zbyt śmiało zapuścił się między żywopłoty, otoczono, a że nie chciał się poddać — zastrzelono.

Była to jedyna ofiara walk tego dnia; aliści szerząca się choroba sprawiała, że nasze niewygodne, przytłaczające i bezsilne położenie stawało się jeszcze bardziej smętne i zatrważające.

Jakkolwiek bojowe były nastroje poprzedniego dnia, to przyznawano przecie, że zawieszenie broni byłoby pożądane, albowiem nawet najodważniejszy, najbardziej zapalczywy widział jasno, iż natarcie byłoby najzuchwalszym przedsięwzięciem na świecie. Jeszcze przez dzień wahały się nastroje, gdy dla honoru utrzymywano te same pozycje co podczas kanonady, pod wieczór wszakże nieco je zmieniono; na koniec przeniesiono kwaterę główną do miejscowości Hans i przybyły tabory. Teraz przyszło nam słuchać o trwodze, zagrożeniu, rychłej zagładzie naszej służby i dobytku.

Las Argoński od Sainte-Menehould po Grandpré obsadzony był przez Francuzów; stamtąd ich huzarzy prowadzili nadzwyczaj śmiałą i odważną wojnę podjazdową. Dowiedzieliśmy się poprzedniego dnia, iż sekretarz księcia Brunszwiku i kilka innych osób z otoczenia księcia dostało się do niewoli pomiędzy armią i taborem obronnym. Ten ostatni bynajmniej nie zasługiwał na tę nazwę, był bowiem licho ustawiony, niezawarty i miał niedostateczną eskortę. Teraz niepokoił go jeden fałszywy alarm za drugim, do czego dochodziła nieodległa kanonada. Później rozeszła się pogłoska — prawdziwa czy zmyślona — że francuskie wojska już schodzą z gór, by zagarnąć tabory; wielkiego tedy poważania przydawał sobie ujęty przez Francuzów, a następnie puszczony wolno goniec generała Kalckreutha, który zapewniał, iż fortunnymi kłamstwami o silnej obstawie, konnych bateriach i temu podobnych zapobiegł nieprzyjacielskiemu atakowi. Całkiem możliwe! Kto w tak doniosłych chwilach nie ma czegoś do zrobienia albo czegoś nie dokonał?

Teraz na miejscu znalazły się namioty, wozy i konie, za to strawy ni paszy nie było choć krzyny. Pośród deszczu brakowało nam nawet wody, a kilka stawów uległo już zanieczyszczeniu od truchła padłych koni. Wszystko to razem tworzyło przeokropną sytuację. Nie wiedziałem, co o tym myśleć, gdy ujrzałem, jak mój wierny wychowanek, sługa i towarzysz, Paul Götze, wielce energicznie czerpie deszczówkę, która zebrała się na skórzanym dachu powozu; wyjaśnił, że użyje jej do sporządzenia czekolady, której zapas fortunnie wziął ze sobą; co więcej, widziałem zgoła, jak — by ugasić nieznośne pragnienie — czerpano wodę z odcisków zostawionych przez końskie kopyta. Kupowano chleb od starych wiarusów, którzy — do deprywacyj przywykli — oszczędzali na gorzałkę, gdy ta będzie na powrót dostępna.

22 września posłyszano, iż generałowie Manstein[23] i Heymann[24] są w Dampierre[25], w kwaterze głównej Kellermanna, gdzie miał znajdować się również Dumouriez. Rozmawiano na pozór o wymianie jeńców, o opiece nad chorymi i rannymi; ogólnie jednak miano nadzieję, że pośród całego nieszczęścia uda się odmienić sytuację. Od 10 sierpnia król Francji był w więzieniu; we wrześniu miały miejsce bezprzykładne rzezie. Wiedziano, że Dumouriez sprzyjał królowi i konstytucji; musiał tedy dla własnego dobra i bezpieczeństwa zwalczać obecny stan rzeczy. Byłoby wielkim wydarzeniem, gdyby przeszedł na stronę sprzymierzonych i ruszył wraz z nimi na Paryż.

Od przybycia taborów sytuacja w otoczeniu księcia Weimaru znacznie się poprawiła; trzeba oddać podskarbiemu, kucharzowi i innym urzędnikom dworskim, że zawsze mieli jakieś zapasy i nawet podczas największego niedostatku potrafili zadbać o coś ciepłego do jedzenia. Dzięki temu posilony, przejechałem się wokoło, by się co nieco zapoznać z okolicą, całkiem bezowocnie — te obłe wzgórza były zupełnie pozbawione charakteru; żaden obiekt się tu nie wyróżniał. By się przecie zorientować, jąłem szukać owej długiej i wybujałej alei topolowej, która poprzedniego dnia tak się rzucała w oczy, a nie mogąc jej zlokalizować, uznałem, że się zgubiłem, lecz po bliższym przyjrzeniu się odkryłem, iż została zrąbana, a drewno zabrano i pewnie już spalono.

W miejscach, które były ostrzeliwane, widziało się straszną niedolę: ludzie leżeli niepogrzebani, a ciężko ranne zwierzęta nie mogły pomrzeć. Widziałem konia, który zaplątał przednie nogi we własne, z ranionego brzucha wypadłe wnętrzności, i tak kuśtykał naprzód.

W drodze powrotnej natrafiłem na księcia Ludwika Ferdynanda siedzącego w szczerym polu na drewnianym krześle, które przyniesiono z położonej niżej wsi; jednocześnie kilku jego ludzi przywlekło ciężki, zamknięty kredens kuchenny; w środku coś według nich kołatało, liczyli na dobrą zdobycz. Niecierpliwie go rozbito, lecz znaleziono jedynie opasłą książkę kucharską i teraz, gdy połupany kredens już się palił, czytano najprzedniejsze przepisy i tak rozpalona wyobraźnia po raz kolejny doprowadziła głód i żądzę na skraj rozpaczy.

 

24 września

 

Najgorszą pogodę na świecie osłodziła nieco wiadomość o zawieszeniu broni, co oznaczało przynajmniej widoki na to, że będzie można cierpieć i biedować z niejakim spokojem ducha; jednak i to okazało się jedynie połowicznym pocieszeniem, gdyż wkrótce okazało się, że właściwie chodzi tylko o umowę, na mocy której forpoczty mają się wzajemnie nie atakować, co nie wykluczało dalszego prowadzenia działań wojennych wedle uznania poza obszarem ich wzajemnego styku. Było to w gruncie rzeczy korzystne dla Francuzów, którzy mogli zmienić swe dookólne ustawienie i nas lepiej otoczyć, my za to w środku musieliśmy stać nieruchomo i znosić ten paraliż. Forpoczty wszakże powitały zawarte porozumienie z zadowoleniem; najpierw dogadano się, że ta strona, której wiatr wieje i deszcz pada w twarz, winna mieć prawo się odwrócić i płaszczem się owinąwszy nie obawiać się przeciwnika. Rzecz poszła dalej: Francuzi zawsze mieli coś do jedzenia, podczas gdy Niemcom wszystkiego brakowało; tamci dzielili się więc tym czy owym i stosunki panowały coraz bardziej braterskie. Wreszcie strona francuska podzieliła się nawet życzliwie ulotkami, które w dwóch językach obwieszczały zacnym Niemcom błogosławieństwo wolności i równości; Francuzi naśladowali manifest księcia Brunszwiku, lecz w odwrotnym duchu: deklarowali dobrą wolę i gościnność, a chociaż ruszyło się u nich więcej ludu, niźli byli w stanie odgórnie kontrolować, to wezwanie owo — przynajmniej w tym momencie — nastąpiło bardziej gwoli osłabienia przeciwnika niż wzmocnienia siebie.

Jako towarzyszom niedoli współczułem naonczas dwóm ładnym chłopaczkom w wieku czternastu czy piętnastu lat. Z trudem przywlekli tu, jako poddani rekwizycji, mą lekką kolaskę zaprzężoną w cztery chabety i cierpieli w milczeniu, bardziej z powodu losu koni niźli własnego; aliści pomóc im dało się równie mało jak nam wszystkim. Ponieważ znosili z mego powodu wszelką biedę, poczułem się zobowiązany do jakiegoś ludzkiego gestu i chciałem uczciwie podzielić się z nimi owym utargowanym chlebem żołnierskim; odmówili jednak, zapewniając, że takiego nie zdołaliby zjeść, a gdy ich zapytałem, czego tedy zwykle kosztują, odparli: Du bon pain, de la bonne soupe, de la bonne viande, de la bonne bière[26]. Skoro wszystko u nich było dobre, a u nas liche, to chętnie im wybaczyłem, gdy zaraz potem, porzucając konie, dali nogę. Znieśli zresztą rozmaite wyrzeczenia, myślę wszakże, iż to ów zaoferowany komiśniak — jako przerażająca zmora — skłonił ich do tego decydującego kroku. Biały i czarny chleb to jest właściwie szybolet, hasło rozpoznawcze między Niemcami i Francuzami.

Pewnej uwagi nie wolno mi tu pominąć. Przybyliśmy w najmniej, rzecz jasna, sprzyjającej porze roku do krainy o mało korzystnych warunkach naturalnych, która jednakowoż żywi przecież swych nielicznych, pracowitych, kochających porządek i niewymagających mieszkańców. Bogatsze i znakomitsze okolice mogą oczywiście patrzeć na taką krainę z pogardą, ja jednak nie spotkałem tu żadnego robactwa ani nędznych noclegowni. Domostwa są murowane i kryte dachówką, a wszędzie panuje dostateczna gospodarność. Ów właściwie lichy obszar jest też rozległy najwyżej na cztery do sześciu godzin drogi i zarówno od strony Lasu Argońskiego, jak i Reims i Châlons ma już korzystniejsze położenie. Dzieci pochwycone w pierwszej lepszej wsi opowiadały z zadowoleniem o swym wyżywieniu, a mnie wystarczyło przypomnieć sobie piwnice Somme-Tourbe i świeży biały chleb z Châlons, który wpadł nam w ręce, by dojść do wniosku, że w czas pokoju głód i robactwo nie muszą tu bynajmniej gościć na stałe.

 

25 września

 

Tego, że podczas zawieszenia broni Francuzi nie będą próżnować, można się było domyślać, jak i o tym przekonać. Starali się odzyskać utraconą łączność z Châlons i wyprzeć emigrantów z naszych tyłów, a raczej zepchnąć ich ku nam; jednak najgorsze w tym momencie było to, że mogli utrudniać nam — jeżeli nie całkiem uniemożliwić — dostawy zaopatrzenia zarówno z rejonu Lasu Argońskiego, jak i z Sedanu i Montmedy.

 

26 września

 

Ponieważ wiedziano, że interesuję się rozmaitymi sprawami, przynoszono mi wszystko, co tylko mogło zdawać się w jakiś sposób niezwykłe; zaprezentowano mi między innymi kulę armatnią, na oko czterofuntową, o tyle osobliwą, że całą jej powierzchnię pokrywały kryształy w kształcie piramid. Kul wystrzelono tego dnia tyle, że jedna mogła się tu śmiało zabłąkać. Wymyślałem najrozmaitsze hipotezy, by dojść, co sprawiło, że metal podczas odlewania albo później nabrał takiego kształtu; wyjaśniło się to przez przypadek.

Wróciwszy po krótkiej nieobecności do namiotu zapytałem o kulę; nie chciała się znaleźć. Gdy nalegałem, wyznano mi, że gdy poddano ją różnym próbom, wybuchła. Zażądałem odłamków i ku memu wielkiemu zdziwieniu odkryłem krystalizację rozchodzącą się promieniście od środka ku powierzchni. Był to piryt, który musiał w wolnej przestrzeni ukształtować się kuliście. To odkrycie doprowadziło do kolejnych, znalazły się podobne piryty, aczkolwiek mniejsze, kuliste i nerkowate, również kształtów mniej regularnych, wszystkie miały jednak tę wspólną cechę, że nie były nigdzie przyrośnięte, a krystalizacja ich zawsze rozwijała się wokół pewnego ośrodka. Czyżby zrodziły się w samej ziemi i czy znajduje się więcej takowych na polach uprawnych?

Lecz nie tylko ja zwróciłem uwagę na minerały tej okolicy; piękna kreda, która była wszechobecna, zdawała się mieć niejaką wartość. Istotnie, żołnierz musiał tylko wykopać dołek do gotowania, by natrafić na najczystszą białą kredę, skądinąd niezbędną mu do czyszczenia i polerowania elementów umundurowania i wposażenia. Wydano wręcz rozkaz, by żołnierze możliwie obficie zaopatrzyli się w ten potrzebny, a tutaj za darmo dostępny towar. Nieco się wprawdzie z tej okazji podśmiewano: oto pogrążony w najokropniejszym błocie miał się człowiek obładować środkami czystości; wzdychał za chlebem, a kazano mu zadowalać się pyłem.

Również oficerowie byli niemało zmieszani, gdy ich w sztabie spotykała reprymenda, że nie prezentują się równie czysto i elegancko jak na paradzie w Berlinie czy Poczdamie. Przełożeni nie mogli tu nic pomóc; uważano tedy, że nie powinni też ganić.

 

27 września

 

Ogłoszono również w armii cokolwiek cudaczny sposób na zaradzenie dotkliwemu głodowi — należało wyłuskać ziarno z dostępnych snopów jęczmienia, gotować je we wrzątku tak długo, aż napęcznieje, a następnie starać się zaspokoić głód tą potrawą.

Naszemu najbliższemu otoczeniu pisane było jednak lepsze wsparcie. Dostrzeżono w oddali dwa ugrzęzłe wozy, którym — jako że wiozły prowiant i inne potrzebne rzeczy — chętnie pospieszono na pomoc. Koniuszy von Seebach posłał tam zaraz konie; wozy uwolniono, ale też poprowadzono od razu ku pułkowi księcia; woźnice protestowali, że transport przeznaczony jest dla armii austriackiej, na co też opiewały ich przepustki. Aliści skoro już raz roztoczono nad nimi opiekę, to aby zapobiec tłokowi i jednocześnie zatrzymać ich na miejscu, przydano im straż, a że też od nas dostali taką zapłatę, jakiej zażądali, to też i u nas musiał ów transport znaleźć swe przeznaczenie.

Jako pierwsi nadbiegli majordomowie, kucharze i ich pomocnicy, biorąc w posiadanie masło w beczułkach, szynki i inne smakołyki. Zbiegowisko gęstniało; tłum wołał o tytoń, który też w dużych ilościach wydawany był po wygórowanej cenie. Wozy zostały wreszcie tak szczelnie otoczone, że już nikt więcej nie mógł się do nich zbliżyć; dlatego też nasi ludzie i jeźdźcy wołali do mnie, prosząc usilnie, bym im pomógł zaspokoić tę najważniejszą ze wszystkich potrzeb.

Kazałem żołnierzom zrobić sobie przejście i od razu, by nie zaplątać się w ciżbie, wspiąłem się na najbliższy wóz; tam po dobrej cenie nakupiłem tytoniu, ile tylko zmieściło mi się do kieszeni, a gdy zszedłszy na dół zacząłem go rozdawać, obwołano mnie największym dobroczyńcą, jaki kiedykolwiek zlitował się nad cierpiącą ludzkością. Przyjechała też gorzałka; zaopatrywano się w nią, chętnie płacąc laubtalara[27] za butelkę.

Zarówno w samej kwaterze głównej, do której się czasem zachodziło, jak też u wszystkich tych, którzy stamtąd przybywali, dowiadywano się o sytuację; ta zaś była nadzwyczaj niepokojąca. O nieszczęściu, które zaszło w Paryżu, słyszało się coraz więcej, a to, co początkowo brano za bajkę, okazało się w końcu nieopisanie straszną prawdą[28]. Króla wraz z rodziną uwięziono, mówiono już o jego detronizacji; nienawiść do monarchii zataczała coraz szersze kręgi; można już było się spodziewać, że nieszczęsnemu władcy zostanie wytoczony proces. Nasi bezpośredni przeciwnicy ponownie nawiązali łączność z Châlons; tam znajdował się Luckner[29], który z napływających z Paryża ochotników miał uformować wojenne hufce; ci wszakże, w straszne dni wrześniowe uszli ze stolicy przed wartkimi strumieniami krwi, przynieśli ze sobą nie tyle chęć prowadzenia uczciwej wojny, co żądzę mordu i rabunku. Idąc za przykładem paryskiej tłuszczy, samowolnie wybierali sobie przypadkowe ofiary, by je pozbawić władzy, majątku albo wręcz życia. Trzeba było tylko puścić ich wolno, a zrobiliby z nami koniec.

Emigranci zostali przyparci ku nam i opowiadano jeszcze o rozmaitych niebezpieczeństwach, jakie groziły nam na tyłach i z flanki. W okolicy Reims zebrało się ponoć dwadzieścia tysięcy chłopów, uzbrojonych w narzędzia polowe i naprędce pochwycony oręż naturalny; wielka była obawa, że i ci mogą na nas ruszyć.

O takich rzeczach rozmawiano wieczorem w namiocie księcia w obecności wysokich rangą dowódców; każdy oferował swą relację, swe przepuszczenia i obawy jako wkład w tę bezradną radę; zdawało się bowiem, że tylko cud jakowyś zdoła nas uratować.

Ja aliści pomyślałem w owej chwili, że będąc w opałach, zwykliśmy chętnie porównywać się z wielkimi postaciami, zwłaszcza takimi, którym powiodło się jeszcze gorzej; poczułem tedy potrzebę, by — jeśli nie dla rozweselenia, to dla zmiany tematu — przypomnieć najbardziej dramatyczne wydarzenia z życiorysu Ludwika Świętego[30]. Wyruszywszy na krucjatę, król chce najpierw ukorzyć sułtana Egiptu, albowiem to odeń zależna jest naonczas Ziemia Święta. Miasto Damietta wpada w ręce chrześcijan bez oblężenia. Podżegany przez swego brata, hrabiego d’Artois, król podejmuje wyprawę prawym brzegiem Nilu, w kierunku Babilonu-Kairu. Udaje się zasypać rów zasilany wodą z Nilu. Armia przechodzi tamtędy. Teraz jednak okazuje się, że znalazła się w potrzasku pomiędzy Nilem a jego głównymi i bocznymi kanałami; Saraceni tymczasem zajmują fortunne pozycje na obu brzegach rzeki. Przeprawa przez większe cieki będzie trudna. Wznosi się blokhauzy przeciw blokhauzom nieprzyjaciela; ci atoli mają przewagę w postaci ognia greckiego. Rażą nim drewniane baszty, budowle i ludzi. Cóż pomaga chrześcijanom ich zwarty szyk bojowy, skoro Saraceni nieustannie ich prowokują, nękają, podjeżdżają, wikłają w potyczki! Pojedyncze śmiałe czyny i zwarcia są znaczące, podnoszą na duchu, lecz bohaterowie i król sam zostają odcięci. Wprawdzie najdzielniejsi przebijają się, lecz zamieszanie rośnie. Hrabia d’Artois jest w niebezpieczeństwie; by go ratować, król rzuca na szalę wszystko. Brat już nie żyje, nieszczęście sięga zenitu. Tego upalnego dnia wszystko zależy od od tego, by obronić most nad boczną odnogą rzeki i uniemożliwić Saracenom zajście od tyłu głównych sił. Niewielu broniących mostu wojaków ostrzeliwanych jest przez żołnierzy i obrzucanych kamieniami i błotem przez ciurów. Pośród tej niedoli hrabia Soissons mówi żartem do rycerza Joinville’a: „Seneszalu, niech wyją i szczekają psy; na tron Boży! — tak zwykł był zaklinać — jeszcze będziem o tym dniu w komnacie przed damami gwarzyć”.

Uśmiechnięto się, wzięto to za dobrą wróżbę, rozważano możliwy rozwój wydarzeń, szczególnie podkreślając powody, dla których Francuzi mieliby raczej oszczędzić nas niż zgładzić: długie niezakłócone zawieszenie broni oraz ich dotychczasowa powściągliwość dawały pewną nadzieję.

By tę ożywić, poważyłem się na wykład historyczny i posługując się szczegółowymi mapami przypomniałem, że dwie mile na zachód od nas leży okryte złą sławą Pole Diabelskie[31], dokąd Attyla, król Hunów, dotarł w 451 roku z wielką armią, by ostatecznie doznać tam klęski z rąk książąt burgundzkich wspieranych przez wodza rzymskiego Aecjusza; że gdyby ci wyzyskali swe zwycięstwo, tamten i wszyscy jego ludzie zostaliby zabici i w proch starci. Aliści generał rzymski, który nie myślał władców burgundzkich całkiem uwalniać od strachu przed potężnym nieprzyjacielem — zaraz bowiem zwróciliby się oni przeciw Rzymowi — przekonał ich kolejno do powrotu do domu; i tak uszedł też król Hunów z tym, co pozostało z jego tysięcznych hord.

W tejże chwili przyniesiono wiadomość, iż przybył oczekiwany transport chleba z Grandpré; również to w dwój- i trójnasób ożywiło ducha; rozeszliśmy się w lepszych nastrojach, a ja mogłem do rana czytać księciu z zabawnej francuskiej książki, która przedziwnym trafem wpadła w me ręce. Przy śmiałych hultajskich żartach, które mimo niezwykle trudnego położenia wzbudzały jeszcze śmiech, wspomniałem owych swawolnych jegrów pod Verdun, którzy szli na śmierć, szelmowskie śpiewając piosenki. Gdy chce się gorycz przepędzić, to, rzecz jasna, nie należy przebierać w środkach.

 

28 września

 

Chleb przybył na miejsce, acz nie bez trudności i strat; na nader lichych drogach wiodących z Grandpré, gdzie mieściła się piekarnia, niejeden wóz utknął, inne dostały się w ręce nieprzyjaciela, a nawet część transportu okazała się niejadalna, gdyż w wodnistym, nazbyt prędko upieczonym chlebie skórka oddzielała się od miąższu, a pomiędzy nimi rozwijała się pleśń. Znowu w strachu przed trucizną przyniesiono mi takie bochenki, tym razem zabarwione wewnątrz na czerwonopomarańczowo, co wskazywało na arszenik i siarkę, tak jak w tamtym chlebie pod Verdun można było domyślać się obecności grynszpanu. A choćby i nie był zatruty, to widok jego wzbudzał wstręt i obrzydzenie; zawód zaostrzał głód: choroba, nędza i przygnębienie kładły się ciężarem na tak wielkiej masie poczciwych ludzi. W tych opałach zaskoczyła i zasmuciła nas jeszcze niewiarygodna zgoła wiadomość; powiadano, iż książę Brunszwiku posłał swój wcześniejszy manifest Dumouriezowi, ten zaś — wielce zdumiony i oburzony — zaraz ogłosił koniec zawieszenia broni i nakazał wznowienie działań zaczepnych. Jakkolwiek ciężkie były tarapaty, w które wpadliśmy — a spodziewaliśmy się jeszcze gorszych — to nie omieszkaliśmy przecie żartować i kpić; spójrzcie — mówiliśmy — jakie nieszczęście ściąga na siebie autorstwo! Każdy poeta czy inny pisarz chętnie prezentuje swe dzieła, nie pytając słuchacza, czy jest na to właściwy czas i pora; teraz przydarzyło się to właśnie księciu Brunszwiku, który — kosztując radości autorstwa — swój niefortunny manifest całkiem nie w porę na powrót objawił.

Spodziewaliśmy się teraz, że forpoczty znowu zaczną pukać; rozglądano się po wszystkich wzgórzach, czy aby nie pojawia się gdzieś nieprzyjaciel; panował jednak taki spokój i cisza, jakby nic się nie wydarzyło. Tymczasem żyło się w nieznośnej niepewności i poczuciu zagrożenia, każdy bowiem zdawał sobie sprawę, że pod względem strategicznym byliśmy na przegranej pozycji, gdyby tylko nieprzyjaciel zechciał nas niepokoić i naciskać. Atoli niejedno pośród tej niepewności wskazywało już na ugodę i złagodzenie nastrojów; tak na przykład puszczono żywcem poczmistrza z Sainte-Menehould w zamian za osoby z królewskiej świty wzięte do niewoli 20 września między taborami i armią.

 

29 września

 

Pod wieczór, zgodnie z otrzymanymi rozkazami, tabory ruszyły w drogę; miały iść przodem pod osłoną pułku księcia Brunszwiku, a o północy w ślad za nimi miała ruszyć armia. Wszyscy ruszyli się z miejsca, acz niechętnie i powoli; albowiem nawet przy najszczerszych chęciach człowiek ślizgał się na rozmiękłym gruncie i grzązł, nim się obejrzał. Również te godziny przeminęły; przez najgorszy dzień przejdzie czas w swym pędzie![32]

Zrobiła się noc, kolejna, która miała być nieprzespana; niebo było w miarę łaskawe, świecił księżyc w pełni, nie miał jednak co oświetlać. Namioty zniknęły, bagaże, wozy i konie poszły precz, a szczególnie nasza niewielka grupka utknęła w osobliwym położeniu. W umówionym miejscu, gdzieśmy się znajdowali, konie miały nas odszukać; zapodziały się jednak. Jak byśmy się w bladej poświacie nie rozglądali, wszędzie było pusto i bezludnie; nasłuchiwaliśmy daremnie; nigdzie kształtu, znikąd dźwięku. Targały nami wątpliwości; woleliśmy nie opuszczać wyznaczonego miejsca, by nie narażać naszych na ten sam kłopot i całkiem się z nimi nie rozminąć. Lecz przecie strasznie było w nieprzyjaznym kraju, po takich wydarzeniach, jeżeli nie być, to przynajmniej w tej chwili czuć się osamotnionym i porzuconym.

Uważaliśmy, czy aby nie pojawia się gdzieś nieprzyjaciel, lecz ani co drgnęło ani zaszemrało, na dobre czy na złe.

Pozbieraliśmy z okolicy wszystką pozostawioną słomę z namiotów i nie bez trudu rozpaliliśmy z niej ognisko. Zwabiona płomieniem, podeszła do nas stara markietanka; widocznie nie na próżno zapóźniła się w odległych miejscowościach podczas drogi powrotnej, gdyż niosła pod pachami spore tobołki. Gdy nas powitała i się ogrzała, wyniosła najprzód pod niebiosa Fryderyka Wielkiego i pochwaliła wojnę siedmioletnią — w której uczestniczyła ponoć jako dziecko — po czym jęła złorzeczyć obecnym władcom i dowódcom, którzy tak wielkie wojsko przywiedli do kraju, gdzie markietanka nie może uprawiać swego rzemiosła, a przecież o to właściwie w tym chodzi. Jej sposób patrzenia na świat był wcale zabawny i można było chwilowo się rozerwać, lecz przecie z najwyższą ulgą powitaliśmy wreszcie konie, by wraz z pułkiem weimarskim rozpocząć pełen złych przeczuć odwrót.

Środki ostrożności i ważne rozkazy kazały się obawiać, iż nieprzyjaciel nie będzie przyglądał się naszemu wymarszowi bezczynnie. Jeszcze za dnia z niepokojem spoglądano na wszystkie pojazdy — zwłaszcza zaś na artylerię — jak co rusz utykają w głębokich koleinach w rozmiękłej ziemi; cóż dopiero mogło wydarzyć się nocą? Z żalem patrzono na strzaskane wozy bagażowe, które wywróciły się w potoku; litowano się nad chorymi, których pozostawiano bez pomocy. Gdzie nie spojrzeć, znając nieco okolicę, trzeba było przyznać, że nie byłoby dla nas ratunku, gdyby nieprzyjaciel — o którym wiedzieliśmy, że jest po naszej lewej, prawej i na tyłach — zechciał zaatakować; lecz ponieważ w pierwszych godzinach do tego nie doszło, to wnet powrócił nastrój pełen nadziei, a że człowiek dla wszystkiego, co się dzieje, szuka racjonalnego wyjaśnienia, to pocieszano się, że rokowania pomiędzy kwaterami głównymi w Hans i Sainte-Menehould zakończyły się pomyślnie i na naszą korzyść. Wiara ta rosła z godziny na godzinę, a gdy się zatrzymałem i ujrzałem, jak wszystkie wozy ustawiają się w należytym szyku powyżej wioski Saint-Jean, nabrałem zupełnej już pewności, że dotrzemy do domu i w zacnym towarzystwie (devant les dames) będziemy mogli rozmawiać i opowiadać o wycierpianych udrękach. Również tym razem podzieliłem się mym przekonaniem z przyjaciółmi i znajomymi, a bieżącą niedolę znosiliśmy już pogodnie.

Nie założono obozu, lecz nasi rozbili duży namiot, wewnątrz i na zewnątrz rozścielając przebogate, przepiękne snopy pszenicy jako posłania. Pogoda była bezwietrzna, świecił jasno księżyc; po niebie powoli przesuwało się pasmo lekkich chmur, a wszystko dokoła widać było wyraźnie, niemal jak w dzień. Blask padał na śpiących ludzi i rozbudzone przez potrzebę obroku konie, pośród nich wiele siwków, mocno odbijających światło; białe plandeki wozów, nawet białe snopy-legowiska — wszystko roztaczało jasność i pogodę nad tą znakomitą sceną. Zaiste, największy malarz byłby szczęśliwy, gdyby zdołał ją oddać.

Późno dopiero położyłem się w namiocie i miałem nadzieję zażyć głębokiego snu; aliści natura rozsiała niemało niewygód pośród swych najpiękniejszych darów i tak oto do najbardziej nieznośnych przywar człowieka należy to, że śpiąc — nawet gdy sam najsłodziej wypoczywa — zwykł spędzać sen z powiek towarzyszom donośnym chrapaniem. Głowa przy głowie — ja w namiocie, on na zewnątrz — leżałem z człowiekiem, który stękał okrutnie, bezpowrotnie pozbawiając mnie tak potrzebnego spoczynku. Poluzowałem sznur namiotu, by zobaczyć, kim jest mój adwersarz; był to poczciwy, pracowity człek z grona służby. Oświetlany przez księżyc, leżał pogrążony w tak głębokim śnie, jakby był samym Endymionem. Niemożność zaznania spokoju w takim sąsiedztwie obudziła we mnie psotnego ducha; wziąłem kłos zboża i jąłem łaskotać nim śpiącego po czole i nosie. Z głębokiego snu przebudzon, przeciągnął kilkakroć dłonią po twarzy, a gdy zaraz znowu w sen zapadł, podjąłem mą grę na nowo, przy czym on za nic nie potrafił się zorientować, skąd o tej porze roku miałby się tu wziąć chrabąszcz. Wreszcie doprowadziłem do tego, że — całkiem oprzytomniały — postanowił wstać. Tymczasem mnie też przeszła wszelka ochota na sen; wyszedłem przed namiot i w niewiele zmienionej scenerii dziwowałem się nieskończonemu spokojowi tak blisko wielkiego, wciąż jeszcze realnego niebezpieczeństwa — a że w chwilach takich na przemian dają o sobie znać lęk i nadzieja, zgryzota i pociecha, to znowu się przeraziłem, pomyślawszy, że gdyby teraz wróg zechciał nas napaść, to nie ostałaby się cała ni szprycha u wozu, ni ludzka ręka czy noga.

Brzask na powrót pozwolił przestać o tym myśleć, gdyż ukazały się rozmaite cuda. Dwie stare markietanki pstrokato przewiązały się aż po szyję jedwabnymi sukienkami, a na to narzuciły jeszcze pelerynkę. W tym to ubiorze — przedstawiając sobą widok wcale komiczny — dumnie paradowały, twierdząc zarazem, że materiał do owej maskarady zdobyły drogą kupna i zamiany.

 

30 września

 

Jakkolwiek wcześnie z nastaniem dnia ruszyły tabory, to pokonaliśmy przecie niewielki tylko odcinek, gdyż już o dziewiątej stanęliśmy między Laval i Wargemoulin. Ludzie i zwierzęta szukali pokrzepienia; nie rozbito obozu. Teraz nadciągnęła też armia i rozlokowała się na wzgórzu; wszędzie panował zupełny spokój i porządek. Po rozmaitych środkach ostrożności dało się jednak poznać, że niebezpieczeństwo nie całkiem jeszcze minęło — prowadzono rozpoznanie, rozmawiano cichcem z nieznanymi osobami, szykowano się do ponownego wymarszu.

 

1 października

 

Książę Weimaru prowadził straż przednią, osłaniając jednocześnie odwrót taborów. Porządek i cisza panowały tej nocy i wszyscy napawali się tym spokojem, gdy o północy nakazano wymarsz. Teraz wynikło jasno, że marsz ten nie jest całkiem bezpieczny z powodu ataków podjazdowych, których należało spodziewać się z Lasu Argońskiego. Bo nawet jeśli zawarto porozumienie z Dumouriezem i najwyższym dowództwem — co przecież nie było wcale pewne — to i tak w owym czasie mało kto słuchał drugiego i leśne oddziały mogły po prostu ogłosić swą niezależność i podjąć próbę wygubienia nas, czego nikt naonczas nie miałby im za złe.

Również tego dnia nie zaszliśmy daleko; zamiarem było, by tabory i armia trzymały się razem i poruszały równym tempem z Austriakami i emigrantami, którzy wycofywali się równoległą trasą po naszej lewej.

Zatrzymaliśmy się już około ósmej, zaraz po tym, jak zostawiliśmy za sobą Rouvroy; rozbito kilka namiotów, dzień był piękny, a spokój niezakłócony.

Chcę tu jeszcze wspomnieć, że pośród tej niedoli złożyłem żartobliwy ślub: jeśli przeżyjemy i wrócę do domu, to już nikt nigdy nie usłyszy ode mnie słowa skargi na zasłaniający mi widok z okna szczyt domu sąsiada, za którym to szczytem raczej naprawdę tęsknie teraz wyglądam; ponadto postanowiłem już nigdy nie skarżyć się na niedogodę i nudę w niemieckim teatrze, gdzie człowiek może zawsze dziękować Bogu, że ma dach nad głową, niezależnie od tego, co dzieje się na scenie. I tak przyrzekłem sobie jeszcze coś trzeciego, co wszakże wyleciało mi z głowy.

Wystarczało stale, że każdy w jakimś stopniu troszczył się o siebie, by rumaki i wozy, ludzie i konie trzymały się swych wyznaczonych oddziałów, i tak też my, ilekroć zarządzono postój albo rozbijano obóz, nieodmiennie zastawaliśmy ławy, krzesła i nakryte stoły. Zdawało nam się wprawdzie, że obdzielano nas zbyt skromną racją, lecz przy wiadomym powszechnym braku kornie godziliśmy się na to.

Tymczasem traf zdarzył mi okazję wzięcia udziału w lepszej uczcie. Zapadła noc, każdy ułożył się już na rozścielonej słomie; ja też zasnąłem, zbudził mnie wszakże żywy i przyjemny sen: śniło mi się mianowicie, że wącham i smakuję najlepsze kąski, a gdy się na to przebudziłem i wyprostowałem, namiot przepełniała wspaniała woń przypieczonego wieprzowego tłuszczu, która ogromnie zaostrzyła mi apetyt. W warunkach tak naturalnych musiało nam być wybaczone, że świniopasa wzięliśmy za istotę boską, a pieczeń wieprzową za coś bezcennego. Wstałem i w niejakim oddaleniu od namiotu ujrzałem ogień, na szczęście od zawietrznej; stamtąd docierała do mnie pełnia owego aromatu. Bez wahania ruszyłem w stronę blasku i zastałem całą służbę krzątającą się wokół dużego, żarzącego się ogniska; grzbiet wieprzka prawie już się upiekł, resztę poćwiartowano i przygotowano do zapakowania, a każdy z obecnych uwijał się i pomagał drugiemu, by jak najszybciej zakończyć wyrób kiełbas. Niedaleko ognia leżało parę dużych pni; pozdrowiwszy obecnych, usadowiłem się na jednym z nich i bez słowa z zadowoleniem przyglądałem się tej robocie.

Z jednej strony ci zacni ludzie dobrze mi życzyli, z drugiej przyzwoitość nie pozwalała im wykluczyć niespodzianego gościa, więc gdy przyszło do dzielenia, podali mi smaczny kawałek; znalazł się też chleb i łyk gorzałki do tego; nie brakowało doprawdy niczego. Równie szczodrze wręczono mi solidny kawał kiełbasy, gdy jeszcze po ciemku i we mgle wsiadaliśmy na koń; wsunąłem ją do olstra i tak oto przysłużyła mi się łaskawość nocnego wiatru.

 

2 października

 

Nawet jeżeli człowiek posilił się niejakim jadłem i napitkiem, a ducha ukoił moralną pociechą, to przecież w chwiejnej duszy wciąż na przemian górę brały nadzieja i troska, gorycz i wstyd; człowiek cieszył się, że żyje, lecz życie w takich warunkach przeklinał. Wyruszyliśmy o drugiej w nocy, ostrożnie minęliśmy pewien las, pod Vaux przekroczyliśmy miejsce naszego niewiele wcześniej opuszczonego obozu i wkrótce dotarliśmy nad rzekę Aisne. Tu zastaliśmy dwa postawione przez wojsko mosty, które przeprowadziły nas na prawy brzeg. Tam zatrzymaliśmy się na piaszczysto-wiklinowej kępie między nimi, mając jednocześnie widok na oba, i zadbaliśmy o jak najżywszy ogień pod polową kuchnią. Wnet przygotowano najdelikatniejszą soczewkę, jakiej kiedykolwiek kosztowałem, i długie czerwone, smakowite ziemniaki. Gdy zasię w końcu ugotowały się owe — starannie dotąd skrywane — szynki przejęte od austriackich woźniców, można było w pełni odzyskać siły.

Tabor przeprawił się już na drugi brzeg; zaraz jednak ukazał nam się widok tyleż wspaniały, co żałosny. Armia — piechota i artyleria — ciągnęła przez mosty, jazda brodem, wszystkie twarze były posępne, usta zaciśnięte, tchnące strasznym przygnębieniem. Gdy nadchodziły pułki, w których miało się znajomych, przyjaciół, spieszyło się ku nim, ściskało, rozmawiało, ale pośród jakich pytań, jakiej smuty, jakiego zawstydzenia, nie bez łez!

Tymczasem radowaliśmy się, że będąc jako markietany przygotowani możemy krzepić zarówno wysokich, jak i niskich stanem. Najpierw za stolik służył bęben któregoś z wartowników, potem z sąsiednich miejscowości ściągano krzesła i stoły, by sobie i najrozmaitszym gościom zapewnić możliwie największą wygodę. Następca tronu i książę Ludwik ze smakiem zajadali soczewkę; niejeden generał, widząc z daleka dym, kierował się w jego stronę. Rzecz jasna, że jaki by nasz zapas nie był, cóż znaczył wobec tak wielu? Trzeba było garnek na ogień stawiać po raz drugi i trzeci, a nasza rezerwa topniała.

A jako że nasz książę chętnie dzielił się wszystkim, tak też czynili jego ludzie; i trudno byłoby zliczyć, ilu nieszczęsnych mijających nas chorych zostało pokrzepionych przez podskarbiego czy kucharza.

Tak tedy przeszedł dzień cały i odwrót przedstawił mi się nie poprzez przykład i porównanie, lecz w pełni swej realności, a z każdym kolejnym mundurem ból odnawiał się i potęgował. Spektakl tak straszny winien też znaleźć godny siebie finał; król wraz ze sztabem generalnym nadjechał z daleka, przy moście przez czas jakiś stał w milczeniu, jakby chciał raz jeszcze objąć wszystko wzrokiem i przemyśleć, na koniec wszak ruszył śladem swego wojska. Takoż pojawił się książę Brunszwiku na drugim moście, zwlekł chwilę i pojechał dalej.

Zapadła noc, wietrzna, lecz sucha, na piachu pośród smętnej łoziny spędzona przeważnie bezsennie.

 

3 października

 

O szóstej rano opuściliśmy to miejsce, pociągnęliśmy przez wzgórze ku Grandpré, gdzie zastaliśmy rozłożoną obozem armię. Tam okazało się nowe niedobre i nowa zgryzota — zamek był zamieniony w szpital i zajęty już przez kilkuset nieszczęśników, którym nie było jak pomóc, ani ich pokrzepić. Trwożnie pojechano dalej, zdając ich na łaskę nieprzyjaciela.

Tu znowu dopadł nas ulewny deszcz, paraliżując wszelki ruch.

 

4 października

 

Coraz trudniej było poruszać się naprzód; by ominąć nieprzejezdne główne trakty, próbowano torować sobie drogę polami. Gleba, czerwonawej barwy, jeszcze miększa od dotychczasowej kredy, utrudniała wszelki ruch. Cztery niewielki koniki z trudem mogły uciągnąć mą kolaskę; pomyślałem, że ulżę im przynajmniej o ciężar własnej osoby. Wierzchowców nigdzie nie było widać; minął mnie duży wóz kuchni polowej, zaprzężony w sześć dzielnych rumaków. Wspiąłem się nań; nie był jeszcze całkiem opróżniony z zapasów żywności, dziewka atoli kuchenna tkwiła w kącie z bardzo markotną miną. Oddałem się studiom. Trzeci tom Leksykonu fizyki Gehlera zabrałem z kufra; w takich przypadkach słownik jest najmilej widzianym towarzyszem, gdy co chwila coś nam przerywa, a on na powrót zapewnia najlepszą rozrywkę, prowadząc od jednego hasła do drugiego.

Z konieczności zapuszczono się na grząskie, tu i ówdzie podmokłe pola czerwonej gliny; w tej sytuacji nawet chwackim rumakom kuchennego zaprzęgu musiało w końcu zbraknąć sił. Zdałem się sobie w mym wozie niby parodia faraona na Morzu Czerwonym, bo też i wokół mnie chcieli jeźdźcy i piesi w podobnej barwie podobnym zapadać się sposobem. Tęsknie spoglądałem na okoliczne pagórki; tam zoczyłem wreszcie wierzchowce, w tym wyznaczonego mi siwka; przywołałem go gwałtownym gestem, po czym oddawszy książkę biednej, markotno-chorej dziewce i poleciwszy ją jej opiece, wskoczyłem w siodło z twardym postanowieniem, by prędko nie wyruszać w żadną podróż wozem. Wierzchem jechało się wprawdzie niezależniej, lecz wcale nie lepiej ani szybciej.

Bez żalu zostawiliśmy za sobą Grandpré, opisywane teraz jako siedlisko zarazy i śmierci. Kilku zaprzyjaźnionych towarzyszy broni zebrało się kręgiem wokół ogniska, konie trzymając za cugle za sobą. Powiadają, że był to jeden jedyny raz, kiedy zrobiłem skwaszoną minę i ani ich powagą nie podtrzymałem na duchu, ani nie rozweseliłem żartem.

 

5 października

 

Trasa, którą obrała armia, wiodła w kierunku Buzancy, zamierzano bowiem przeprawić się przez Mozę powyżej Dun. Obóz rozbiliśmy tuż obok Sivry, w której to okolicy nie wszystko jeszcze zastaliśmy spustoszone. Wojsko rzuciło się na pierwsze z brzegu ogrody, psując to, czym mogliby pożywić się inni. Zachęciłem naszego kucharza i jego ludzi do strategicznego furażowania; objechaliśmy całą wieś, znajdując nietknięte ogrody i bogate plony, do których nikt nie rościł pretensji. Pełno tu było kapusty i cebuli, jarzyn i inkszej zacnej zieleniny; nabraliśmy wszelako jeno tylko tyle, ile nam było trzeba, skromnie i oszczędnie. Ogród był nieduży, lecz chędogi i zanim przeleźliśmy z powrotem przez płot, jąłem zastanawiać się, jak to jest, że w przydomowym ogródku nie ma śladu drzwi prowadzących do sąsiedniego budynku. Wracając, dobrze obładowani kuchennym łupem, posłyszeliśmy przed pułkiem wielką wrzawę. Jednemu z jeźdźców uciekł koń, zakrewirowany w tej okolicy jakie dwadzieścia dni wcześniej; wyrwał i powlókł za sobą palik, do którego był uwiązany; na kawalerzystę spojrzano bardzo krzywym okiem, zagrożono mu konsekwencjami i rozkazano konia przyprowadzić z powrotem.

Dzień ten postanowiono przeznaczyć na odpoczynek w okolicy, toteż zakwaterowano nas w Sivry, gdzie po tylu trudach uznaliśmy domowe zacisze za wielce przyjemne i mogliśmy gwoli rozrywki i zabawy bliżej przyjrzeć się owej sielankowo-homeryckiej codzienności francuskiej wsi. Do domu nie wchodziło się prosto z ulicy, lecz trafiało najpierw do niewielkiej, otwartej, czworokątnej przestrzeni, której kwadratowy kształt wyznaczały same odrzwia; stamtąd przez właściwe drzwi wkraczało się do przestronnej, wysokiej izby, w której skupiało się życie rodzinne; podłoga była z cegieł, a po lewej, pod dłuższą ścianą, znajdowało się palenisko umieszczone bezpośrednio na ziemi przy samym murze; okap odprowadzający dym wisiał nad nim. Pozdrowiwszy gospodarzy, kierowało się chętnie w tamtą stronę, gdzie pośród siedzących dawało się dostrzec wyraźną i trwałą hierarchię ważności. Na prawo od ognia stała wysoka skrzynia, służąca też jako siedzisko; trzymano w niej sól, która — kupowana na zapas — musiała być przechowywana w suchym miejscu. To było miejsce honorowe, wskazywane jednocześnie najdostojniejszemu z gości; pozostali przybysze zasiadali wraz z domownikami na drewnianych zydlach. Tu po raz pierwszy mogłem przyjrzeć się tradycyjnemu wiejskiemu daniu znanemu jako pot-au-feu. Na haku, który za pomocą zębatki można było opuszczać bądź podnosić, wisiał nad ogniem duży żelazny garnek; w nim w osolonej wodzie gotował się porządny kawałek wołowiny, od razu z białą i żółtą rzepą, porem, kapustą i innymi roślinnymi ingrediencjami.

Gdyśmy sympatycznie z zacnymi gwarzyli gospodarzami, zmiarkowałem, jak zmyślnie rozmieszczono kredens, zlew i szelbaki na naczynia kuchenne. Wszystkie one zajmowały wnękę, jaka tworzyła się wewnątrz za sprawą owego kwadratowego przedsionka. Wszystkie sprzęty zestawione były schludnie i porządnie — dziewka służebna, albo siostra gospodarzy, oporządzała wszystko nadzwyczaj chędogo. Gospodyni siedziała przy ogniu, przy jej kolanach stał chłopczyk, tuliły się do niej dwie córeczki. Nakrywano do stołu, wystawiano dużą glinianą misę, do niej wkrajano kromki pięknego białego chleba, na to lano gorącą polewkę i życzono dobrego apetytu. Tu owi chłopaczkowie, co pogardzili mym komiśniakiem, mogliby mi wskazać wzór owego bon pain i owej bonne soupe. Za czym podawano ugotowane jednocześnie warzywa, jako też mięsiwo, a prosta ta sztuka kulinarna mogła ukontentować każdego.

Zapytaliśmy ze współczuciem, jak im się żyje; już poprzednim razem, gdyśmy długo stali pod Landres, wiele wycierpieli i ledwie co się otrząsnąwszy, bali się, że z rąk wycofującej się nieprzyjacielskiej armii spotka ich całkowita zguba. Okazaliśmy im współczucie i życzliwość, pocieszając, że nie potrwa to już długo, albowiem nie licząc straży tylnej jesteśmy ostatni z kolei; daliśmy im przy tym rady, jak postępować z maruderami.

Za oknem na przemian wiało i lało, tak że dzień spędziliśmy głównie pod dachem i przy ogniu, wracając myślami do tego, co było, i nie bez obaw przemyśliwując o tym, co będzie. Od Grandpré nie widziałem ni wozu, ni kufra, ni sługów; z tego powodu nadzieja co chwila ustępowała niepokojowi i odwrotnie. Nadeszła noc, dzieci miały iść do łóżka; z głębokim uszanowaniem zbliżyły się ku rodzicom, pokłoniły, pocałowały w rękę i pożegnały z gracją, która nie pozostawiała nic do życzenia: — Bon soir, Papa! bon soir, Maman! — Zaraz potem dowiedzieliśmy się, że książę Brunszwiku leży w sąsiedztwie zdjęty ciężką chorobą, i zapytaliśmy o niego. Wizyty nam odmówiono, zapewniając jednocześnie, że poczuł się już o wiele lepiej, tak że z samego rana zamyśla wyruszyć.

Ledwieśmy przed ulewą znowu uciekli przed palenisko, gdy do izby wkroczył młody mężczyzna, w którym z uwagi na uderzające podobieństwo musieliśmy rozpoznać brata gospodarza, co też się potwierdziło. Przyodziany w strój ludowy, z tęgim kijem w garści, podszedł bliżej — postawny młody człowiek. Z miną bardzo poważną, wręcz posępnie gniewną, usiadł obok nas przy ogniu, nie odzywając się ani słowem; lecz skoro tylko trochę się ogrzał, jął przechadzać się z bratem po izbie, po czym przeszli do sąsiedniego pokoju. Rozprawiali bardzo żywo i poufale. Potem wyszedł na lejący deszcz, a nikt z naszych gospodarzy nie próbował go zatrzymać.

Ale i nas wywołał na nocną wichurę okrzyk trwogi i lamentu. Pod pretekstem szukania furażu na strychach nasi żołnierze zaczęli plądrować, a to w całkiem niestosowny sposób, zabrali bowiem pewnemu tkaczowi jego narzędzie pracy, właściwie zupełnie im nieprzydatne. Powagą i dobrym słowem udało nam się sprawę załagodzić, gdyż tylko nieliczni się tego dopuścili. Jakże łatwo mogła sprawa wymknąć się spod kontroli i zapanowałby kompletny chaos!

Jako że zebrało się kilka osób, podszedł do mnie pewien weimarski huzar, rzeźnik z zawodu, i wyznał, iż w sąsiednim domu odkrył utuczoną świnię; targował się o nią, lecz właściciel nie chciał jej oddać; należało zająć się tym z całą powagą, bo w najbliższych dniach będzie nam brakować wszystkiego. Było dość cudaczne, że właśnie powstrzymawszy plądrunek, byliśmy wzywani do podobnego przedsięwzięcia. Że jednak głód praw żadnych nie uznaje, to poszliśmy z huzarem do rzeczonego domostwa, zastaliśmy tam takoż duże palenisko, pozdrowiliśmy mieszkańców i przysiedliśmy się do nich. Znalazł się też z nami inny huzar weimarski, nazwiskiem Liseur, którego zręczności powierzyliśmy sprawę. Jął on biegłym francuskim opowiadać o cnotach regularnego wojska i wychwalać osoby, które tylko za gotówkę pragną nabyć najpotrzebniejszy prowiant; natomiast gromił maruderów, ciurów taborowych i markietanów, co gwałtem i przemocą zwykli przywłaszczać sobie ostatnią sztukę bydła. Chce tedy każdemu życzliwie poradzić, by się skłonił ku sprzedaży, albowiem pieniądz zawsze łatwiej jest ukryć niźli bydlaka, którego pewnie się wyniucha. Argumenty te wszak zdawały się nie robić wielkiego wrażenia, gdy przemowa jego została przerwana w dość osobliwy sposób.

Rozległo się naraz głośne pukanie do szczelnie zawartych drzwi; zignorowano je, nie mając ochoty wpuszczać kolejnych gości; pukano jednak dalej i dał się też słyszeć żałosny głos kobiety, która dobrym niemieckim żarliwie błagała o otwarcie drzwi. Zmięknięto wreszcie i otwarto; do środka wcisnęła się stara markietanka z tłumoczkiem na ręku; za nią młoda osoba, niebrzydka, lecz blada i wycieńczona, ledwie trzymająca się na nogach. Stara wyjaśniła sytuację w kilku słowach, pokazując nagie dzieciątko, które owa kobieta powiła w trakcie ucieczki. Opóźnione przez to, poturbowane przez chłopów, dotarły wreszcie tej nocy przed nasze drzwi. Młoda matka straciła pokarm i od kiedy dziecko złapało pierwszy dech, nie mogła jeszcze go nakarmić. Teraz stara gwałtownie żądała mąki, mleka, tygielka, również płótna do owinięcia maleństwa. Ponieważ nie znała francuskiego, musieliśmy my żądać w jej imieniu, atoli jej władczość i natarczywość przydawały naszym przemowom niemało pantomimicznego ciężaru i nacisku — żądanego nie dostarczano dość szybko, a dostarczone nie było dla niej dostatecznie dobre. Natomiast godne podziwu było, jak zręcznie sobie poczynała. Nas wnet odgoniła od ognia; najlepsze miejsce zostało jednocześnie zajęte dla położnicy, ona wszakże tak się rozsiadła na swym zydlu, jakby była sama w domu. Niemowlę w mig zostało umyte i owinięte w becik, kaszka ugotowana; stara nakarmiła najpierw dzieciątko, potem matkę; o sobie samej prawie nie myślała. Teraz zażądała przyodziewku dla położnicy, podczas gdy jej ubranie schło. Przyglądaliśmy się jej ze zdumieniem; znała się na rekwizycji.

Deszcz ustał, odszukaliśmy naszą poprzednią kwaterę, a zaraz potem huzarzy przynieśli świnię. Zapłaciliśmy niewiele; teraz należało ją zarżnąć; tak też się stało, a że w sąsiedniej izbie dał się zauważyć wkręcony w belkę u powały hak, to zaraz świnię tam powieszono, by ją fachowo poćwiartować i oporządzić.

To, że przy tej okazji nasi gospodarze nie zachowali się marudnie, lecz uczynnie nam pomagali, zdało nam się w pewnym stopniu niezwykłe, bo pewnie mogli mieć powody, by nasze postępowanie uznać za nieokrzesane i bezwzględne. W tymże pokoju, w którym przeprowadzaliśmy naszą operację, leżały dzieci w czystej pościeli i — obudzone przez hałasy — wyglądały grzecznie i bojaźliwie spod kołderki. Obok starannie osłoniętego zieloną raszą dużego dwuosobowego łoża małżeńskiego wisiała świnia, tak że kotary tworzyły malownicze tło dla oświetlonego cielska. Był to nokturn niemający sobie równych. Mieszkańcy nie mogli wszakże oddawać się takim refleksjom; zauważyliśmy ponadto, że nie są szczególnie zaprzyjaźnieni z domem, z którego pozyskano tucznika, przeto odczuwali tu pewien rodzaj złośliwej radości. Wcześniej dobrodusznie obiecaliśmy im co nieco z mięsa i kiełbas; wszystko to sprzyjało powodzeniu przedsięwzięcia, które powinno zakończyć się w przeciągu niewielu godzin. Aliści nasz huzar okazał się równie czynny i biegły w swym fachu jak tamta Cyganka w swoim i już cieszyliśmy się na smaczną kiełbasę i pieczyste, które z tego półłupu miały stać się naszym udziałem. W oczekiwaniu na to legliśmy w warsztacie kowalskim naszego gospodarza na ślicznych snopach pszenicy i spaliśmy spokojnie do rana. Tymczasem we wnętrzu domu nasz huzar dokończył swe dzieło; śniadanie było gotowe, a reszta zapakowana, przy czym swą część otrzymali też już gospodarze, choć nasi ludzie, uważający, że okazywanie życzliwości temu narodowi to strata czasu, kręcili na to nosem; z pewnością — pomrukiwali — mają jeszcze pochowane mięso i inne dobre rzeczy, których wyniuchiwać jeszcześmy się dobrze nie nauczyli.

Rozglądając się po pokoju, znalazłem wreszcie zaryglowane drzwi, które sądząc po ich umiejscowieniu musiały prowadzić do ogrodu. Rzut oka przez boczne okienko przekonał mnie, że się nie myliłem; ogród znajdował się nieco powyżej domu i rozpoznałem w nim całkiem wyraźnie ten, w którym rano zaopatrzyliśmy się w warzywa. Drzwi były zatarasowane i od zewnątrz tak zręcznie obsypane ziemią i zasłonięte, że pojąłem teraz, dlaczego rano daremnie ich szukałem. I tak oto było nam pisane, że na przekór owym środkom ostrożności do domu tego przecie trafimy.

 

6 października

 

W takich okolicznościach człowiek nie może spodziewać się chwili spokoju ani jakiejkolwiek stałości. Z nastaniem dnia w całej miejscowości zapanowało naraz wielkie poruszenie; wróciła sprawa zaginionego konia. Przerażony jeździec, który miał go odnaleźć albo ponieść karę i maszerować na piechotę, biegał po sąsiednich wioskach, gdzie wreszcie — by się pozbyć kłopotu — zapewniono go, że ten pewnie tkwi w Sivry; tam przed iluś tygodniami zarekwirowano ponoć karego, dokładnie takiego, jak opisywał; opowiadano, że tuż przed Sivry koń się zerwał, i dodawano rozmaite szczegóły byle tylko uprawdopodobnić tę wersję. Jeździec udał się tam w towarzystwie poważnego podoficera, który — zagroziwszy całej miejscowości — odkrył wreszcie rozwiązanie zagadki. Koń rzeczywiście pobiegł w kierunku Sivry do swego poprzedniego właściciela; radość w rodzinie, że odnalazł się zaginiony czworonóg, była bezgraniczna, powszechnie podzielali ją sąsiedzi. Zwierzaka sprytnie wprowadzono na poddasze i ukryto za przechowywanym tam sianem; każdy strzegł tajemnicy. Teraz aliści pośród skarg i narzekań wyciągnięto go na powrót, a całą społeczność ogarnął smutek, gdy jeździec wskoczył nań i ruszył za wachmistrzem. Nikt nie myślał o własnych troskach, ni o wciąż niepewnym losie ogółu; uwaga tłumu skupiła się na koniu i jego po raz drugi oszukanym właścicielu.

Na chwilę ożyły nadzieje, bo oto nadjechał pruski następca tronu, a gdy chciał się dowiedzieć, skąd to zbiegowisko, zwrócili się doń dobrzy ludzie z błaganiem, by im konia raczył zwrócić. Lecz nie leżało to w jego mocy, albowiem koleje wojny potężniejsze są od królów; pozostawił ich niepocieszonych, oddalając się w milczeniu.

Teraz jęliśmy omawiać z naszymi poczciwymi gospodarzami manewr przeciwko maruderom, albowiem tu i ówdzie zaczęła już ta hałastra dawać się we znaki. Radziliśmy, by mąż i żona, dziewka i parobek stali w drzwiach w przedsionku i w razie potrzeby podawali na zewnątrz kęs chleb, łyk wina, lecz próbom wtargnięcia do środka dawali stanowczy odpór. Gwałtem ludzie tacy łatwo się do domu nie wedrą; lecz gdy się raz ich wpuści, będzie się zdanym na ich łaskę. Poczciwcy prosili nas, byśmy u nich dłużej zostali, atoli my musieliśmy myśleć o sobie; pułk księcia już wyruszył, a następca tronu odjechał; to wystarczało, by skłonić nas do pożegnania.

Jak wielce było to roztropne, stało się dla nas jeszcze jaśniejsze, gdy po dołączeniu do kolumny posłyszeliśmy, iż dzień wcześniej straż przednia książąt francuskich — zaraz po tym, jak minęła przesmyk Le Chêne Populeux i przekroczyła rzekę Aisne — została między Les Grandes- i Les Petites-Armoises zaatakowana przez chłopów; pod jednym z oficerów zabito ponoć konia, ordynansowi dowódcy kula przebiła na wylot kapelusz. Tknęło mnie wtedy, że poprzedniej nocy, gdy ów ponury brat gospodarza wkroczył do izby, nie mogłem pozbyć się takiego właśnie przeczucia.

Z najgroźniejszej opresji zdołaliśmy już wybrnąć, jednak odwrót nasz stawał się z dnia na dzień coraz bardziej uciążliwy i ryzykowny, transport naszego dobytku coraz kłopotliwszy; albowiem, rzecz jasna, wieźliśmy ze sobą kompletne umeblowanie — poza sprzętem kuchennym również stół i ławy, skrzynie, kufry i krzesła, a nawet parę blaszanych pieców. Jak tu uciągnąć liczne wozy, skoro koni codziennie ubywało: jedne padały, pozostałe okazywały się bezsilne. Nie mieliśmy innego wyjścia niż jeden z wozów porzucić, by reszta mogła jechać dalej. Zaczęto więc radzić, co jest najbardziej zbędne, i tak, by nie stracić wszystkiego, musiano wóz dobrze wypakowany wszelakim sprzętem zostawić na pastwę losu. Operacja taka powtórzyła się kilkakrotnie; tabor nasz stał się o wiele zwięźlejszy, lecz przecie znowu przypomniano nam o konieczności takowej redukcji, gdy z najwyższym trudem wlekliśmy się wzdłuż niskich brzegów Mozy.

Najbardziej wszelako w owych godzinach trapiło i gnębiło mnie to, że już od kilku dni nie widziałem mego wozu. Nie przychodziło mi do głowy inne wyjaśnienie jak tylko to, że mój skądinąd tak rezolutny sługa popadł w tarapaty, swe konie stracił, a innych zarekwirować nie zdołał. Ujrzałem tedy oczyma posmutniałej duszy mą drogą czeską kolaskę, prezent od mego księcia, która mnie tyle po świecie obwiozła, ugrzęzłą w błocie, może wywróconą, i tak oto, gdy siedziałem tu w siodle, miałem teraz cały swój dobytek przy sobie. Kufer z ubraniami, rękopisy wszelkiego rodzaju i inne rzeczy, które nabrały dla mnie wartości z racji długiego używania — wszystko to zdało mi się stracone i po świecie już rozproszone.

Co się stało z pugilaresem, w którym były pieniądze i ważne papiery? Co z rozmaitymi drobiazgami, które człowiek nosi przy sobie? Gdy już to wszystko drobiazgowo i z boleścią sobie przemyślałem, wnet wstąpił we mnie nowy duch. Zaufanie do sługi zaczęło we mnie na powrót rosnąć i tak jak wcześniej szczegółowo wyobrażałem sobie stratę, tak teraz nabrałem przekonania, że dzięki jego zaradności wszystko ocalało, i radowałem się, jakbym miał to już przed oczami.

 

7 i 8 października

 

Posuwaliśmy się akurat w górę rzeki lewym brzegiem Mozy, by dotrzeć do miejsca, gdzie mieliśmy się przeprawić i po tamtej stronie skręcić w główny trakt, gdy — dokładnie na najbardziej grząskim odcinku łąki — rozeszła się wieść, że za nami nadjeżdża książę Brunszwiku. Zatrzymaliśmy się i pozdrowiliśmy go z głębokim uszanowaniem; on też przystanął tuż przed nami i rzekł do mnie: — Wprawdzie przykro mi widzieć pana w tym nieprzyjemnym położeniu, jednak jest mi to po myśli o tyle, że oto mam jeszcze jednego rozumnego i wiarygodnego człowieka, który może zaświadczyć, iż to nie wróg nas pokonał, lecz żywioły.

Widział mnie przelotnie w kwaterze głównej w Hans i wiedział poza tym, że byłem obecny podczas całej tej żałosnej wyprawy. Odpowiedziałem mu coś stosownego i na koniec wyraziłem ubolewanie, że po tylu cierpieniach i trudach przyszło mu jeszcze martwić się chorobą syna, czym poprzedniej nocy w Sivry wielce się przejmowaliśmy. Przyjął to łaskawie — jako że książę ten był jego ulubieńcem — po czym wskazał na niego, ten bowiem zatrzymał się nieopodal; pokłoniliśmy się i jemu. Książę życzył nam wszystkim cierpliwości i wytrwałości, ja natomiast jemu dużo zdrowia, albowiem niczego innego mu nie brakuje, by uratować nas i tę słuszną sprawę. Właściwie nigdy mnie nie polubił, z czym musiałem się pogodzić; dawał mi to do zrozumienia, co mogłem mu wybaczyć, lecz teraz niedola stała się łagodną pośredniczką, która nas w życzliwy sposób do siebie zbliżyła.

Przeprawiliśmy się przez Mozę i ruszyliśmy gościńcem, który wiedzie z Niderlandów do Verdun; pogoda była tak zła jak jeszcze nigdy dotąd; obozowaliśmy pod Consenvoye. Niewygoda, ba, udręka zgoła sięgnęła szczytu — namioty przemokły, poza tym nigdzie osłony ni schronienia; nie wiedziano gdzie się skierować; mego wozu wciąż nie było i brakowało mi najpotrzebniejszych rzeczy. Nawet jeśli kto zdołał skryć się pod namiotem, to o miejscu odpocznienia nie było co myśleć. Jak by się nie tęskniło za słomą, ba, za kawałkiem deski, to na koniec nie pozostawało nic innego jak położyć się na zimnej, wilgotnej ziemi!

Jednakże już wcześniej w podobnych przypadkach obmyśliłem sobie pewien praktyczny sposób, jak przetrwać taką biedę; stałem mianowicie na nogach tak długo, aż ugięły się pode mną kolana, po czym zasiadałem na stołku składanym, gdzie trwałem konsekwentnie, aż poczułem, że zaraz się osunę, gdyż wtedy każde miejsce, gdzie można było rozciągnąć się z pozycji horyzontalnej, stawało się nadzwyczaj mile widziane. Tak tedy jak głód jest najlepszą przyprawą, tak znużenie najlepiej do snu kołysze.

Dwa dni i dwie noce przeżyliśmy w ten sposób, gdy oto smutny stan niektórych chorych miał przysłużyć się też zdrowym. Kamerdyner księcia zapadł na powszechną niemoc[33]; z kolei pewnego junkra z pułku wyratował książę z lazaretu w Grandpré; teraz postanowił wysłać ich obu do odległego o jakie dwie mile Verdun. Do opieki przydano im podskarbiego Wagnera, ja zaś, za najłaskawszą a troskliwą namową, nie omieszkałem zająć czwartego miejsca. Puszczono nas z listem polecającym do komendanta twierdzy, a że przy wsiadaniu musiał też zmieścić się pudel, to tak lubiany swego czasu wóz sypialny zamienił się na poły w lazaret i coś na kształt menażerii.

Jako eskortę, kwatermistrza i spiżownika przydano nam owego huzara nazwiskiem Liseur, który — z Luksemburga rodem, okolicę znający — łączył w sobie spryt, zręczność i śmiałość korsarza; z widocznym ukontentowaniem jechał przodem, prezentując się równie okazale co wóz zaprzężony w sześć tęgich siwych koni.

Choć wetknięty między zakaźnie chorych, nie czułem wcale lęku. Dopóki człowiek pozostaje wierny samemu sobie, znajduje w każdej sytuacji pomocną maksymę; mi osobiście, gdy niebezpieczeństwo stawało się wielkie, przychodził z pomocą ślepy fatalizm i zauważałem, że ludzi parających się z gruntu niebezpiecznym rzemiosłem hartuje i umacnia ta sama wiara. Religia mahometańska jest tego najlepszym dowodem.

 

9 października

 

Nasz smutny zaprzęg lazaretowy toczył się powoli naprzód, dając asumpt do poważnych refleksji, jako że znaleźliśmy się na tym samym bitym gościńcu, którym z takim animuszem i nadzieją wkraczaliśmy do tego kraju. Tu jechaliśmy znowu przez tę samą okolicę, gdzie padł pierwszy strzał z winnicy, tą samą drogą, gdzie wpadła nam w ręce i została odeskortowana owa ładna panienka, mijaliśmy ten sam murek, z którego pełna nadziei żegnała nas w otoczeniu bliskich. Jakże inaczej to wszystko teraz wyglądało! I jak w dwójnasób przykre zdawały się skutki bezowocnej wyprawy widziane przez posępny całun nieustannej słoty!

Wszak pośród tych strapień miało mnie spotkać coś akurat najbardziej pożądanego. Oto dogoniliśmy jadący przed nami wóz zaprzężony w cztery niepozorne koniki; tu aliści zaszło ucieszne poznanie — był to bowiem mój wóz, mój sługa. — Paul! — zawołałem — diabliku, tyżeś to? Skąd się tu wziąłeś? — Kufer stał spokojnie na swym dawnym miejscu; jakiż miły oku widok! A gdy pospiesznie zapytałem o pugilares i inne rzeczy, z wozu wyskoczyli dwaj przyjaciele: tajny sekretarz Weyland i kapitan Vent. Nastąpiła radosna scena ponownego spotkania i teraz dowiedziałem się, jaki był dotychczasowy przebieg zdarzeń.

Od czasu ucieczki owych chłopskich synków zdołał mój sługa poprowadzić cztery konie i nie tylko dowlekł się z Hans do Grandpré, lecz także stamtąd, gdym go stracił z oczu, przeprawił się przez Aisne — stale żądając, dopominając się, furażując i rekwirując — aż wreszcie na powrót zeszliśmy się szczęśliwie i teraz, zjednoczeni i nadzwyczaj zadowoleni, ciągnęliśmy do Verdun, gdzie mieliśmy nadzieję należycie pokrzepić się i odpocząć. W tym celu huzar mądrze a roztropnie poczynił też odpowiednie kroki; pojechał przodem do miasta, gdzie wobec nieprzebranego tłumu wnet się przekonał, iż drogą oficjalną, dzięki sprawności i dobrej woli urzędu kwaterunkowego, nic się tam nie uzyska; na szczęście na dziedzińcu pewnego pięknego domu postrzegł przygotowania do rychłego odjazdu. Popędził z powrotem, wskazał nam, jak mamy jechać, po czym pospieszył, skoro tamci odjechali, by zająć miejsce w bramie, uniemożliwić jej zamknięcie i oczekiwać na nasze przybycie. Wjechaliśmy, wysiedliśmy i musieliśmy stawić czoła protestom starej gospodyni, która — uwolniona właśnie od jednego kwaterunku — nie miała ochoty przyjmować następnego, zwłaszcza bez stosownego nakazu. Tymczasem konie zostały już wyprzężone i zaprowadzone do stajni; my zasię podzieliliśmy się pokojami na piętrze. Pan domu, starszawy szlachcic, kawaler orderu Świętego Ludwika, pozwolił na to; ani on ani jego rodzina nie chcieli mieć już więcej do czynienia z gośćmi, a już zwłaszcza z Prusakami w odwrocie.

 

10 października

 

Chłopiec, który oprowadzał nas po ogarniętym chaosem mieście, zapytał z miną znawcy, czy kosztowaliśmy kiedyś niezrównanych verduńskich pasztecików. Za czym powiódł nas do najsłynniejszego wytwórcy tego przysmaku. Weszliśmy do obszernego pomieszczenia, gdzie dokoła stały większe i mniejsze piece, a pośrodku stół z ławami do kosztowania świeżych wypieków. Mistrz wyszedł do nas, lecz oznajmił zrozpaczony, że nie może nas obsłużyć, zbrakło mu bowiem zupełnie masła. Pokazał nam przepiękne zapasy najszlachetniejszej białej mąki; ale co mu po niej bez mleka i masła! Chwalił się swym talentem, uznaniem miejscowych i przejezdnych, ubolewając, że akurat teraz, kiedy przed takimi gośćmi mógłby się popisać i przyczynić sobie sławy, musi mu brakować właśnie tego, co najpotrzebniejsze. Zaklinał nas przeto, byśmy załatwili masło, dając do zrozumienia, że jeśli okażemy nieco determinacji, gdzieś takowe powinno się znaleźć. Tymczasem uspokoiliśmy go obietnicą, że w razie dłuższego pobytu sprowadzimy je z Jardin-Fontaine.

Naszego młodego przewodnika, który prowadził nas dalej po mieście — i zdawał się znać na ładnych istotach równie dobrze jak na pasztecikach — zapytaliśmy o prześliczną niewiastę, która właśnie wychylała się z okna eleganckiego domu. — O tak — zawołał, gdy już wymienił jej imię — niechaj ta ładna główka mocno trzyma się na karku! To jedna z tych, co wręczały kwiaty i owoce królowi Prus. Jej familia myśli sobie, że znowu jest na szczycie, ale karta już się odwróciła, nie chciałbym być na jej miejscu. — Mówił to z osobliwym spokojem, jakby było to zupełnie naturalne i inaczej być nie mogło i nie miało.

Mój służący wrócił z Jardin-Fontaine, gdzie poszedł pozdrowić naszego dawnego gospodarza i zwrócić jego list do siostry w Paryżu. Ów zabawny człek przyjął go dość dobrodusznie, ugościł czym chata bogata i zaprosił jego państwa, przyrzekając takoż ich uraczyć.

Tak dobrze miało nam jednak nie być, bo ledwieśmy kociołek powiesili nad ogniem, z zachowaniem ceremoniału i należytymi składnikami, gdy wszedł ordynans i w imieniu komendanta, pana de Corbière, grzecznie oznajmił, byśmy czynili przygotowania do wyjazdu z Verdun nazajutrz o ósmej rano. Nadzwyczaj dotknięci, że — nawet trochę nie zdoławszy odzyskać sił — musimy pospiesznie opuszczać schronienie i domowe ognisko i na powrót widzieć się rzuconymi w brud i chłód świata, powołaliśmy się na chorobę junkra i kamerdynera, na co ordynans odparł, iż powinniśmy postarać się o jak najrychlejsze ich wywiezienie, albowiem tejże nocy lazarety zostaną opróżnione i w mieście pozostaną tylko ci chorzy, który zupełnie nie nadają się do transportu.

Ogarnął nas lęk i zgroza; dotąd bowiem nie wątpił nikt, że sprzymierzeni utrzymają Verdun i Longwy, a może nawet zdobędą inne twierdze i przygotują sobie bezpieczne leża zimowe. Z tymi nadziejami nie mogliśmy pożegnać się ot tak, przeto uznaliśmy, że chodzi jedynie o uwolnienie twierdz od niezliczonych chorych i ogromnych taborów po to, by obsadzić tam następnie niezbędne garnizony. Wszelako podskarbi Wagner, który przekazał pismo księcia komendantowi, sądził, że zarządzenia te zwiastują jak najgorzej. Jaki też bądź obrót sprawa miała ostatecznie przybrać, musieliśmy tym razem poddać się losowi i spokojnie kosztowaliśmy potrawy z kociołka w rozmaitych odstępach i porcjach, gdy zjawił się z kolei inny ordynans i zapowiedział, że powinniśmy bez ociągania i zwłoki szykować się do opuszczenia Verdun o trzeciej nad ranem. Podskarbi Wagner, który sądził, że zna treść owego listu do komendanta, uznał to za wyraźne potwierdzenie, iż twierdza zostanie zaraz na powrót oddana Francuzom. Wspomnieliśmy przy tym groźbę owego chłopaczka, wspomnieliśmy piękne wystrojone niewiasty, owoce i kwiaty, i po raz pierwszy naprawdę od serca i dogłębnie użaliliśmy się nad tak sromotnie chubionym wielkim przedsięwzięciem.

Choć pośród członków korpusu dyplomatycznego znalazłem już autentycznych i czcigodnych przyjaciół, to przecie ilekroć widziałem ich w centrum tych doniosłych wydarzeń, nie mogłem powstrzymać się od pewnych przekornych myśli: jawili mi się jako dyrektorowie teatru, którzy wybierają sztuki, rozdają role i sami pozostają niepozorni, podczas gdy trupa, wystrojona jak najlepiej, musi zdać wynik swych wysiłków na łaskę losu i kaprysów publiczności.

Naprzeciwko nas mieszkał baron Breteuil[34]; od czasu afery naszyjnikowej nie mogłem przestać o nim myśleć. Nienawiść do kardynała de Rohan skłoniła go do fatalnej pochopności; wstrząs wywołany tamtym procesem dotknął samych fundamentów państwa, niszcząc szacunek wobec królowej, jak i wobec wyższych stanów w ogólności, albowiem niestety wszystko, co wyszło wtedy na jaw, obnażało jedynie straszliwe zepsucie, w jakim pogrążony był dwór i arystokracja.

Tym razem wierzono, że to on doprowadził do zawarcia owej osobliwej ugody, która zobowiązała nas do odwrotu, a usprawiedliwiać ją miały nadzwyczaj korzystne warunki — zapewniano, że król, królowa i ich rodzina zostaną uwolnieni, a oprócz tego spełnione będzie jeszcze niejedno życzenie. Aliści kwestia, jak te wielkie dyplomatyczne korzyści mają się do całej reszty, która była nam przecież też znana, sprawiała, że wątpliwości narastały.

Pokoje, w których mieszkaliśmy, były przyzwoicie umeblowane; zainteresowała mnie oszklona szafka ścienna, w której dostrzegłem liczne równo przycięte jednakowe zeszyty formatu quarto. Ku swemu zdumieniu poznałem po tym, że nasz gospodarz był w 1787 roku w Paryżu jako jeden z notabli[35]; w zeszytach tych wydrukowana była jego instrukcja poselska. Umiarkowanie ówczesnych żądań i skromność, z jaką zostaly sformułowane, stały w jaskrawej sprzeczności z obecnym klimatem przemocy, zuchwalstwa i desperacji. Wertowałem owe broszury z prawdziwym wzruszeniem i kilka egzemplarzy sobie wziąłem.

 

11 października

 

Po nieprzespanej nocy mieliśmy właśnie o trzeciej nad ranem wsiadać do naszego zwróconego ku bramie wozu, gdy ujawniła się przeszkoda nie do pokonania, bo oto rozjeżdżoną w błotnistą maź ulicą pomiędzy hałdami bruku ciągnęła już przez miasto nieprzerwana kolumna wozów z chorymi. Gdy tak staliśmy, czekając, co uda się wskórać, nasz gospodarz, ów kawaler orderu Świętego Ludwika, przecisnął się obok nas bez słowa powitania. Nasze zdumienie wywołane jego tak wczesnym pojawieniem się i niesympatycznym zachowaniem ustąpiło wnet współczuciu, za nim bowiem podążał służący z tobołkiem na kiju i oto stało się aż nazbyt jasne, że — zaledwie cztery tygodnie wcześniej ujrzawszy ponownie swój dom i obejście — musiał je raz jeszcze opuścić, jako i my porzucaliśmy nasze zdobycze.

Następnie jednak mą uwagę przykuły konie zaprzężone do mej kolaski, lepsze niż poprzednie; wyznał bowiem tedy miły sługa, iż tamte, słabe i niezdatne, wymienił na cukier i kawę, jednocześnie fortunnie rekwirując inksze. Tu znowu dała o sobie znać obrotność zręcznego Liseura; i tym razem to dzięki niemu ruszyliśmy z miejsca, bo wskoczył w lukę między wozami i tak długo powstrzymywał kolejny zaprzęg, aż naszą szóstką i czwórką koni wbiliśmy się w kolumnę; tak oto znowu mogłem radować się świeżym powietrzem w mym lekkim powoziku.

Ruszyliśmy teraz pogrzebowym tempem, ale jednak posuwaliśmy się naprzód; świtało już, gdy znaleźliśmy się przed miastem w niebywałym zgiełku i rozgardiaszu. Na wielkim placu przed bramą krzyżowały się trasy wszelkiego rodzaju wozów, nielicznych jeźdźców i niezliczonych pieszych. My wraz z naszą kolumną skierowaliśmy się w prawo na Étain, wąską drogą z rowami po obu stronach. Instynkt przetrwania w tak wielkim ścisku nie znał już litości ni żadnych względów; kawałek przed nami upadł koń ciągnący wóz z amunicją; przecięto postronki i zostawiono go na drodze. Gdy teraz trzy pozostałe nie były w stanie uciągnąć wozu, je również odcięto, ciężko obładowany wóz zepchnięto do rowu i po króciutkiej przerwie pojechaliśmy dalej i to po leżącym koniu, który właśnie próbował się podnieść i widziałem całkiem wyraźnie, jak koła gruchoczą mu nogi.

Jeźdźcy i piesi próbowali uciekać z wąskiej, nieprzejezdnej drogi na łąki, lecz te również były rozmiękłe od deszczu, poprzecinane pełnymi wody rowami, ścieżki nie łączyły się ze sobą. Czterej rośli, przystojni, czysto odziani francuscy żołnierze przez jakiś czas szli brodząc obok naszego wozu, zupełnie schludnie i porządnie, stąpając tu i tam tak umiejętnie, że tylko ich uwalane po kostki obuwie świadczyło o błotnistej pielgrzymce, którą ci dzielni ludzie musieli znosić.

To, że w tych okolicznościach widziało się po rowach, na łąkach, polach i błoniach niemało martwych koni, było naturalną konsekwencją sytuacji; zaraz też jednak pokazały się i takie, które były obdarte ze skóry i pookrawane z mięsa — smutny znak powszechnego niedostatku!

Tak posuwaliśmy się naprzód, ryzykując, że jeśli choć trochę zwolnimy, to zostaniemy zepchnięci z drogi, w których to okolicznościach zręczność naszego woźnicy zasługiwała, rzecz jasna, na słowa najwyższego uznania i pochwały. Ta dała o sobie znać również w Étain, gdzie dotarliśmy około południa i w tym pięknym miasteczku o ładnej architekturze ujrzeliśmy na ulicach i placach przyprawiającą o zawrót głowy ciżbę; masa falowała w tę i we w tę, a że każdy parł naprzód, to jeden drugiemu zawadzał. Niespodziewanie nasz woźnica zatrzymał się przed okazałym domem przy rynku; weszliśmy do środka, a gospodarze powitali nas, zachowując pełen szacunku dystans.

Zaprowadzono nas do wyłożonego boazerią pokoju na parterze, gdzie w kominku z czarnego marmuru płonął przytulny ogień. Niechętnie przejrzeliśmy się wiszącym nad nim dużym lustrze — wciąż bowiem nie mogłem się zdecydować na obcięcie mych długich włosów, które kłębiły się teraz niby splątana kądziel konopi; zmierzwiona broda potęgowała dziki wygląd naszej kompanii.

Teraz aliści, spoglądając przez nisko osadzone okna na cały rynek, mieliśmy ten bezbrzeżny rozgardiasz niejako na wyciągnięcie ręki. Najrozmaitsi piesi, mundurowi, maruderzy, zdrowi, lecz strapieni cywile, kobiety i dzieci tłoczyli się i cisnęli pomiędzy wozami wszelkiego rodzaju; wozy taborowe i drabiniaste, jedno- i wielozaprzęgowe, setki prywatnych i zarekwirowanych koni, wszystko to mijało się, potrącało i tarasowało sobie drogę jak okiem sięgnąć. Takoż i rogacizna ciągnęła pospołu: zapewne zarekwirowane, uprowadzone stada. Jeźdźców widziało się niewielu; zwracały za to uwagę eleganckie powozy emigrantow — pomalowane na różne kolory, pozłacane i posrebrzane, jakie miałem pewnie okazję podziwiać już w Grevenmacher. Największa bieda powstawała jednak tam, gdzie wypełniająca rynek ciżba miala skręcić w prostą wprawdzie i porządną, ale w tej sytuacji o wiele za wąską ulicę. Nigdy w życiu nie widziałem czegoś podobnego; dałoby się to porównać z rzeką, która wylała na łąki i błonia, a teraz ma przecisnąć się przez wąskie przęsła mostu i na powrót popłynąć korytem.

Długą ulicą widoczną z naszych okien toczyła się niepowstrzymanie przedziwna fala; ponad odmęty te wystawał wysoki dwumiejscowy powóz podróżny. Nasze myśli powędrowały ku pięknym Francuzkom; nie były to wszak one, lecz hrabia Haugwitz, a ja patrzyłem z niejaką złośliwą satysfakcją, jak pojazd jego pełznie naprzód, kolebiąc się mozolnie.

Przygotowano nam dobre jedzenie, szczególnie uradowały nas przepyszne udźce baranie; nie brakowało też wina i chleba i tak zażywaliśmy wspaniałego spoczynku, podczas gdy tuż obok panował niemożliwy rejwach; podobnie jak człowiek siedzący na kamiennym nabrzeżu u stóp morskiej latarni przygląda się wzburzonym falom i tu i ówdzie statkowi zdanemu na łaskę żywiołu. Nas atoli w tym gościnnym domostwie czekała scena rodzinna iście chwytająca za serce.

Syn gospodarzy, przystojny młody człowiek, porwany ogólnymi nastrojami służył od jakiegoś czasu w Gwardii Narodowej w Paryżu i tam się wyróżnił. Gdy jednak wkroczyli Prusacy i przybyli dumni nadzieją pewnego zwycięstwa emigranci, jęli też pełni teraz ufności rodzice żądać usilnie, by syn tamtejszą służbę — która mu już przecież musiała zbrzydnąć — jak najprędzej porzucił, wrócił do domu i walczył po tej stronie za dobrą sprawę. Wbrew swej woli, chcąc być posłusznym, syn wraca, a to w tym właśnie momencie, gdy Prusacy, Austriacy i emigranci podają tyły; zdesperowany spieszy przez tłumy do rodzinnego domu. Co ma teraz począć? I jak oni mają go przyjąć? Radość, że go znów widzą, ból, że go od razu na powrót tracą, lęk, czy w tej nawale zdołają uchronić dom i gospodarstwo. Jako człek młody nowemu ustrojowi przychylny, przystaje on z konieczności do stronnictwa, którym się brzydzi, a gdy się akurat temu poddaje losowi, widzi, jak stronnictwo to ponosi klęskę. Z Paryża zbiegły, wie, że wpisano go już na listę zdrajców, a teraz, w tejże samej chwili, ma zostać wygnany z ojczyzny i z ojczystego wyrzucony domu. Rodzice, którzy chcieliby się nim nacieszyć, muszą go sami odpędzić, a on, w bolesnej słodyczy ponownego spotkania, nie potrafi się od nich oderwać; uściski stają się wyrzutami, a rozstanie, które dokonuje się na naszych oczach, jest straszne.

Wszystko to rozegrało się w sieni, tuż przed drzwiami naszej izby. Ledwie zapadła cisza, a rodzice oddalili się łkając, gdy inna scena, niemalże jeszcze bardziej niezwykła i uderzająca, poruszyła nas, a nawet wprawiła w konsternację, by na koniec, choć przecie chwytała za serce, wywołać uśmiech na twarzach. Grupka włościan — mężczyzn, kobiet i dzieci — wcisnęła się do naszej izby i przypadła mi ze szlochem i krzykiem do nóg. Z całą wylewnością bólu i żalu lamentowali, że uprowadza im się ich piękne bydło — zdawali się być dzierżawcami pokaźnego majątku — niech tylko wyjrzę przez okno; właśnie je prowadzą, zagarnęli je sobie Prusacy; powinienem im rozkazać, pomoc sprowadzić. Na te słowa podszedłem do okna, by się zastanowić; swawolny huzar stanął za mną i rzekł: — Proszę wybaczyć! Podałem pana, by nam zapewnić dobrą obsługę, za szwagra króla Prus. Oczywiście ci włościanie nie powinni byli tu wchodzić, proszę jednak dobrym słowem skierować ich do mnie i udawać przekonanego do tego, co powiem.

Cóż było czynić? Zaskoczony i niezadowolony wziąłem się w garść i jąłem udawać, że się namyślam. Lecz przecie — rzekłem do się w duchu — chytrość i podstęp na wojnie się chwali. Kto pozwala, by mu hultaje służyli, ryzykuje, że go wyprowadzą na manowce. Niepotrzebnego i zawstydzającego skandalu należy tu uniknąć. I tak jak lekarz w rozpaczliwych przypadkach przepisuje lek pozorny, odprawiłem poczciwców bardziej gestami niż słowem, po czym dla własnego spokoju powiedziałem sobie: skoro pod Sivry prawdziwy następca tronu nie był w stanie sprawić, by zgnębionym ludziom oddano ich konia, to rzekomemu szwagrowi króla można chyba wybaczyć, gdy potrzebujących pomocy zbywa jakimś sprytnym, podszepniętym mu wykrętem.

Ciemną nocą dotarliśmy do Spincourt; we wszystkich oknach paliło się światło na znak, że nie ma wolnych pokoi. Przy każdych drzwiach napotykaliśmy opór — mieszkańców, którzy nie chcieli żadnych nowych gości, kwaterujących, którym wystarczało własne towarzystwo. Aliści huzar nasz bez ceregieli wcisnął się do jednego z domów i zastawszy kilku francuskich żołnierzy siedzących przy ogniu w holu, zażądał od nich natarczywie, by ustąpili miejsca przy kominku dla znamienitych panów, których prowadzi. Jednocześnie weszliśmy do środka; byli sympatyczni i przesunęli się, zaraz jednak na powrót przyjęli cudaczną postawę, wyciągając uniesione stopy w kierunku ognia. Przechadzali się też niekiedy po sali, po czym wracali do poprzedniej pozycji a ja mogłem teraz zauważyć, że w istocie zajmują się suszeniem dolnej części nagolenic.

Wnet wszak wydali mi się znajomi; byli to ci sami, co tego dnia rano tak eleganccy maszerowali w błocie koło naszego wozu. Dotarłszy na miejsce przed nami, zdążyli już przy studni uprać i wyszczotkować nagolenice, a teraz je suszyli, by nazajutrz z fasonem od nowa ruszyć naprzeciw błotu i plugastwu. Wzorowe zachowanie, które w niejednej życiowej sytuacji warto sobie przypomnieć! Pomyślałem też przy tym o mych drogich towarzyszach broni, którzy rozkaz utrzymania czystości przyjęli z szemraniem.

Lecz sprytnemu i uczynnemu Liseurowi nie dość było, że nas tak ulokował — wcześniejsza mistyfikacja, która okazała się tak fortunna, została śmiało powtórzona: postać wysokiej rangi generała, królewskiego szwagra, zadziałała potężnie, wypierając z komnaty z dwoma łożami całą masę poczciwych emigrantów. Do tegoż pomieszczenia przyjęliśmy za to dwóch oficerów od Köhlera, ja natomiast udałem się przed dom do starego wypróbowanego wozu sypialnego. Widok jego dyszla, tym razem skierowanego ku niemieckiej ziemi, skłonił mnie do dość osobliwych refleksji, które jednak szybkie zaśnięcie wnet przerwało.

 

12 października

 

Droga tego dnia zdawała się jeszcze smętniejsza niźli poprzedniego — wyczerpane konie coraz częściej padały i wraz z wywróconymi wozami gęsto ścieliły się na łąkach przy gościńcu. Z pękniętych plandek wozów taborowych wypadały wcale ładniutkie tobołki członków korpusu emigranckiego; barwny i elegancki wygląd tego bezpańskiego, porzuconego mienia budził żądzę posiadania w podążających mimo i niejeden obarczał się takim ładunkiem, którego i tak miał się wkrótce pozbyć. Stąd mogła wziąć się pogłoska, że podczas odwrotu emigranci padli ofiarą plądrunku z rąk Prusaków.

O podobnych zdarzeniach opowiadano też niejedną anegdotę. Ciężko obładowany wóz emigrantów utknął takoż na pewnym wzniesieniu i został porzucony. Nadchodzące wojsko przeszukuje zawartość, znajduje skrzyneczki niewielkich gabarytów, lecz uderzająco ciężkie, obarcza się nimi i z wielkim trudem wlecze je na najbliższe wzgórze. Tu żołnierze chcą podzielić się łupem i ciężarem — ale co widzą? Z każdej rozbitej skrzyneczki wypada mnóstwo kart do gry i żądni złota wojacy, kpiąc z siebie nawzajem, pocieszają się śmiechem i błazenadą.

My zasię ruszyliśmy przez Longuyon ku Longwy; i tutaj — podczas gdy w pamięci zacierają mu się obrazy doniosłych radosnych scen — musi poczytywać sobie za szczęście, że również wstrętne obrazy grozy bledną w wyobraźni. Po cóż mam więc powtarzać, że drogi nie robiły się lepsze, że tak jak wcześniej raz po raz obrzydzenie budził widok oskórowanych i świeżo poćwiartowanych koni pomiędzy wywróconymi wozami na poboczach! Dość widziało się obrabowanych, odartych z odzienia ludzi, licho tylko okrytych krzakami, aż wreszcie i ci leżeli na widoku przy trakcie.

Nas aliści czekało na pewnej bocznej drodze raz jeszcze odpocznienie i pokrzepienie, lecz także smutne refleksje nad sytuacją zamożnego, poczciwego mieszczanina w obliczu strasznego, tym razem całkiem nieoczekiwanego wojennego nieszczęścia.

 

13 października

 

Nasz przewodnik nie bez przyczyny zachwalał wcześniej swych porządnych, dobrze sytuowanych krewnych z tych stron; dlatego też kazał nam nadłożyć drogi przez Arlon, gdzie w ładnym miasteczku, u poważanych i prawych ludzi, w okazałym i dobrze urządzonym domu zostaliśmy — zapowiedziani przezeń — bardzo serdecznie przyjęci. Zacne te osoby cieszyły się z obecności kuzyna, wierząc, że sam fakt, iż dostąpił on zaszczytu wyprowadzenia nas z najgroźniejszego zamętu z dwoma wozami, tyloma końmi oraz — jak im wmówił — dużą ilością pieniędzy i kosztowności, zwiastuje pewną poprawę jego sytuacji życiowej i rychły awans. Również my mogliśmy dać jak najlepsze świadectwo jego dotychczasowemu przewodnictwu, a chociaż nieszczególnie mogliśmy wierzyć w nawrócenie owego syna marnotrawnego, to przecie byliśmy już do tego stopnia jego dłużnikami, że nie godziło nam się odmawiać pewnej ufności także w jego przyszłe dobre sprawowanie. Szelma nie omieszkał odpowiednio się podlizać i w istocie zacni ci ludzi po cichu wręczyli mu niemały podarek w złocie. My natomiast pokrzepiliśmy się smacznym śniadaniem na zimno i znakomitym winem, przy czym na pytania na temat prawdopodobnego rozwoju sytuacji zadawane nam przez — wielce oczywiście zaskoczonych — gospodarzy staraliśmy się udzielać możliwie oględnych odpowiedzi.

Przed domem zauważyłem parę osobliwych wozów — dłuższych i częściowo wyższych od zwykłych wozów taborowych, z dziwnymi wypustkami po bokach; żywo zaciekawiony, zapytałem o te zagadkowe pojazdy. Odpowiedziano mi poufale, lecz przezornie, że mieści się w nich należąca do emigrantów wytwórnia asygnat, przy czym nadmieniono, jak wielkie nieszczęście sprowadziła jej obecność na okolicę. Gdy bowiem od jakiegoś czasu ledwie można było opędzić się od asygnat autentycznych, to teraz — po wkroczeniu wojsk sprzymierzonych — wpuszczono do obiegu również te fałszywe. Czujni kupcy umieli dla własnego bezpieczeństwa wysyłać te podejrzane papierki do Paryża, by tam uzyskać oficjalne potwierdzenie ich fałszywości, lecz mimo to obrót gospodarczy cierpiał niepomiernie, bo o ile przy prawdziwych asygnatach było się tylko częściowo zagrożonym, to przy fałszywych człowiek mógł być pewny, że zostanie całkiem oszukany, a że na pierwszy rzut oka nie dało się ich rozróżnić, to nikt już nie wiedział, co ma dawać, a co przyjmować. Wskutek tego aż po Luksemburg i Trewir szerzyła się taka niepewność, nieufność i obawa, że wszechstronna nędza sięgnęła dna.

W obliczu wszystkich tych już doznanych i dopiero grożących nieszczęść osoby te okazywały ku naszemu zdumieniu mieszczańską godność, życzliwość i dobre maniery — postawa, której odblask dotarł do nas w dramatach francuskich dawniejszych i nowszych czasów. Coś takiego jest u nas niewyobrażalne, zarówno w realnym życiu, jak i w teatrze. Petite ville może być śmieszne, ale małomiasteczkowy Niemiec jest absurdalny.

 

14 października

 

Bardzo przyjemnie zaskoczeni pojechaliśmy doskonałym bitym traktem z Arlon do Luksemburga, do której to skądinąd ważnej i dobrze strzeżonej twierdzy wpuszczono nas jak do byle wsi czy osady. Nie będąc zatrzymywani ani wypytywani, zagłębialiśmy się stopniowo pomiędzy obwarowania, wały, fosy, mosty zwodzone, mury i bramy, co do dalszego biegu wqypadków zdając się na naszego przewodnika, który utrzymywał, że odnajdzie tu rodziców. Miasto pełne było rannych i chorych, pełne ludzi krzątających się, by doprowadzić do porządku siebie, konie i pojazdy.

Nasza grupa, trzymająca się dotąd razem, musiała się rozdzielić; obrotny kwatermistrz załatwił mi ładny pokój, który dzięki bardzo wysokim oknom otrzymywał dość światła z wąziutkiego jak komin podwórca. Pomógł mi z bagażami i całą resztą i zatroszczył się o wszystkie potrzeby; wyrobił mi pojęcie o stałych mieszkańcach i lokatorach, zapewniając, że jeżeli zapłacę niewielką sumę, to szybko mnie nie wyrzucą i będę dobrze traktowany.

Tu po raz pierwszy mogłem ponownie otworzyć kufer i upewnić się, że przybory podróżne, pieniądze i rękopisy są na miejscu. Najpierw, zgodnie z mą podstawową maksymą, by poszerzać doświadczenie, a metodę oczyszczać, uporządkowałem materiały do teorii barw. Dziennika wojennego i podróżnego nie miałem zgoła ochoty tykać. Nieszczęśliwy obrót całego przedsięwzięcia, każący obawiać się rzeczy jeszcze gorszych, dawał wciąż nowe powody do przeżywania frustracji i na nowo rozbudzał niepokój. Me ciche, od wszelkiego zgiełku odcięte pomieszkanie zapewniało mi niczym klasztorna cela doskonałą przestrzeń do najspokojniejszych rozważań, lecz wystarczyło wystawić tylko stopę poza próg domu, by znaleźć się w samym środku wojennego rozgardiaszu i móc do woli przemierzać najniezwyklejsze być może miejsce na świecie.

 

15 października

 

Temu, kto nie widział nigdy Luksemburga, trudno będzie przedstawić sobie ten rozbudowany i wielopoziomowy kompleks militarny. Wyobraźnia gubi się, gdy chce się na powrót przywołać ową osobliwą rozmaitość, z którą oko przechadzającego się wędrowca ledwie zdołało się oswoić. Niezbędne wręcz będzie rozłożenie przed sobą planu i mapy topograficznej, by poniższy opis wydał się choć do pewnego stopnia zrozumiały.

Strumień zwany Pétrusse, najpierw sam, potem złączony pomiędzy skałami z nadpływającą z naprzeciwka rzeką Alzette, wije się meandrami pomiędzy nimi i wokół nich, to naturalnym nurtem, to przymuszony przez człowieka. Na lewym brzegu, wysokim i płaskim, położone jest stare miasto; ze swymi skierowanymi ku otwartej przestrzeni obwarowaniami podobne jest innym miastom-fortecom. Zadbawszy o jego bezpieczeństwo od zachodu, zrozumiano, że trzeba też zabezpieczyć się od strony wąwozu, którym płynie rzeka; w obliczu postępów w sztuce wojennej i to okazało się niewystarczające i na prawym brzegu, od południa, wschodu i północy, trzeba było na wysuniętych i cofniętych cyplach nieregularnych urwisk skalnych rozmieścić nowe szańce, tak by jeden zawsze osłaniał drugi. Tym sposobem powstał łańcuch niezliczonych bastionów, redut, półksiężyców oraz takich dzieł kleszczowych i zygzakowatych, jakie tylko sztuka obronna w przypływie pomysłowości zdołała stworzyć.

Nic przeto nie zapewnia niezwyklejszego widoku niż ciągnąca się pośrodku tego wszystkiego wąska dolina rzeczna, której nieliczne płaskie skrawki ziemi oraz łagodnie lub stromo wznoszące się zbocza przekształcono w ogrody, ustopniowano w tarasy i ożywiono domkami letniskowymi; skąd patrząc na prawo i lewo widzi się nad sobą wielce strome skały i wysoko spiętrzone mury. Tutaj ogrom tak splata się z wdziękiem, a powaga z urokliwością, że zaiste szkoda, iż dla swego talentu nie znalazł w tych plenerach zatrudnienia Poussin.

Rodzice naszego przewodnika-hultaja posiadali w dolinie Pfaffental ładny ogród na zboczu, do którego chętnie i życzliwie udzielili mi dostępu. Kościół i klasztor, położone nieopodal, uzasadniały nazwę^[36] tego Elizjum, a w tym duchownym sąsiedztwie spokojność i pokój zdawały się przyobiecane również świeckim mieszkańcom, chociaż każde spojrzenie w górę skierowane przypominać im musiało o wojnie, przemocy i zniszczeniu.

Było czymś nadzwyczaj dobroczynnym uciec w tę ciszę z miasta, gdzie pośród wszelkiego rodzaju zgliszczy odgrywany był spektakl powojnia z lazaretami, żołnierzami-obdartusami, szczątkami oręża, naprawianymi osiami, kołami i lawetami; zniknąć z ulic, gdzie stelmachowie, kowale i inni rzemieślnicy niestrudzenie i hałaśliwie prowadzili publicznie swą działalność, i skryć się w ogródku w duchownej dolinie, było czymś nadzwyczaj kojącym. Tu potrzebujący spokoju i skupienia znalazł najmilej widziany azyl.

 

16 października

 

Przechodząca wszelkie pojęcie rozmaitość wielopoziomowych i wieloczłonowych fortyfikacji, które przy każdym kroku w przód lub w tył, w górę lub w dół, ukazywały zupełnie inny widok, wzbudzała chęć, by przynajmniej jakąś część z tego przenieść na papier. Chęć ta musiała, rzecz jasna, na powrót się odezwać, gdyż od wielu tygodni nie wzbudzała jej prawie żadna rzecz, jaka stawała mi przed oczami. Między innymi osobliwe wrażenie robiło to, iż tak wiele naprzeciwległych skał, murów i dzieł obronnych połączonych było wysoko nad ziemią mostami zwodzonymi, galeriami i rozmaitymi niezwykłymi konstrukcjami. Specjalista spojrzałby na to wszystko okiem znawcy i z żołnierskim wyczuciem zachwyciłby się niezawodnością tych umocnień; ja wszakże mogłem dostrzec tylko ich malowniczość i gdyby sporządzanie jakichkolwiek szkiców zarówno w samej twierdzy, jak i wokół niej nie było surowo zakazane, nader chętnie zaprzągłbym tu do pracy me zdolności rysownicze.

 

19 października

 

Gdym tedy przez kilka dni, zamyślony i pogrążon w zadumie, błąkał się dosyć samotnie pośród tych labiryntów, gdzie naturalna skała i budowla obronna zdawały się prześcigać w piętrzeniu naprzeciw siebie stromych urwisk, przy czym nie brakowało też kwiecia, drzew ludzką ręką sadzonych i ozdobnych krzewów, zacząłem po powrocie na kwaterę przelewać na papier owe obrazy, w miarę jak utrwalały się one w mej wyobraźni; niedoskonałe wprawdzie, lecz przecie wystarczające, by w jakimś stopniu ocalić od zapomnienia pamięć tego nadzwyczaj osobliwego miejsca.

 

20 października

 

Zyskałem czas, by przemyśleć to, co niedawno minione, lecz im dłużej myślałem, tym bardziej splątane i niepewne jawiło się wszystko. Pojąłem też, iż rzeczą najpotrzebniejszą będzie zapewne przygotować się na to, co czeka mnie w najbliżej przyszłości. Należało przebyć niewiele mil dzielących mnie od Trewiru — lecz kto wie, czego mogłem się tam spodziewać, skoro w tym samym kierunku parli już sami jaśniepanowie wraz z innymi uchodźcami!

Najboleśniej wszelako — z czymś w rodzaju furii, która ogarnęła każdego, jakkolwiek był zrezygnowany — przyjęto wieść, niedającą się już dłużej ukrywać, iż nasi najwyżsi dowódcy z owymi przeklętymi, przez manifest skazanymi na klęskę, za sprawą swych strasznych czynów obrzydliwie przedstawianymi buntownikami zawarli przecie porozumienie, że im twierdze oddadzą, byle tylko sobie i swym wojskom umożliwić odwrót. Widziałem wśród naszych takich, którzy zdawali się o krok od obłędu.

 

22 października

 

Na trasie do Trewiru, w pobliżu Grevenmacher, nie stało już nawet resztek owego eleganckiego taboru obronnego; błonia, zryte i rozjeżdżone, były puste, a o jego przelotnej minionej obecności świadczyły szerokie i rozległe koleiny. Budynek poczty minąłem tym razem — w kolasce ciągniętej przez zarekwirowane konie — w zupełnej ciszy; skrzynka na listy stała tam gdzie wcześniej, nikt się wokół niej nie tłoczył, trudno było opędzić się od przedziwnych refleksji.

Lecz przecie śliczny promień słońca ożywił okolicę akurat wtedy, gdy — niby latarnia morska nocnemu żeglarzowi — zalśniła mi naprzeciw kolumna w Igel. Być może potęga starożytności nigdy nie została odczuta tak silnie jak przy tym kontraście: pomnik, wprawdzie też z wojennych czasów, lecz przecie dni szczęśliwszych, zwycięskich, oraz trwałego dobrobytu przedsiębiorczych mieszkańców tej ziemi. Chociaż wzniesiony później, w dobie Antoninów, zachowuje wciąż tak wiele cech znakomitej sztuki, że jako całość przemawia do nas z wdzięczną powagą, a jego poszczególne części — chociaż uszkodzone — tchną poczuciem radosno-czynnego bytowania. Długo tam stałem; zanotowałem niejedno, a oddaliłem się tym niechętniej, że w mym żałosnym stanie poczułem się przez to jeszcze bardziej nieswojo.

Lecz i teraz przed oczyma duszy wnet stanęła radosna perspektywa, która niebawem się urzeczywistniła.

 

Trewir, 23 października

 

Naszemu przyjacielowi, porucznikowi von Fritschowi, który niechętnie pozostał tu na posterunku, przynieśliśmy wieść, iż odznaczony został Orderem Zasługi — zasłużenie, z powodu odważnego czynu, i szczęśliwie, nie wziąwszy udziału w naszej niefortunej wyprawie. Rzecz zaś miała się następująco.

Wiedząc, że zapuściliśmy dość daleko w głąb kraju i nie ma nas nigdzie w pobliżu, a przy tym mamy trudną sytuację, Francuzi postanowili z zaskoczenia uderzyć na nasze tyły; podeszli do Trewiru w znacznej liczbie, nawet z armatami. Porucznik von Fritsch dowiaduje się o tym i wraz z załogą rusza przeciwko przeważającym siłom wroga; ten, zaskoczony tą czujnością, obawiając się nadejścia kolejnych oddziałów, po krótkiej potyczce wycofuje się do Merzig i więcej nie pojawia. Pod naszym przyjacielem zraniono konia, ta sama kula drasnęła mu but, lecz za to, gdy powraca jako zwycięzca, witany jest wiwatami. Magistrat i mieszkańcy okazują mu najwyższe uznanie; również niewiasty, znające go dotąd jako przystojnego młodego człowieka, cieszą się nim teraz podwójnie jako bohaterem.

Natychmiast melduje o sprawie przełożonemu, ta — jako się godzi — zostaje przedłożona królowi, za czym następuje nadanie błękitnego krzyża gwiaździstego. Dzielić żywą radość dzielnego młodziana, jego szczęśliwość, było niezwykle miło; fortuna, która nas ominęła, jego odszukała na tyłach, gdzie został wynagrodzony za wojskowe posłuszeństwo, choć zdawało się, że skazany jest na bezczynność.

 

Trewir, 24 października

 

Przyjaciel ponownie załatwił mi kwaterę u owego kanonika. Powszechna dolegliwość i mnie nie oszczędziła, przeto potrzebowałem niejakich leków i odpoczynku.

W tych spokojnych godzinach wróciłem do spostrzeżeń, które zanotowałem pokrótce przy kolumnie w Igel.

Gdyby chcieć wyrazić najogólniejsze wrażenie, to życie przeciwstawione jest tu śmierci, teraźniejszość — przyszłości, a jedno i drugie znosi się nawzajem w sensie estetycznym. Taka była wspaniała filozofia starożytnych, która dość długo utrzymywała się jeszcze w świecie sztuki.

Wysokość monumentu wynosić może 70 stóp, wznosi się on piętrowo na kształt obelisku; najpierw podstawa, na niej cokół, następnie główna bryła, nad nią attyka, potem fronton i wreszcie cudownie rozdziergnięta iglica z widocznymi pozostałościami kuli i orła. Każda z tych sekcji, wraz z elementami z których się składa, jest na wskroś ozdobiona płaskorzeźbami i ornamentami.

Ta cecha wskazuje wprawdzie na pewną schyłkowość; pojawia się bowiem wtedy, gdy zatraca się czysta proporcja całości, do czego i tu można by mieć pewne zastrzeżenia.

Mimo to należy uznać, iż dzieło to zakorzenione jest w minionej niewiele wcześniej sztuce wyższej. Całość tchnie duchem antyku, w tym duchu przedstawione jest realne życie, alegorycznie okraszone nawiązaniami do mitologii. W głównym polu monumentalne przedstawienia mężczyzny i kobiety, połączonych przez trzecią, zatartą postać, która im błogosławi. Stoją pomiędzy dwoma bardzo ozdobnymi pilastrami, których dekorację stanowią sylwetki tańczących dzieci. Wszystkie płaskorzeźby zawierają obrazy jednomyślnych i współdziałających krewnych, uczciwego i radosnego życia wspólnego, stanowiąc portret przeszczęśliwych stosunków rodzinnych.

Jednak właściwie wszędzie dominuje czynność, choć obawiam się, że nie wszystko zdołam wyjaśnić. W jednym z pól przedstawiono, jak się zdaje, kupców omawiających interesy; aliści pokazane są też załadowane statki, delfiny jako ozdoba, transport na koniach jucznych, odbiór towarów i ich inspekcja oraz rozmaite inne sceny z życia ludzi i przyrody. Następnie pędzący koń w kole zodiaku, który mógł pierwotnie ciągnąć wóz i woźnicę, Bachus, fauny, Słońce i Księżyc we fryzach, na frontonach i gzymsach, i co tam jeszcze niezwykłego zdobi i zdobić mogło zwieńczenie i szczyt.

Całość jest nadzwyczaj budująca i doprawdy można by — na tym etapie, na którym dzisiaj stoją architektura i rzeźba — wznieść w tym duchu wspaniały pomnik najzacniejszym ludziom, ich życiowym radościom i zasługom. I dlatego też niezwykle miło było mi pośród takich rozważań świętować w cichości urodziny naszej czcigodnej księżnej Amalii, przywoływać w pamięci jej biografię, szlachetną działalność i dobroczynność, z czego też naturalnie zrodziła się ochota, by jej w myślach poświęcić podobny pomnik, z łącznymi dekoracjami nawiązującymi do jej życiowych przypadków i cnót.

 

Trewir, 25 października

 

Przyznany mi spokój i wygodę wykorzystałem teraz na uporządkowanie i zabezpieczenie tego, nad czym pracowałem w apogeum wojennej zawieruchy. Zrekapitulowałem i zredagowałem notatki do teorii barw, wykonując liczne rysunki do stosownych tablic, które dość często korygowałem, by to, co chciałem przedstawić i twierdzić, było możliwie jasne. Następnie pomyślałem o tym, by odzyskać mój trzeci tom leksykonu fizyki Gehlera. Po wywiadunku i poszukiwaniach znalazłem wreszcie ową kuchenną dziewkę w lazarecie, który urządzono z niejaką starannością w pewnym klasztorze. Cierpiała na powszechną dolegliwość, lecz pomieszczenia były przewiewne i czyste; poznała mnie, choć nie była w stanie mówić. Wyciągnęła tom spod głowy i oddała mi go w równie dobrym stanie, w jakim jej go powierzyłem, a ja miałem nadzieję, że opieka, której ją poleciłem, wyjdzie jej na dobre.

Pewien młody nauczyciel szkolny, który złożył mi wizytę, przynosząc najnowsze numery rozmaitych czasopism, dał okazję do budujących rozmów. Tak jak tylu innych, był zadziwiony, że nie chcę słyszeć o poezji, za to zdaję się wszystkie siły poświęcać obserwacjom natury. Był obeznany z filozofią Kanta, przeto mogłem wskazać mu drogę, którą sam obrałem. Z tego, że w Krytyce władzy sądzenia Kant stawia obok siebie władzę osądu teleologicznego i estetycznego, wynika, iż według niego dzieło sztuki należy traktować jak dzieło natury, dzieło natury jak dzieło sztuki, zaś wartość każdego z nich wyprowadzać z niego samego i rozpatrywać samą w sobie. O takich rzeczach potrafiłem bardzo elokwentnie rozprawiać i wierzę, że temu zacnemu młodemu człowiekowi w jakimś stopniu się przydałem. To zadziwiające, jak każda epoka ciągnie i wlecze ze sobą prawdę i fałsz niedawnej — a nawet dawnej — przeszłości; a jednak rześkie umysły poruszają się nowym torem, gdzie, rzecz jasna, godzą się z tym, że idą samotnie albo mają towarzystwo jedynie na krótkim odcinku drogi.

 

Trewir, 26 października

 

Aliści wystarczyło opuścić to spokojne otoczenie, by znaleźć się w średniowieczu, gdzie klasztorne mury i szalony, chaotyczny stan wojenny nieustannie ze sobą kontrastowaly. Szczególnie lamentowali zarówno tutejsi mieszczanie, jak i powracający emigranci nad straszliwym nieszczęściem, jakie spadło na miasto i kraj za sprawą fałszywych asygnat. Domy handlowe zdążyły już wysłać takowe do Paryża, skąd przyszła wiadomość, iż są one fałszywe, całkowicie nieważne, a jakikolwiek obrót nimi grozi najwyższym niebezpieczeństwem. Dla każdego było jasne, że przez to wiarygodność straciły również te prawdziwe, a w razie odwrócenia się biegu spraw należało obawiać się zupełnej utraty wartości wszystkich tych papierów. To ogromne nieszczęście dołączyło teraz do pozostałych, tak że wyobraźni i uczuciu zdało się całkiem bezgranicznym, powodując stan zupełnej desperacji, podobny temu, gdy człowiek patrzy, jak pożar trawi miasto.

 

Trewir, 27 października

 

Stół bufetowy, gdzie ogólnie rzecz biorąc dbano o nas całkiem dobrze, też przedstawiał widok mącący zmysły: wojskowi i urzędnicy, najrozmaitszych mundurów, barw i strojów, w cichości posępni, w wypowiedziach nieraz gwałtowni, lecz wszyscy jakby uwięzieni w jednym wspólnym piekle.

Tamże spotkało mnie iście wzruszające doświadczenie. Pewien stary oficerów huzarów, średniego wzrostu, siwobrody i siwowłosy, z błyskiem w oku, podszedł do mnie po posiłku, chwycił za dłoń i zapytał, czy ja też przez to wszystko przeszedłem. Opowiedziałem mu co nieco o Valmy i Hans, z czego mógł sobie resztę wcale dobrze dopowiedzieć. Na to zaczął z entuzjazmem i przejęciem przemawiać słowami, które ledwie śmiem tu przytaczać, tej treści: już to jest nieodpowiedzialne, że taką biedę — być może niemającą precedensu — sprowadzono na nich, których rzemiosłem i obowiązkiem jest warunki takowe znosić i życiem przy tym ryzykować; lecz z tym, że również ja — tu wyraził się pochlebnie o mej osobie i dziełach — musiałem to przecierpieć, żadną miarę nie mógł się pogodzić. Przedstawiłem mu sprawę z jasnej strony, z tej mianowicie, że z mym księciem, któremu nie byłem całkiem bezużyteczny, i tyloma dzielnymi wojakami znosiłem te ostatnie kilka tygodni dla własnej próby; on wszak obstawał przy swoim, gdy oto podszedł do nas pewien cywil i odpowiedział, że trzeba mi dziękować, iż zechciałem to wszystko współoglądać, albowiem można teraz pewnie oczekiwać, że mym zręcznym piórem sprawy te opiszę i wyjaśnię. Stary wiarus również o tym nie chciał słyszeć i zawołał: — Nie wierzcie w to! Jest na to o wiele zbyt mądry! Tego, co mu wolno napisać, napisać nie zechce, a tego, co chciałby napisać, napisać mu nie pozwolą.

Zresztą wystarczyło nadstawić ucha, rozgoryczenie było powszechne. I jakkolwiek jest już nieznośne, gdy ludzie szczęśliwi nie przestają opowiadać nam o swym zadowoleniu, to o wiele bardziej irytuje, gdy wciąż roztrząsa się nieszczęście, które chcielibyśmy wyrzucić z pamięci. Być zmuszonym do odwrotu przez Francuzów, których nienawidzono, musieć z nimi pertraktować, jednać się z ludźmi 10 sierpnia — to wszystko było dla ducha i serca równie dotkliwe jak dotychczasowe znoszenie trudów fizycznych. Nie oszczędzano najwyższego dowództwa, a zaufanie, jakim przez długie lata darzono słynnego wodza, zdawało się bezpowrotnie stracone.

 

Trewir, 28 sierpnia

 

Gdy oto na powrót znaleźliśmy się na niemieckiej ziemi i wolno nam było mieć nadzieję na wyplątanie się z całego niesłychanego zamieszania, dotarła do nas wieść o zuchwałych i pomyślnych przedsięwzięciach Custine’a[37]. W jego ręce wpadły wielkie magazyny w Spirze; zdołał następnie doprowadzić do kapitulacji Moguncji. Kroki te zdawały się zwiastować bezgraniczne nieszczęścia; wskazywały na umysł nadzwyczajny, tyleż śmiały, co konsekwentny, a skoro tak, to wszystko musiało już być stracone. Nic teraz nie wydawało się prawdopodobniejsze i naturalniejsze niż to, że i Koblencję zajęli już Frankowie; jakże w tej sytuacji wracać! Podobnie w myślach poddano Frankfurt; Hanau i Aschaffenburg z jednej strony, Kassel z drugiej widziano zagrożone i czegóż tu jeszcze się nie obawiać! Podczas gdy zgubny system neutralności paraliżował najmożniejszych z książąt, tym śmielej poczynały sobie ogarnięte rewolucyjnymi nastrojami masy. Czy tak jak postąpiono w Moguncji nie będą teraz te nastroje rozbudzane również w tej okolicy i w sąsiadujących prowincjach, a te już rozbudzone nie zostaną skrzętnie wykorzystane? Wszystko to stawało się tematem rozważań i rozmów.

Często słyszałem powtarzane pytanie: czyżby Francuzi podjęli tak znaczące kroki bez głębszego namysłu i rozwagi, bez potężnej siły militarnej? Działania Custine’a zdawały się tyleż śmiałe, co przezorne; jego samego, jego pomocników i zwierzchników postrzegano jako ludzi mądrych, silnych, konsekwentnych. Niedola była wielka i oszałamiająca, przewyższająca wszystkie dotychczasowych cierpienia i troski.

Pośród tego nieszczęścia i zamętu zastał mnie spóźniony list od matki, który w zupełnie niezwykły sposób przypomniał mi o młodzieńczo-spokojnych, miejsko-domowych realiach. Zmarł mój wuj, ławnik Textor; za jego życia ze względu na bliskie pokrewieństwo nie miałem szans na zaszczytną i wpływową posadę franfurckiego rajcy, teraz wszakże — zgodnie z chwalebnym zwyczajem — od razu pomyślano o mnie, jako żem pośród Frankfurtczyków z dyplomem zajmował dość wysoką pozycję.

Mej matce zlecono zapytanie mnie, czy przyjąłbym stanowisko członka rady miejskiej, gdyby w wyniku losowania spośród wyłonionych kandydatów mnie przypadła złota kula. Pytanie takie nie mogłoby chyba przyjść w bardziej osobliwym momencie; poczułem się skonsternowany, skurczyłem się w sobie, przez głowę przebiegło mi tysiąc obrazów, nie pozwalając zebrać myśli. Lecz tak jak choremu czy więźniowi opowiadana bajka pozwala na moment zapomnieć o troskach, tak i ja przeniesiony nagle zostałem w inne sfery i czasy.

Znalazłem się w ogrodzie dziadkowym, gdzie apetyt wnuka niemożliwie kusiły obwieszone owocami szpalery krzewów brzoskwini i tylko groźba wygnania z tego raju oraz nadzieja, że najdojrzalsze, najbardziej rumiane owoce otrzyma z ręki przodka, pozwalały mu jako tako opanować tę żądzę. Następnie ujrzałem czcigodnego starzyka, jak — w staromodnych rękawicach podarowanych mu przez któreś ze zwolnionych z cła miast — zajmuje się różami, przed ostrymi strzegąc się kolcy, do szlachetnego Laertesa podobny, choć nie tak tęskny i chmurny jak tamten. Potem zobaczyłem go w uroczystym stroju jako zwierzchnika miejskiego, ze złotym łańcuchem na szyi, na fotelu tronowym pod wizerunkiem cesarza; dalej, niestetyż, pogrążonego w półświadomości przez kilka lat w fotelu dla chorych, wreszcie w trumnie.

Podczas mej ostatniej przelotnej wizyty we Frankfurcie zastałem wuja jako pana domu, podwórca i ogrodu; jako dzielny syn szedł w ślady ojca, pnąc się w hierarchii władz wolnego miasta. Tu, w poufałym kręgu rodzinnym, w miejscu dobrze znanym i niezmienionym, wróciły żywo owe dziecięce wspomnienia i z nową siłą stanęły mi przed oczami. Wnet dołączyły do nich inne młodzieńcze retrospekcje, których nie wolno mi przemilczeć. Któryż mieszczanin niemiecki zaprzeczy, że na tym czy innym etapie życia miał na oku urząd rajcy, ławnika bądź burmistrza i stosownie do swego talentu gorliwie a roztropnie zabiegał o te, a może też o skromniejsze stanowiska? Albowiem owa słodka myśl, by mieć jakiś swój udział w rządach, budzi się bardzo wcześnie w duszy każdego republikanina, a żywiej jeszcze i dumniej w duszy chłopca.

Tym dziecięcym snom na jawie nie mogłem się jednak oddawać długo; nagle i gwałtownie przecknięty, przyjrzałem się pełnemu złowieszczych przeczuć miejscu, w którym przebywałem, smutnemu, przytłaczającemu otoczeniu, rozważyłem też perspektywy jawiące się dla miasta rodzinnego — niejasne, wręcz mroczne. Moguncja w rękach Francuzów, Frankfurt zagrożony, jeżeli nie już zajęty, droga tam zablokowana, a pośród tamtejszych murów, na tamtejszych ulicach i placach, w tamtejszych domach przyjaciele i krewni być może już tym samym dotknięci nieszczęściem, od którego na mych oczach tak cierpiało Longwy i Verdun — kto miałby odwagę w coś takiego się rzucić!

Lecz i w czasach, gdy ów szacowny organizm miejski cieszył się największym dobrobytem, nie byłbym mógł propozycji tej przyjąć; nietrudno było wyjaśnić dlaczego. Od lat dwunastu cieszyłem się rzadkim szczęściem: zaufaniem i wyrozumiałością księcia Weimaru. Ten niezwykle uzdolniony, wszechstronnie wykształcony władca łaskawie przyjmował me pełne dobrych chęci, choć często niedostateczne usługi i pozwalał mi się rozwijać, co nigdzie indziej w ojczyźnie nie byłoby możliwe; ma wdzięczność była bezgraniczna, podobnie ja me przywiązanie do dostojnych dam — małżonki i matki księcia — do dorastających latorośli, do kraju, dla którego przecie niemało zrobiłem. I czyż nie musiałem jednocześnie pomyśleć o owym kręgu nowo pozyskanych, wysoce kulturalnych przyjaciół, jakoż o rozmaitych innych rzeczach miłych i zacnych, które z mego wiernego i trwałego położenia wynikły! Wzbudzone przy tej okazji obrazy i uczucia rozchmurzyły mnie naraz w tej wielce przygnębiającej chwili; jest bowiem człowiek na wpół ocalony, gdy w trudnej sytuacji w obcym kraju coś skłoni go, by skierował pełne nadziei spojrzenie ku bezpiecznej ojczyźnie; tak oto zażywamy na ziemi tego, co jest nam przyobiecane na tamtym świecie.

W takim duchu zacząłem pisać list do matki, a choć zrazu argumenty zdawały się odnosić do mych odczuć, osobistej wygody i własnej korzyści, to miałem jeszcze do dodania inne, uwzględniające dobro mego rodzinnego miasta i mogące przekonać mych tamtejszych patronów. Albowiem jakże miałbym dany mi talent owocnie i czynnie objawić w owym specyficznym kręgu, do udziału w którym — być może bardziej niż w jakimkolwiek innym — trzeba być sumiennie i dlugotrwale przyuczanym? Od wielu już lat przywykłem do spraw i zajęć odpowiadających mym zdolnościom, a mianowicie takich, które z potrzebami i celami miasta nie miałyby wiele wspólnego. Wolno mi było wręcz dodać, że podczas gdy w poczet rady mogą być przyjmowani wyłącznie rodowici mieszkańcy, ja stałem się już tym realiom tak obcy, że należało mnie postrzegać jako kogoś zupełnie z zewnątrz. Wszystko to z wdzięcznością dałem do zrozumienia matce, która też pewnie niczego innego nie oczekiwała. Rzecz jasna, że mógł ten list dotrzeć do niej dość późno.

 

Trewir, 29 października

 

Mój młody przyjaciel, z którym prowadziłem liczne przyjemne rozmowy na tematy naukowe i literackie, był również świetnie obeznany z historią miasta i okolicy. Nasze spacery przy znośnej pogodzie były przeto zawsze pouczające i mogłem dzięki nim zanotować w pamięci najważniejsze fakty.

Miasto samo w sobie ma uderzający charakter: szczyci się tym, że posiada więcej budowli sakralnych niż jakiekolwiek inne podobnej wielkości, i chwały tej zapewne nie sposób mu odmówić; w obrębie bowiem murów jest iście przytłoczone przez kościoły, kaplice, klasztory, konwenty, kolegia, gmachy zakonne i bratnie, poza ich obrębem iście oblężone przez opactwa, fundacje, kartuzje. Świadczy to o rozległym kręgu wpływów kościelnych, którym też arcybiskup swego czasu stąd władał; jego diecezja rozciągała się bowiem aż po Metz, Toul i Verdun. Również władzy świeckiej nie brakuje pięknych posiadłości, jako że książę-elektor Trewiru panuje nad śliczną krainą po obu stronach Mozeli; i tak Trewirowi nie brakuje też pięknych pałaców, świadczących o tym, że w rozmaitych okresach władza rozciągała się stąd na odległe tereny.

Początek miasta ginie w pomroce dziejów; urokliwa lokalizacja zapewne dość wcześnie przyciągnęła pierwszych osadników. Trewerowie zostali włączeni do Cesarstwa Rzymskiego, najpierw jako poganie, potem jako chrześcijanie, następnie zostali podbici przez Normanów i Franków, aż wreszcie ta piękna okolica wcielona została do Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego.

Chętnie odwiedziłbym to miasto w sezonie, w spokojnych czasach, poznał bliżej jego mieszkańców, z dawna cieszących się opinią życzliwych i wesołych. Śladów tej pierwszej cechy można by się obecnie jeszcze dopatrzyć, tej drugiej — z trudem; bo jakże miałaby się radość życia uchować w tak przykrej sytuacji!

Oczywiście jeśli zajrzy się do annałów miasta, znajdzie się wielokrotne relacje o wojennych nieszczęściach, jakie dotykały okolicę, albowiem dolina Mozeli, a nawet sama rzeka, sprzyjają tego rodzaju wyprawom. Nawet Attyla, przybywszy z najdalszego wschodu, jako i my przemierzył ten nadrzeczny obszar ze swymi niezliczonymi armiami w tę i z powrotem. Czegóż to nie przeżyli tutejsi mieszkańcy podczas wojny trzydziestoletniej, aż po koniec XVII stulecia, gdy się książę przyłączył do Francji, jako najbliższego sprzymierzeńca, przez co popadł na długi czas w austriacką niewolę. Miasto cierpiało też nieraz wskutek wojen wewnętrznych, jak to zresztą bywało we wszystkich miastach biskupich, gdzie mieszczanie nie zawsze potrafili pogodzić się z władzą kościelno-świecką.

Opowiadając o historii, mój przewodnik wskazywał mi gmachy z rozmaitych okresów; większość tych budowli zdawała się niezwykła, a przez to godna uwagi, niewiele jednakowoż zadowalało gust estetyczny, który tak można było sławić w przypadku kolumny w Igel.

Pozostałości rzymskiego amfiteatru wydały mi się godne szacunku; lecz ponieważ sam budynek był zawalony i zapewne przez wiele stuleci służył jako źródło budulca, niewiele dało się zeń wyczytać. Wszelako godnym podziwu pozostawało wciąż to, jak starożytni — do swej mądrości stosownie — potrafili osiągać wielkie cele za pomocą umiarkowanych środków i umieli wykorzystać naturalne położenie doliny między dwoma pagórkami, gdzie ukształtowanie terenu fortunnie oszczędziło budowniczemu wiele kopania i nadsypywania. Gdy z pierwszych wyniosłości Góry Marsowej, gdzie położone są ruiny, podejdzie się nieco wyżej, sięga się wzrokiem ponad wszystkimi relikwiami świętych, ponad kopułami, dachami i zadaszeniami, ku Górze Apollina, i tak obaj ci bogowie, z Merkurym u boku, strzegą pamięci swego imienia; wizerunki można było usunąć, lecz geniusza miejsca — nie.

Trewir posiada osobliwe zabytki architektury z okresu wczesnego średniowiecza; o tego rodzaju budowlach wiem niewiele i nie przemawiają one do wyrobionego gustu. Ich widok, mimo pewnego zainteresowania z mej strony, wprawiał mnie raczej w zakłopotanie; wiele było zasypanych, pokawałkowanych, zaadaptowanych na inne cele.

Przez wielki most, też ufundowany jeszcze w starożytności, przeprowadzono mnie w chwili nadzwyczaj pogodnej; stąd widać było wyraźnie, że miasto zbudowano na płaszczyźnie napierającej ostrym łukiem ku rzece, co spycha jej nurt ku lewemu brzegowi. U podnóża Góry Apollina miało się tedy widok na rzekę, mosty, młyny, miasto i okolicę, gdzie częściowo ulistnione jeszcze plantacje winorośli — zarówno u naszych stóp, jak i na pierwszych wyniosłościach Góry Marsowej — nader sympatycznie się prezentowały, unaoczniając, w jak błogosławionej krainie się znajdowaliśmy, i budząc poczucie dostatku i zadowolenia, które zdaje się unosić w powietrzu w krajach winnicznych. Najlepsze gatunki wina mozelskiego, którego teraz skosztowaliśmy, zdawały się po tym widoku mieć przyjemniejszy smak.

Przybył nasz ksiażę-dowódca, zajmując kwaterę w klasztorze św. Maksymina. Bogaci i przeszczęśliwi niegdyś zakonnicy musieli wprawdzie od dłuższego czasu znosić wielką niespokojność; kwaterowali u nich bracia królewscy, a i potem miejsce nie opustoszało. Instytucja taka, z ciszy i spokoju zrodzona i na ciszę i spokój obliczona, prezentowała się w tych okolicznościach zgoła osobliwie, albowiem — jakkolwiek oględnie by nie postępowano — ujawniał się tu przemożny kontrast pomiędzy stanem rycerskim i mnisim. Książę potrafił wszelako, tak tu, jak i wszędzie indziej, sam jako nieproszony gość, szczodrością i życzliwym zachowaniem pobyt sobie i swym bliskim uprzyjemnić.

Mnie aliści również tu miał prześladować zły demon wojny. Nasz zacny pułkownik von Gotsch też zakwaterował się w klasztorze; zastałem go nocą doglądającego syna, który też ciężko zapadł na ową nieszczęsną chorobę. Tu znowu musiałem wysłuchać litanii złorzeczeń na temat naszej kampanii z ust starego wiarusa i ojca, mające pełne prawo ganić wszelkie błędy, które jako żołnierz dostrzegał, a jako ojciec — przeklinał. Wrócił też temat Les Islettes i zaiste każdy, kto uświadomił sobie ten nieszczęsny punkt, musiał popaść w zupełną rozpacz.

Ucieszyłem się z okazji zwiedzenia opactwa i znalazłem w nim rozległy, iście książęcy gmach; pomieszczenia znacznej powierzchni i wysokości, parkiet na podłogach; mnóstwo aksamitnych i adamaszkowych tapet, sztukaterii, złoceń i snycerskich elementów, a wszystko to — jak zwykle w takich pałacach — podwojone i potrojone za pomocą wielkich luster.

Również kwaterującym osobom było tu bardzo dobrze; konie wszelako nie zmieściły się wszystkie pod dachem i teraz stały pod gołym niebem, pozbawione legowisk, paśników i koryt. Na domiar złego worki z paszą zgniły i czworonogi musiały wyjadać owies prosto z błota.

Chociaż stajnie były nieznaczne, tym przestronniejsze okazały się piwnice. Klasztor posiadał własne winnice, a poza tym pobierał jeszcze liczne dziesięciny. Rzecz jasna, że w ostatnich miesiącach niejedna potężna beczka mogła zostać opróżniona; wiele z nich leżało na dziedzińcu.

 

30 października

 

Nasz książę wydał wielką ucztę; zaproszonych było trzech najdostojniejszych zakonników; udostępnili oni znakomitą bieliznę stołową i przepiękny serwis z porcelany; sreber widać było niewiele, bo skarby i kosztowności spoczywały w Ehrenbreitstein[38]. Książęcy kucharze przyrządzili smaczne potrawy; pito wino, które miało za nami podążyć do Francji, zawrócone tu z Luksemburga; tym aliści, co zasługiwało na największą pochwałę i uznanie, był najprzedniejszy biały chleb, przeciwieństwo owego komiśniaka spod Hans.

Badając w owych dniach dzieje Trewiru, musiałem też siłą rzeczy zainteresować się opactwem św. Maksymina; dzięki temu mogłem z siedzącym obok mnie zakonnikiem prowadzić całkiem szczegółową rozmowę na tematy historyczne. Stwierdzone zostało, że opactwo musiało powstać dawno temu; wspomniano następnie rozmaite jego zmienne losy, bliskość względem miasta — dla obu stron równie niebezpieczną — oraz jego spalenie i całkowite spustoszenie w roku 1674. Pozwoliłem sobie też opowiedzieć o jego odbudowie i przywróceniu do obecnego stanu. Mogłem to przychylnie skomentować i pochwalić wprowadzone porządki, co też ów kościelny dostojnik z zadowoleniem przyjął; o najnowszym okresie nie miał jednak nic dobrego do powiedzenia — francuscy książęta długo tu kwaterowali i przyszło mi słuchać o niejednej swawoli, zbytku i marnotrawstwie.

Przy zmianie tematu powróciłem tedy do historii; gdy jednak wspomniałem o dawniejszych czasach, kiedy to opactwo równe było rangą arcybiskupowi, a opat miał status jednego ze stanów cesarstwa, mój rozmówca wykręcił się z uśmiechem od odpowiedzi, jakby wzmiankowanie o tym uważał obecnie za rzecz ryzykowną.

Troska księcia o pułk przybrała teraz konkretną i wyraźną postać; ponieważ chorych nie było jak przewieźć wozami, wynajął książę statek, by przetransportować ich wygodnie do Koblencji.

Tymczasem przybyli inni na swój sposób niedołężni wojacy. Podczas odwrotu rychło zauważono, że armat nie da się wywieźć; konie artyleryjskie padały jeden po drugim; podwodów nie dało się znaleźć; konie zarekwirowane podczas marszu w tamtą stronę uciekły w drodze powrotnej i wszędzie ich brakowało. Chwycono się ostateczności — w każdym pułku duża liczba jeźdźców musiała zejść z konia i iść na piechotę, by dało się uratować działa. W swych sztywnych butach, które pod koniec odmawiały już posłuszeństwa, cierpieli ci zacni ludzie na tej strasznej drodze bezmiernie; lecz i dla nich nastały lepsze dni, bo poczyniono przygotowania, by również oni mogli udać się statkiem do Koblencji.

 

listopad

 

Książę zlecił mi, bym złożył wizytę markizowi Lucchesiniemu[39], pożegnał go i wywiedział się o to i owo. Późnym wieczorem, nie bez pewnych trudności, zostałem wpuszczony przed oblicze tego wybitnego człowieka, który wcześniej nie był mi nieprzychylny. Przyjął mnie z gracją i życzliwością, które działały kojąco; tego samego wszak nie można było powiedzieć o jego odpowiedziach na me pytania ani gotowości do spełnienia mych próśb. Odprawił mnie tak, jak mnie przyjął, nie pomógłszy ani na jotę, na co też — jak nietrudno się domyślić — byłem przygotowany.

Ujrzawszy, z jakim zapałem organizuje się ewakuację owych chorych i wyczerpanych jeźdźców, nabrałem przekonania, że najlepiej będzie poszukać sobie transportu wodnego. Bardzo niechętnie zostawiłem mą kolaskę — którą mi wszakże obiecano odesłać do Koblencji — i wynająłem jednoosobową łódź, gdzie przy wsiadaniu bardzo ucieszył mnie widok mych bagaży, jakby kolejno wyliczonych, gdyż już nieraz myślałem, że są stracone, albo stracić je się obawiałem. Do rejsu tego dołączył pewien pruski oficer, którego przyjąłem jako starego znajomego; przypominałem go sobie zupełnie dobrze jako pazia, a jemu samemu wyraźnie stały jeszcze przed oczami czasy pobytu na dworze, gdzie — jak twierdził — zwykł był serwować mi kawę.

Pogoda była znośna, płynęło się spokojnie, a wdzięk tego dobrodziejstwa rozpoznawało się tym wyraźniej, im mozolniej — od czasu do czasu pewnie też utykając —wiejskim traktem tu i ówdzie przybliżającym się do rzeki ciągnęły kolumny wojska. Już w Trewirze narzekano, że największą trudnością przy tak pospiesznym odwrocie jest znalezienie kwater, albowiem wcale często miejscowość wyznaczona danemu pułkowi okazywała się już zajęta, z czego wynikała wielka bieda i zamęt.

Widoki brzegów Mozeli podczas tego rejsu były nadzwyczaj urozmaicone; bo chociaż rzeka ta uparcie kieruje swój główny bieg z południowego zachodu na północny wschód, to przecie, przez trudny górski teren się przeciskając, jest przez wysunięte zbocza spychana z obu stron to w prawo, to w lewo, tak że płynąć naprzód może tylko szerokimi zakolami. Dlatego też zręczny sternik jest tu niezbędnie potrzebny; nasz wykazywał krzepę i zręczność, umiejąc w jednym miejscu ominąć piaszczystą łachę, a za to w innym śmiało wykorzystać bystrze przy stromej skalnej ścianie, by przyspieszyć bieg łodzi. Widok wielu miejscowości po obu stronach miło rzeźwił oko; uprawy winorośli, wszędzie starannie utrzymane, kazały domyślać się ludu pogodnego, który wysiłku nie szczędzi, by wyborny uzyskać napój. Każdy nasłoneczniony pagórek był wykorzystany, zaraz jednak podziwialiśmy urwiste skały przy rzece, gdzie na wąskich sterczących perciach, niczym na przypadkowych naturalnych tarasach, winorośl rodziła najlepiej.

Przybiliśmy do brzegu przy schludnej oberży, gdzie stara gospodyni miło nas przyjęła, użalając się na rozmaite doznane utrapienia, lecz nade wszystko złorzecząc emigrantom. Nieraz przy swym bufecie ze zgrozą obserwowała, jak ci bezbożnicy rzucają w siebie drogocennym chlebem, to tocząc z niego kulki, to rwąc go na kawałki, tak że ona wraz z kuchtami musiała go potem ze łzami w oczach z podłogi zamiatać.

I tak to fortunnie i w dobrych humorach płynęliśmy dalej aż do zmroku, kiedy to pochłonęły nas, by tak rzec, ciasne zakola rzeki u podnóża wzgórz Montroyal. Nim dotarliśmy do Trarbach, albo chociaż je zoczyć mogliśmy, zapadła noc. Mrok był nieprzenikniony; wiedzieliśmy, że po obu stronach ograniczają nas mniej lub bardziej strome brzegi, gdy nagle rozpętała się nawałnica, zwiastowana już wcześniej przez nagłe podmuchy; wiatr to wiał prosto w twarz, piętrząc fale, to z wściekłym świstem spadał z góry, odbijając się od skał; fala za falą przelewała się przez czółno, czuliśmy, że jesteśmy cali mokrzy. Szyper nie krył zakłopotania; niebezpieczeństwo zdawało się wzmagać, a napór żywiołu sięgnął zenitu, gdy dzielny ten człowiek wyznał, iż nie wie, gdzie się znajduje, ani dokąd ma kierować łódź.

Nasz towarzysz zamilkł, ja zachowywałem wewnętrzny spokój. Dryfowaliśmy w najgłębszych ciemnościach, tylko chwilami miałem wrażenie, iż nad głową majaczą mi jakieś masy, nieco jeszcze ciemniejsze od pociemniałego nieba; nie dawało to jednak pociechy ni nadziei — coraz natarczywiej powracała trwożna myśl, że jesteśmy uwięzieni między lądem i skałami. I tak w zupełnym mroku długo rzucało nami na wszystkie strony, aż wreszcie w oddali pojawiło się światełko, a wraz z nim nadzieja. Teraz w miarę możliwości obraliśmy kurs na nie, wiosłując ile sił, przy czym szczególnie wielką gorliwością wykazał się Paul.

Nareszcie wysiedliśmy szczęśliwie na ląd w Trarbach, gdzie w znośnej gospodzie zaproponowano nam zaraz kurczaka z ryżem. Aliści pewien szanowany kupiec, dowiedziawszy się o przybyciu nietutejszych w tak ciemną, burzową noc, zaprosił nas do swego domu, gdzie w jasnym blasku świec, w ładnie urządzonych pokojach, ujrzeliśmy wywieszone ozdobnie w ramach za szkłem angielskie mezzotinty — widok, który powitaliśmy z radością, wzruszeniem wręcz, po mrocznych niebezpieczeństwach, jakie niewiele wcześniej były naszym udziałem. Gospodarze, młodzi jeszcze ludzie, dwoili się i troili, by nas jak najlepiej ugościć; kosztowaliśmy znakomitego mozelskiego wina, którym szczególnie pokrzepiał się mój towarzysz, zapewne najbardziej ze wszystkich potrzebujący odzyskać siły.

Paul wyznał, że zdjął już był surdut i buty, by w razie gdyby łódź się roztrzaskała, wpław nas ratować, aczkolwiek w takim przypadku zdołałby, rzecz jasna, ocalić zapewne tylko własną skórę.

Ledwie zdążyliśmy się osuszyć i odsapnąć, gdy znowu coś zaczęło mnie gnać i zapragnąłem ruszać dalej. Sympatyczny gospodarz nie chciał nas puścić, lecz przeciwnie — domagał się, byśmy spędzili z nim następny dzień; obiecywał też przepiękny i nadzwyczaj rozległy widok z sąsiedniego wzgórza oraz rozmaite inne rzeczy służące wypoczynkowi i rozrywce. Jest jednak zdumiewające, że tak jak człowiek przywyka do spokojnego trybu życia i chętnie w nim trwa, tak też istnieje przyzwyczajenie do niespokojności; czułem w sobie przymus ciągłego pędu naprzód, nad którym nie potrafiłem zapanować.

Gdy tedy się zbieraliśmy, by pospieszyć dalej, dzielny gospodarz wmusił nam jeszcze dwa materace, byśmy przynajmniej mieli na statku niejaką wygodę; żona jego niechętnie je oddawała, czego — jako że barchan był nowy i piękny — nie można jej było mieć za złe. I tak to często bywa przy kwaterunku, że to jedno, to drugie z małżonków życzy narzuconemu gościowi lepiej lub gorzej.

Aż do Koblencji spływaliśmy już spokojnie i pamiętam tylko wyraźnie, iż pod koniec rejsu ujrzałem najpiękniejszy obraz natury, jaki być może kiedykolwiek ukazał się mym oczom. Gdy zbliżaliśmy się do mostu na Mozeli, wyrosła przed nami ta czarna potężna konstrukcja niczym przeszkoda; aliści spomiędzy przęseł wyzierały okazałe budowle w dolinie, a ponad linią mostu wyłaniał się w błękitnej mgiełce zamek Ehrenbreitstein; po prawej rozległy pierwszy plan tworzyło przylegające do mostu miasto. Widok był wspaniały, lecz napawaliśmy się nim tylko przez chwilę; wylądowaliśmy bowiem i zaraz sumiennie odesłaliśmy materace w nienaruszonym stanie do domu handlowego wskazanego nam przez owych dzielnych Trarbachczyków.

Księciu Weimaru oddano do dyspozycji piękną kwaterę, w której i ja znalazłem wygodne lokum. Stopniowo nadciągała armia; przybyli też służący książęcego generała i nie mogli się dość naopowiadać o trudach, które przyszło im znosić. Błogosławiliśmy naszą decyzję, by wybrać drogę wodną, a owa szczęśliwie przetrwana nawałnica zdawała się jedynie drobną niedogodnością wobec powolnej i nieustannie napotykającej przeszkody podróży lądem.

Przybył sam książę; wokół króla gromadziło się wielu generałów; ja wszakże, samotnie spacerując wzdłuż Renu, wspomniałem niezwykłe wydarzenia minionych tygodni.

Oto francuski generał Lafayette, stojący na czele wielkiego stronnictwa, jeszcze niedawno bożyszcze narodu i cieszący się bezgranicznym zaufaniem żołnierzy, buntuje się przeciwko najwyższej władzy, która po uwięzieniu króla jako jedyna reprezentuje państwo; ucieka, a jego armia, licząca zaledwie 23 tysiące ludzi, pozostaje bez generała i wyższych oficerów — zdezorganizowana i oszołomiona.

W tym samym czasie potężny król wkracza na teren Francji na czele sprzymierzonych wojsk w sile 80 tysięcy ludzi; dwie fortece poddają się po krótkim wahaniu.

Teraz pojawia się mało znany generał, Dumouriez; chociaż nigdy wcześniej nie sprawował naczelnego dowództwa, zajmuje bardzo silne pozycje, wykazując się zręcznością i rozsądkiem; gdy te zostają przełamane, udaje mu się przegrupować, lecz i tu zostaje osaczony, i to w taki sposób, że nieprzyjaciel staje między nim i Paryżem. Atoli za sprawą nieustannych deszczów wywiązuje się osobliwie skomplikowana sytuacja; potężna armia sojusznicza, będąc nie więcej niż sześć godzin drogi od Châlons i dziesięć od Reims, uznaje, że miejscowości tych nie zdoła opanować, decyduje się na odwrót, opuszcza dwie zdobyte fortece, traci ponad jedną trzecią ludzi — z czego najwyżej dwa tysiące z rąk nieprzyjaciela — i z powrotem znajduje się nad Renem. Wszystkie te wydarzenia, graniczące z cudem, rozgrywają się w przeciągu niespełna sześciu tygodni i Francja zostaje wyratowana z największej opresji, o jakiej kiedykolwiek wspominają jej annały.

Jeśli uprzytomnić sobie teraz wiele tysięcy uczestników tego nieszczęścia, którym srogie cierpienia ciała i ducha zdawały się dawać niejakie prawo do skargi, to łatwo sobie przedstawić, iż nie wszystko dokonywało się w milczeniu i jakkolwiek starano się mieć na baczności, to z obfitości serca nieraz przemawiały usta.

I tak przytrafiło się też i mnie, że przy suto zastawionym stole siedziałem obok pewnego zacnego starego generała i nie powstrzymałem się od napomknięcia o tym, co zaszło, na co on rzekł mi życzliwie wprawdzie, lecz z pewną stanowczością: — Proszę zrobić mi ten zaszczyt i zjawić się u mnie rano, byśmy rzecz mogli omówić życzliwie i szczerze. — Udałem, że zaproszenie przyjmuję, lecz nie poszedłem, poprzysięgając w duchu, by zwyczajowego milczenia tak szybko ponownie nie łamać.

Podczas rejsu rzecznego, jak również w Koblencji poczyniłem rozmaite obserwacje na potrzeby mych badań chromatycznych; w szczególności zaś rozjaśniła mi się kwestia barw epoptycznych, tak że mogłem mieć coraz większą nadzieję na powiązanie owych zjawisk fizykalnych ze sobą i oddzielenie ich od innych, z którymi zdawały się stać w dalszym pokrewieństwie. Do uzupełnienia mych zapisków, które w ostatnich dniach zupełnie zaniedbałem, bardzo przydał mi się też dziennik wiernego podskarbiego Wagnera.

Przybył pułk księcia i rozlokował się w wioskach naprzeciw Neuwied. Tu książę dowiódł iście ojcowskiej troski o swych podwładnych — każdemu wolno było się pożalić i w miarę możności starano się mu pomóc. Porucznik von Flotow, pełniący komendę w mieście i będący najbliżej dobroczyńcy, okazał się uczynny i pomocny. Głównej potrzebie w zakresie butów i trzewików zaradzono w ten sposób, że zakupiono skórę, a tym członkom pułku, którzy byli szewcami, kazano pracować pod nadzorem majstrów z miasta. Zatroszczono się również o czystość i chędogość: zakupiono żółtą kredę, wyczyszczono i pofolowano kolety, dzięki czemu nasi jeźdźcy znów paradowali w pełnej krasie.

Me studia wszakże, jak również pogodne rozmowy z kancelistami i domownikami księcia zyskały wielce na ożywieniu za sprawą wina honorowego, które — wybornego mozelskiego gatunku — zostało mu podarowane przez radę miejską, a którym (jako że książę jadł zwykle poza domem) wolno nam było się raczyć. Gdy znaleźliśmy okazję, by jednego z darczyńców w związku z tym skomplementować i wyrazić swą wdzięczność, że z naszej przyczyny zechcieli w takich okolicznościach uszczuplić swe piwnice o niejedną zacną flaszę, usłyszeliśmy w odpowiedzi, iż chętnie ofiarują nam jeszcze wiele więcej, żałują jedynie beczek, które musieli przeznaczyć dla emigrantów, ci bowiem przynieśli do miasta wiele pieniędzy, ale też sprowadzili na nie wiele nieszczęścia, a wręcz wywrócili dotychczasowy porządek do góry nogami; wymawiano im zwłaszcza stosunek do księcia, na którego miejscu w pewnym sensie się postawili, wbrew jego woli dopuszczając się nieodpowiedzialnych zuchwalstw.

W ostatnim, nieszczęściem grożącym czasie wyjechał on też do Ratyzbony, ja zaś w pięknej i pogodnej południowej godzinie podkradłem się do jego pałacu, który od czasu gdym ostatni raz był w tej okolicy, wyrósł przepięknie spod ziemi na lewym brzegu Renu nieco powyżej miasta. Stał tam samotnie i jako najnowsza, jeśli nie architektoniczna, toć przecie polityczna ruina, a ja nie miałem odwagi prosić przechadzającego się w pobliżu klucznika, by mnie wpuścił do środka. Jakże piękne było bliższe i dalsze otoczenie, jakże zagospodarowana i bogata w ogrody przestrzeń pomiędzy pałacem i miastem; widok w górę Renu był spokojny i kojący, w stronę miasta i twierdzy natomiast — wspaniały i porywający!

Chcąc się przeprawić na drugi brzeg, poszedłem do promu wahadłowego, zostałem zatrzymany, a raczej sam się zatrzymałem, by przyjrzeć się transportowi austriackich wozów, który sukcesywnie przeprawiano przez rzekę. Tu doszło do sprzeczki pomiędzy podoficerem pruskim i austriackim, która jasno ukazała charakter obu tych nacji.

Od Austriaka, którego postawiono tam na posterunku, by nadzorował możliwie szybką przeprawę kolumny wozów, zapobiegał wszelkiemu zamieszaniu, a zatem żadnego innego pojazdu w międzyczasie nie przepuszczał, Prusak usilnie żądał zrobienia wyjątku dla jego powoziku, w którym siedziała żona z dzieckiem i niejakim dobytkiem. Austriak bardzo spokojnie odmawiał żądaniu, powołując się na rozkaz, który mu tego wyraźnie zabraniał; Prusak robił się coraz zapalczywszy, Austriak, o ile to możliwe, jeszcze bardziej opanowany; nie dopuszczał do powstania żadnej luki w powierzonej mu kolumnie, a tamten nie miał się gdzie wcisnąć. Wreszcie natręt chwycił za rękojeść szabli i wyzwał opornego na pojedynek; groźbami i wyzwiskami starał się skłonić go do przejścia w sąsiednią uliczkę celem załatwienia sprawy; tamten wszelako — nadzwyczaj spokojny i rozumny człowiek — doskonale świadom praw swego posterunku, ani drgnąwszy nadal pilnował porządku.

Chciałbym, by tę scenę uwiecznił jakiś rysownik-charakterysta, odróżniali się bowiem obaj zarówno zachowaniem, jak i postacią; ten spokojny był krępy i krzepki; ten wściekły — bo takim się na koniec objawił — wysoki, tyczkowaty i porywczy.

Czas przeznaczony na ów spacer po części już upłynął, a lęk przed podobnymi opóźnieniami w drodze powrotnej odebrał mi wszelką chęć do odwiedzenia tej niegdyś tak drogiej mi doliny, która przecie wzbudziłaby we mnie jedynie bolesne poczucie straty i skłoniła do bezowocnych rozmyślań o dawnych latach; mimo to długo stałem, na drugi spoglądając brzeg, pośród oszałamiającej zmienności doczesnych wydarzeń pomny spokojniejszych czasów.

I oto los zrządził, iż na prawym brzegu uzyskałem bliższe informacje o planach dotyczących dalszego toku kampanii. Pułk księcia szykował się do przeprawy; sam ksiażę wraz z całym otoczeniem miał ruszyć w ślad za nim. Byłem strwożony perspektywą kontynuacji działań wojennych i znów owładnęło mną pragnienie ucieczki. Mógłbym to nazwać odwrotnością tęsknicy za domem — nostalgią za tym, co rozległe, miast za tym, co ciasne. Stałem tedy, a przede mną rozciągała się wspaniała rzeka: toczyła swe wody tak łagodnie i uroczo, przez rozległy, szeroki krajobraz; płynęła ku przyjaciołom, z którymi — pomimo rozmaitych kolei losu — pozostawałem zawsze wiernie związany. Zapragnąłem wyrwać się z tego obcego, pełnego przemocy świata na łono przyjaźni; uzyskawszy urlop, wynająłem łódź do Düsseldorfu, a mą pozostającą wciąż w tyle kolaskę poleciłem przyjaciołom w Koblencji, prosząc, by mi ją rzeką odprawili.

Gdy się tedy z mym dobytkiem znalazłem na pokładzie — w towarzystwie wiernego Paula i pewnego pasażera na gapę, który zobowiązał się okazjonalnie wiosłować — i zaraz ujrzałem, jak prąd mnie unosi, uznałem się za szczęśliwego i wolnego od wszelkich zgryzot.

Aliści nie był to jeszcze koniec przygód. Nie płynęliśmy długo, gdy dało się zauważyć, że czółno musi mieć spory przeciek, gdyż przewoźnik od czasu do czasu pilnie wylewał wodę z dna. Teraz dopiero okazało się, że pospiesznie wyruszając w tę podróż, nie pomyśleliśmy o tym, iż na długim odcinku z Koblencji do Düsseldorfu szyper zwykł brać starą łódź, by ją na końcu sprzedać na opał i — zainkasowawszy opłatę za rejs — bez trudu wrócić pieszo do domu.

Tymczasem płynęliśmy ufnie dalej. Gwiaździsta, choć nader chłodna noc sprzyjała podróży, gdy naraz nieznajomy wioślarz zażądał wysadzenia na ląd i zaczął sprzeczać się z szyprem o to, które miejsce będzie dlań właściwie najkorzystniejsze. Przy czym dojść do porozumienia w tej kwestii nie mogli.

Pośród tych pertraktacyj, które prowadzone były w sposób gwałtowny, wpadł nasz szyper do wody i tylko z trudem udało się go wyciągnąć. Teraz przy jasnej, przejrzystej nocy nie mógł on już dłużej wytrzymać i jął natarczywie prosić o pozwolenie zawinięcia do Bonn, by móc się wysuszyć i ogrzać. Mój sługa udał się z nim do flisackiej knajpy, ja jednak uparłem się zostać pod gołym niebem i kazałem sobie przygotować posłanie na tobołku i pugilaresie. Tak wielka jest siła przyzwyczajenia, że myśl o dachu i pokoju budziła we mnie — którym ostatnie sześć tygodni spędził niemal wyłącznie pod gołym niebem — istną grozę. Tym razem wszakże wynikła z tego dla mnie nowa bieda, którą wprawdzie należało było przewidzieć: czółno zostało wprawdzie wyciągnięte na brzeg na tyle, na ile możliwe, lecz nie tak daleko, by nie mogło dalej nabierać wody.

Po głębokim śnie poczułem się więcej niż odświeżony; albowiem woda podeszła do mego legowiska i mnie i mój dobytek na wskroś przemoczyła. Musiałem przeto wstać, odszukać gospodę i w palącym tytoń i siorbiącym grzane wino towarzystwie jako tako się osuszyć; za czym też dość niedługo nadszedł poranek i dzięki dziarskiemu wiosłowaniu przyspieszona została opóźniona podróż.

 

Dygresja

 

Gdy tak oto we wspomnieniach widzę siebie płynącego z nurtem Renu, nie potrafiłbym dokładnie opisać mego ówczesnego stanu ducha. Widok spokojnego zwierciadła wody i poczucie wygodnej podróży pozwalały mi spoglądać wstecz na niedawną przeszłość jak na zły sen, z którego dopiero co się przebudziłem; rosły we mnie pogodne nadzieje na bliskie serdeczne spotkanie.

Atoli teraz, jeśli mam dalej snuć mą opowieść, muszę wybrać inną metodę opisu, niż tę, która przystawała dotychczasowej relacji: albowiem tam, gdzie dzień po dniu rozgrywają się na naszych oczach rzeczy najdonioślejsze, gdy wraz z tyloma tysiącami innych cierpimy, lękamy się i tylko bojaźliwie żywimy nadzieję, wówczas teraźniejszość zyskuje swą niezaprzeczalną wartość, a przedstawiana krok po kroku wskrzesza przeszłość, wskazując zarazem na przyszłość.

To zaś, co rozgrywa się w kręgach towarzyskich, da się pojąć jedynie jako etyczne następstwo ekspresji stanów wewnętrznych; refleksja jest tutaj na swoim miejscu, chwila nie mówi sama za siebie — to pamięć o przeszłości oraz późniejsze rozważania muszą ją objaśnić.

Jako że w ogóle żyłem dość nieświadomie i z dnia na dzień — przy czym, szczególnie w ostatnich latach, nie czułem się z tym źle — miałem w zwyczaju nigdy nie wyobrażać sobie zawczasu ani osoby, z którą miałem się spotkać, ani miejsca, do którego miałem wkroczyć, lecz pozwalałem, by dana sytuacja oddziaływała na mnie bezpośrednio. Płynie z tego wielka korzyść: człowiek nie musi porzucać z góry powziętego wyobrażenia, wymazywać nakreślonego wedle własnego widzimisię obrazu ani z niechęcią przyjmować rzeczywistości w jego miejsce; wada natomiast może z kolei polegać na tym, że w ważnych chwilach nieświadomie działamy po omacku i nie potrafimy odnaleźć się z marszu w każdej całkiem nieprzewidzianej sytuacji.

W tym samym sensie nigdy nie zważałem na to, jak ma osobista obecność i nastrój wpływają na innych, przez co później często ku własnemu zaskoczeniu odkrywałem, że wzbudzam sympatię lub niechęć, a nierzadko nawet jedno i drugie naraz.

Choćby nawet nie chciało się tego zachowania jako cechy indywidualnej ani chwalić, ani ganić, to trzeba przecie zauważyć, że w omawianym przypadku spowodowało ono zgoła dziwne zjawiska, i to nie zawsze najprzyjemniejsze.

Z owymi przyjaciółmi nie widziałem się od wielu lat; oni trzymali się wiernie raz obranej drogi życiowej, mnie natomiast przypadł w udziale niezwykły los wkraczania na coraz to nowe etapy prób, czynu i doświadczania, tak iż trwając w tej samej osobie, stałem się zupełnie innym człowiekiem i stanąłem przed dawnymi przyjaciółmi zmieniony niemal nie do poznania.

Trudno byłoby — nawet w późniejszych latach, gdy zyskuje się swobodniejszy ogląd życia — zdać sobie dokładnie sprawę z owych etapów, które jawią się to jako krok naprzód, to znów jako krok w tył, a które wszystkie przecie muszą przynieść pożytek i wyjść na dobre człowiekowi prowadzonemu przez Boga. Niezależnie od tych trudności, przez wzgląd na mych przyjaciół, spróbuję jednak to i owo tu zasugerować.

Człowiek moralny budzi sympatię i miłość tylko o tyle, o ile dostrzega się w nim tęsknotę: wyraża ona zarazem posiadanie i pragnienie — posiadanie czułego serca oraz pragnienie odnalezienia takiego samego u innych; przez to pierwsze przyciągamy ku sobie, przez to drugie oddajemy się sami.

Owa tęskność, która we mnie tkwiła, a którą w młodszych latach być może nazbyt pielęgnowałem i w miarę upływu życia usilnie starałem się zwalczać, nie przystała, nie wystarczała już człowiekowi dorosłemu, dlatego też szukał on pełnego, ostatecznego spełnienia. Celem mej najgłębszej tęsknoty, której udręka przepełniała całe me wnętrze, były Włochy; ich majaczący obraz i podobiznę daremnie nosiłem w sobie przez wiele lat, aż wreszcie za sprawą śmiałej decyzji ośmieliłem się uchwycić realną obecność. Do tego wspaniałego kraju moi przyjaciele chętnie podążyli za mną choćby w myślach, towarzysząc mi w drodze tam i z powrotem; oby zechcieli teraz przychylnie dzielić ze mną także i dłuższy tam pobyt, a potem stamtąd wraz ze mną powrócić, jako że wówczas niejedna zagadka rozwiąże się w sposób o wiele bardziej zrozumiały.

We Włoszech poczułem się stopniowo wyrwany z okowów drobiazgowych wyobrażeń, uwolniony od fałszywych pragnień, a miejsce tęsknoty za krajem sztuk zajęła tęsknota za sztuką samą: stałem się jej świadomy, a teraz pragnąłem ją zgłębić.

Studiowanie sztuki, podobnie jak lektura dawnych pisarzy, daje nam pewne oparcie, wewnętrzne spełnienie: wypełniając nasze wnętrze wielkimi tematami i doniosłymi myślami, zapanowuje nad wszelkimi pragnieniami, które szukały ujścia, a każde godne dążenie pielęgnuje w cichym łonie; potrzeba dzielenia się słabnie i to samo co z malarzami, rzeźbiarzami czy budowniczymi dzieje się też z miłośnikiem sztuki — tworzy on w samotności dla rozkoszy, którymi ledwie ma okazję z innymi się dzielić.

Lecz było jeszcze coś, co miało odwieść mnie od świata, a mianowicie definitywny zwrot ku naturze, ku której pchnięty zostałem w wysoce indywidualny sposób przez głęboki własny popęd. Tu nie znalazłem ni mistrzów, ni czeladników i za wszystko musiałem odpowiadać sam. W samotności lasów i ogrodów, w mrokach ciemnego gabinetu pozostałbym zupełnie sam, gdyby w tej osobliwej epoce nie potrafiło mnie mile pokrzepić szczęśliwe pożycie domowe. Na ten czas przypadają Elegie rzymskie i Epigramaty weneckie.

Teraz aliści miałem uzyskać także przedsmak działań wojennych: otrzymawszy bowiem rozkaz wzięcia udziału w kampanii śląskiej, zażegnanej przez kongres w Rychbachu, przeżyłem w znamienitym kraju niejedno oświecające i podnoszące na duchu doświadczenie, zarazem pozwalając, by mnie bałamuciły tu i tam przyjemne rozrywki; tymczasem nieszczęście francuskiego przewrotu państwowego, coraz bardziej się szerzące, przywoływało każdy umysł — bez względu na to, ku czemu kierował on swe myśli i rozważania — z powrotem na powierzchnię europejskiego świata, narzucając mu najokrutniejsze realia. Gdy zaś obowiązek wprost mnie wezwał, bym memu księciu i panu towarzyszył najpierw w niepokojących, a wkrótce potem i smutnych wydarzeniach owych dni oraz mężnie znosił to, co przykre — a o czym mym czytelnikom odważyłem się donieść jedynie w sposób powściągliwy — wówczas wszystko, co jeszcze czułego i serdecznego schroniło się w głębi mej duszy, mogło zostać bezpowrotnie wymazane i zniknąć.

Jeśli zbierze się to wszystko razem, wówczas stan rzeczy, jaki został poniżej szkicowo zarysowany, nie wyda się całkowicie zagadkowy; czego życzyć sobie muszę tym bardziej, że niechętnie opieram się impulsowi, by te spisane pobieżnie przed wielu laty karty przepisać na nowo wedle dzisiejszego wglądu i przekonania.

 

Pempelfort, listopad 1792

 

Było już ciemno, gdy dotarłem do Düsseldorfu, toteż kazałem z latarniami zaprowadzić się do Pempelfort[40], gdzie po chwilowym zaskoczeniu zostałem nadzwyczaj życzliwie powitany; ożywione rozmowy, jakie zwykle wywołuje takie spotkanie, zabrały nam część nocy.

Nazajutrz za sprawą pytań, odpowiedzi i opowieści poczułem się wnet zadomowiony — niefortunna kampania dała niestetyż dość powodów do rozmów; nikt nie spodziewał się tak smutnego końca. Nikt też nie potrafił wyrazić, jak głęboki wpływ wywarło bez mała czterotygodniowe, budzące lęk milczenie, narastająca niepewność przy braku jakichkolwiek wiadomości. O armii sprzymierzonej słyszało się tak niewiele, jakby zapadła się pod ziemię; spoglądało się w okropną próżnię i każdego dręczył niepokój i strach, a teraz ze zgrozą spodziewano się wznowienia działań wojennych w Niderlandach, widząc zagrożenie jednocześnie dla lewego i prawego brzegu Renu.

Oddech od tych rozważań zapewniały dysputy na tematy etyczne i literackie, przy czym mój wychodzący na jaw realizm nie zdawał się przyjaciołom szczególnie budujący.

Po wybuchu rewolucji, pragnąc w pewnej mierze oderwać się od tych dzikich odmętów, rozpocząłem pracę nad osobliwym dziełem — opowieścią o podróży siedmiu braci różnego autoramentu, z których każdy na swój sposób służył przymierzu; była to rzecz na wskroś awanturnicza i baśniowa, zawikłana, skrywająca swą perspektywę i cel, a stanowiąca przypowieść o naszym własnym położeniu. Zażądano odczytu: nie dałem się długo prosić i wystąpiłem przed obecnych z mymi zeszytami; aliści rychło postrzegłem, że nikt nie jest tym zbudowany. Zostawiłem więc mą wędrowną rodzinę w jakimś porcie, a resztę manuskryptu własnemu losowi.

Aliści przyjaciele moi, nie chcąc poddać się takiej zmianie nastroju, próbowali przywołać wcześniejsze uczucia poprzez me starsze prace i do wieczornego czytania wręczyli mi Ifigenię; to jednak wcale nie było mi w smak, ta subtelna wrażliwość zdawała mi się obca; również gdy czytali inni, ciążył mi ten wydźwięk. Zasię gdy sztukę tę wnet zgoła odłożono na bok, doznałem wrażenia, jakoby przyjaciele zamierzali poddać mnie próbie za pomocą tortury wyższego stopnia. Przyniesiono otóż Edypa w Kolonie, którego wzniosła świątobliwość wydała mi się — odwróconemu od sztuki, natury i świata, duchowo zatwardziałemu po straszliwej wojennej kampanii — całkiem nieznośna; nie wytrzymałem nawet stu wersów. Wtedy pogodzono się pewnie z nastrojem odmienionego przyjaciela, jako że nie brakowało przecie innych punktów zaczepienia do rozmów.

Z radością przywoływano rozmaite pojedyncze wątki z dawniejszej literatury niemieckiej; ani razu jednak rozmowa nie zeszła na głębsze tematy, unikano bowiem oznak niejednakiego nastawienia. Gdybym miał w tym miejscu wtrącić jakąś ogólną uwagę, to rzekłbym, że był to już od dwudziestu lat naprawdę niezwykły czas, kiedy spotykały się doniosłe postaci i ludzie z jednej strony zbliżali się do siebie, chociaż z drugiej byli w najwyższym stopniu odmienni; każdy wnosił do tego spotkania wysokie mniemanie o sobie samym, a zaraz chętnie szanowano i tolerowano się nawzajem.

Talent umacniał zdobytą już powszechną estymę; dzięki więzom towarzyskim ludzie potrafili wzajemnie się wspierać i rozwijać; osiągniętych korzyści nie podtrzymywały już jednostki, lecz zgodna większość. To, że musiała kryć się w tym pewna doza wyrachowania, leżało w samej naturze rzeczy; podobnie jak inni światowcy potrafili oni wnieść do wzajemnych stosunków pewien kunszt: wybaczano sobie idiosynkrazje, jedna drażliwość równoważyła drugą, a wzajemne nieporozumienia przez długi czas pozostawały ukryte.

W tym wszystkim zajmowałem dość osobliwe miejsce: talent zapewniał mi zaszczytną pozycję w towarzystwie, lecz me namiętne przywiązanie do tego, co uważałem za prawdziwe i zgodne z naturą, skłaniało mnie do niejednej kąśliwej uszczypliwości pod adresem rzekomo fałszywych dążeń; z tego też powodu popadałem czasem w konflikty z członkami owego kręgu, godziłem się z nimi całkowicie lub połowicznie, zawsze jednak w pysznym poczuciu, że mam rację, szedłem dalej własną drogą. Zachowywałem przy tym nawet w późniejszych latach coś z naiwności wolterowskiego Hurona, tak że potrafiłem być zarazem nieznośny i pełen uroku.

Aliści na pewnym polu poczynano sobie swobodniej i zgodniej; była nim literatura zachodnia, by nie rzec francuska. Jacobi, choć podążał własną drogą, interesował się wszystkim, co znaczące, a bliskość Niderlandów w niemałym stopniu przyczyniła się do tego, że krąg ten przyciągnął go nie tylko literacko, lecz także osobiście. Był mężczyzną o bardzo harmonijnej budowie, o niezwykle wdzięcznych rysach twarzy i manierach wprawdzie powściągliwych, lecz nader ujmujących — stworzonym do tego, by błyszczeć w każdym wykształconym towarzystwie.

Osobliwy był to czas, który dziś trudno byłoby na nowo uobecnić. Wolter istotnie poluzował okowy dawnych dogmatów; stąd też w tęgich głowach zrodził się sceptycyzm wobec tego, co dotychczas uważano za godne szacunku. Podczas gdy filozof z Ferney wszystkie swe wysiłki kierował na to, by umniejszyć i osłabić wpływy duchowieństwa, mając na oku głównie Europę, de Pauw rozciągnął ducha podboju na dalsze części świata; ani Chińczykom, ani Egipcjanom nie chciał przyznać tej chwały, jaką skupiły wokół nich wieloletnie przesądy. Jako kanonik z Xanten, sąsiadującego z Düsseldorfem, utrzymywał on przyjacielskie stosunki z Jacobim. A jakże wielu innych należałoby w tym miejscu wymienić?

Zechciejmy wprowadzić tu jeszcze Hemsterhuisa[41], który, oddany księżnej von Gallitzin[42], często przebywał w pobliskim Münster. On z kolei wraz z pokrewnymi mu duchem ludźmi poszukiwał subtelniejszego ukojenia i spełnienia w sferze idei, a kierując się platońskimi przekonaniami, skłaniał się ku religii.

W ramach tych cząstkowych wspomnień muszę też przywołać także Diderota, owego porywczego dialektyka, który przez czas jakiś wielce sobie cenił gościnę w Pempelfort i z dużą swobodą obstawał przy swych paradoksach.

Nieobce temu kręgowi były również poglądy Rousseau, oparte na koncepcji stanu natury; nie wykluczał on nikogo, zatem mnie też nie, choć w gruncie rzeczy jedynie mnie tolerował.

To, jak literatura obca oddziaływała na mnie w młodszych latach, zaznaczyłem już w kilku miejscach. Potrafiłem wprawdzie wykorzystać obce myśli dla własnych celów, ale nie umiałem ich przyswoić; dlatego też w odniesieniu do tego, co obce, trudno było mi porozumieć się z innymi. Równie osobliwie wyglądało to z twórczością: ta bowiem zawsze dotrzymywała kroku biegowi mego życia, a że ten pozostawał tajemnicą nawet dla najbliższych przyjaciół, to rzadko umiano polubić któreś z mych nowych dzieł, spodziewając się przecie czegoś podobnego do tego, co już znane.

Skoro już z mymi Siedmioma braćmi wyszedłem tak fatalnie, gdyż ani trochę nie przypominali siostry Ifigenii, to zmiarkowałem pewnie, iż Wielkim Koptą, który od dawna był już w druku, przyjaciół wręcz uraziłem; nie było o nim mowy, a ja wystrzegałem się poruszania tego tematu. Tymczasem przyzna mi się, że autorowi, który nie jest w stanie czytać na głos swych dzieł lub o nich rozmawiać, musi być równie przykro jak kompozytorowi, który czułby, że nie pozwala mu się nucić jego najnowszych melodii.

Z obserwacjami natury wcale nie szło mi lepiej: nikt nie potrafił pojąć żarliwej pasji, z jaką oddawałem się temu zajęciu; nikt nie widział, że wypływa ono z samej głębi mej duszy; to chwalebne dążenie uważano za dziwaczny błąd; wśród członków kręgu, o którym mowa, panowała opinia, że mógłbym zająć się czymś lepszym, a memu talentowi pozostawić i nadać dawny kierunek. Uważali, że mają do niej prawo tym bardziej, iż mój sposób myślenia nie przystawał do ich własnego, lecz raczej pod wieloma względami stanowił jego zupełne przeciwieństwo. Trudno wyobrazić sobie bardziej izolowanego człowieka od tego, którym wtedy byłem i którym pozostawałem przez długi czas. Hylozoizm — czy jakkolwiek to nazwać — któremu hołdowałem i którego głębokiego rdzenia, pełnego godności i świętości, nie zamierzałem naruszać, sprawiał, że byłem niewrażliwy, wręcz nietolerancyjny wobec sposobu myślenia głoszącego jako dogmat, iż materia jest martwa, jedynie pobudzana i wprawiana w ruch w ten czy inny sposób. Z nauki przyrodniczej Kanta wyniosłem niezłomne przekonanie, iż siła przyciągania i siła odpychania należą do samej istoty materii i jednej od drugiej w pojęciu materii oddzielić się nie da; z tego wynikała dla mnie pradwoistość wszelkich bytów, przenikająca i ożywiająca nieskończoną rozmaitość zjawisk.

Już podczas wcześniejszej wizyty księżnej von Gallitzin z Fürstenbergiem i Hemsterhuisem w Weimarze przedstawiłem podobne tezy, zostałem jednak zmarginalizowany i uciszony, jakbym głosił bluźnierstwa.

Żadnemu środowisku nie można mieć za złe, że zamyka się samo w sobie, a to właśnie ochoczo czynili moi przyjaciele w Pempelfort. O wydanej drukiem już rok wcześniej Metamorfozie roślin słyszeli niewiele, a kiedy przedstawiałem me poglądy morfologiczne, tak przecież mi bliskie, w najlepszym porządku i — jak mi się zdawało — w sposób nadzwyczaj przekonujący, to musiałem przecie zauważyć, że wszystkimi umysłami zawładnęło skostniałe wyobrażenie, iż nie może nic zaistnieć, co już nie istnieje. W następstwie tego musiałem też znowu wysłuchiwać, iż wszystko, co żyje, pochodzi od jajka, na co w ramach gorzkiego żartu przywołałem stare pytanie: co było najpierw, jajko czy kura? Nauka o zagnieżdżaniu form wydawała się tak sensowna, a rozważanie natury wraz z Bonnetem — nader budujące.

O mych przyczynkach do nauki o optyce też się już trochę rozniosło, nie dałem się więc długo prosić, by towarzystwo zabawić pokazem niejakich zjawisk i eksperymentów, gdzie nietrudno mi tedy przyszło pokazanie rzeczy całkiem nowych; albowiem wszystkie osoby, choćby nie wiem jak wykształcone, miały już wpojoną teorię o rozszczepieniu światła i to, co żywe i co ich cieszyło, chciały niestety sprowadzać na powrót do owej martwej hipotezy. Mimo to przez długi czas chętnie na to przystawałem, albowiem z każdego wygłoszonego wykładu zyskiwałem też coś dla siebie; mówiąc, doznawałem nowych przebłysków i w toku przemowy dokonywałem najpewniejszych odkryć.

Aliści w ten sposób mogłem, rzecz jasna, jedynie pouczać i dogmatyzować; dar dialektyki i swobodnej konwersacji nie był mi dany. Często wszak dawał o sobie znać pewien zły nawyk, o który sam siebie muszę oskarżyć: ponieważ rozmowa, tak jak zwykle była prowadzona, nudziła mnie niepomiernie, albowiem do głosu dochodziły tylko pojedyncze, ograniczone poglądy, miałem zwyczaj małostkowe spory wywiązujące się między mówcami podsycać za pomocą radykalnych paradoksów i doprowadzać do ostateczności. Towarzystwo było tym przeważnie urażone i w więcej niż jednym sensie rozdrażnione. Często bowiem, by osiągnąć swój cel, musiałem grać rolę adwokata diabła, a że ludzie są dobrze i również mnie chcieli mieć za dobrego, to mi na to nie pozwalali; na poważnie brać tego nie mogli, bo nie było gruntowne, z przymrużeniem oka też nie, bo było zbyt gorzkie; w efekcie nazywali mnie obłudnikiem na opak i szybko się ze mną godzili. Atoli nie da się ukryć, iż przez te złe maniery niejedną osobę do siebie zraziłem, z innych uczyniłem sobie wrogów.

Mogłem jednak jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki przepędzić wszelkie złe duchy, skoro tylko zaczynałem opowiadać o Italii. I tam również udałem się nieprzygotowany, nieostrożny; przygód żadną miarą mi nie brakowało; sam kraj, jego wdzięk i wspaniałość, wryły mi się mocno w pamięć; kształt, barwa i charakter owego krajobrazu, oświetlanego przez niebo najłaskawsze z możliwych, wciąż były we mnie obecne. Wątłe próby ich odtwarzania wyostrzyły pamięć; potrafiłem opisywać tamte widoki, jakby wciąż stały mi przed oczami; całość tętniła na wskroś ożywczym sztafażem, tak że każdego zadowalały, a nieraz zachwycały owe żywy wyprowadzane korowody obrazów.

Dla pełnego oddania uroku pobytu w Pempelfort należałoby teraz klarownie przedstawić również miejsce, w którym to wszystko się działo. Wolnostojący przestronny dom w sąsiedztwie rozległych dobrze utrzymanych ogrodów — latem raj, również zimą nadzwyczaj przyjemny. Każdym promieniem słońca rozkoszowano się pośród czystego, niczym niezmąconego otoczenia; wieczorem albo przy niepogodzie przenoszono się chętnie do pięknych dużych pokoi, które — urządzone przytulnie, bez przepychu — stanowiły godną scenerię wszelkiej głębokiej rozmowy. Duża jadalnia, przestronna, jasna i wygodna, zapraszała liczną rodzinę i zawsze obecnych gości do długiego stołu, gdzie nie brakowało wyśmienitych potraw. Tu gromadzili się wszyscy: gospodarz — zawsze dziarski i pełen życia, siostry — życzliwe i wyrozumiałe, syn — poważny i obiecujący, córka — dobrze wychowana, pilna, szczera i urocza, przypominająca zmarłą już niestety matkę i dawne dni, które spędziło się z nią dwadzieścia lat wcześniej we Frankfurcie. Heinse, należący niejako do rodziny, znał się na sztuce błyskotliwej riposty; bywały wieczory, kiedy śmiechom nie było końca.

Nieliczne samotne godziny, które pozostawały mi w tym najgościnniejszym z domow, przeznaczałem w ciszy na osobliwą pracę. Podczas kampanii, obok pamiętnika, spisywałem poetyckie rozkazy dzienne i satyryczne ordres du jour; teraz zamierzałem je przejrzeć i zredagować, lecz rychło dostrzegłem, że wiedziony krótkowzroczną pychą wiele rzeczy postrzegałem fałszywie i oceniałem niesprawiedliwie. A ponieważ człowiek wobec niczego nie bywa tak surowy, jak wobec dopiero co porzuconych błędów, i jako że ryzykownym zdawało się pozostawianie takich papierów jakiemukolwiek przypadkowi — unicestwiłem cały kajet w żywym ogniu piecyka; ubolewam dziś nad tym o tyle, że teraz miałby on dla mnie ogromną wartość jako klucz do zrozumienia przebiegu tamtych wydarzeń i toku mych ówczesnych myśli.

W położonym nieopodal Düsseldorfie pilnie odwiedzano przyjaciół należących do kręgu pempelforckiego; zwyczajowym miejscem spotkań była galeria. Tam dało się wyczuć zdecydowane upodobanie do szkoły włoskiej; niderlandzką traktowano w sposób rażąco niesprawiedliwy; rzecz jasna, wzniosły duch tej pierwszej był pociągający, porywał szlachetne umysły. Pewnego razu zatrzymaliśmy się na dłuższy czas w sali z Rubensem i wybitnymi mistrzami niderlandzkimi; gdy z niej wyszliśmy, dokładnie naprzeciwko wisiało Wniebowzięcie Guido Reniego; zawołał tedy ktoś z zachwytem: — Czy nie jest tak, jakbyśmy z karczmy przeszli pomiędzy dobre towarzystwo? — Co do mnie, mogłem z radością przyjąć fakt, iż mistrzowie, którzy niewiele wcześniej fascynowali mnie po drugiej stronie Alp, tak wspaniale się tu prezentowali, wzbudzając namiętny podziw; zarazem jednak starałem się zgłębiać twórczość Niderlandczyków, których cnoty i zalety w najwyższym stopniu mi się tu ukazały; znalazłem w tym korzyść na całe życie.

Aliści jeszcze bardziej uderzyło mnie to, że w wyższych sferach rozpowszechnił się pewien duch wolnościowy, dążenie do demokracji; zdawano się nie dostrzegać, ile najpierw trzeba stracić, by dojść do jakiegoś rodzaju wątpliwego zysku. Popiersia Lafayette’a i Mirabeau, wyrzeźbione przez Houdona w sposób niezwykle naturalny i wierny, otaczano tu czcią boską — tego pierwszego z powodu jego cnót rycerskich i obywatelskich, drugiego zasię dla jego potęgi ducha i krasomówstwa. Tak osobliwie chwiały się już nastroje Niemców: niektórzy zdążyli być w Paryżu, słuchali mów wielkich mężów, widzieli ich w działaniu i teraz — typowo niestety po niemiecku — zapragnęli ich naśladować, a to akurat w tym czasie, gdy niepokój o lewy brzeg Renu przeradzał się w strach.

Potrzeba zdawała się pilna — w Düsseldorfie zaroiło się od emigrantów, przybyli nawet bracia króla; spieszono ich ujrzeć; ja sam natrafiłem na nich w galerii i przypomniałem sobie przy tym, jak widziałem ich przemoczonych do suchej nitki podczas wyjazdu z Glorieux. Pojawili się takoż pan von Grimm[43] i pani de Beuil[44]. W przepełnionym mieście przyjął ich pewien aptekarz — za sypialnię służył gabinet osobliwości; małpy, papugi i inne stworzenia zakłócały poranny sen najmilszej z dam; muszle i korale nie pozwalały należycie rozłożyć przyborów toaletowych. Tak oto plaga kwaterunku, którą dopiero co zanieśliśmy do Francji, została do nas na powrót przyniesiona.

Pani von Coudenhoven[45], piękna i błyskotliwa dama, będąca niegdyś ozdobą dworu w Moguncji, również tu się schroniła. Z Niemiec przybyli państwo von Dohm[46], by bliżej zapoznać się z sytuacją.

Frankfurt był jeszcze zajęty przez Francuzów; działania wojenne przeniosły się między rzekę Lahn i góry Taunus; pośród zmieniających się codziennie doniesień, to pewnych, to niepewnych, toczyły się rozmowy ożywione i inteligentne, lecz z uwagi na sprzeczne interesy i poglądy nie zawsze przyjemne. Do sprawy tak problematycznej, na wskroś nieprzewidywalnej, zdanej na przypadek nie potrafiłem podejść poważnie; me paradoksalne żarty raz rozweselały, raz ciążyły.

I tak przypominam sobie, jak przy wieczerzy z szacunkiem wspomniano mieszczan frankfurckich; mieli oni wobec Custine’a postępować mężnie i godnie; ich zachowanie i nastawienie, powiadano, ostro kontrastowało z niedopuszczalną postawą, jaką przejawili i wciąż przejawiali Moguntczycy. Z entuzjazmem, z którym było jej bardzo do twarzy, pani von Coudenhoven zawołała, że wiele by dała, by być mieszczką frankfurcką. Odparłem, że to nic trudnego; znam na to sposób, zachowam go jednak w tajemnicy. Gdy zasypano mnie tedy gradem pytań, wyjaśniłem wreszcie, iż znakomita dama musi tylko wyjść za mnie za mąż i w mgnieniu oka przemieni się w mieszczkę frankfurcką. Powszechny śmiech!

I o czym to jeszcze nie rozmawiano! Gdy raz zeszło na nieszczęsną kampanię, w szczególności na kanonadę pod Valmy, pan von Grimm zapewnił, iż o mej osobliwej wycieczce pod ogień armatni mowa była przy stole królewskim. Prawdopodobnie opowiedzieli o tym oficerowie, których wówczas spotkałem; koniec końców stwierdzono, że dziwić się temu nie należy, albowiem w ogóle nie wiadomo, czego można spodziewać się po dziwaku.

W naszych półsaturnaliach udział brał również pewien nader zręczny i inteligentny lekarz, a ja w swym rozbrykaniu nie przypuszczałem, że tak rychło będę go potrzebował. Ku mej złości zaśmiał się przeto w głos, gdy zastał mnie w łożu, gdzie prawie unieruchomił mnie gwałtowny atak reumatyzmu, którego nabawiłem się z przeziębienia. Jako uczeń tajnego radcy Hoffmanna, o którego niekonwencjonalnych metodach leczenia na dworze elektora Moguncji niosło się daleko w dół Renu, przystąpił natychmiast do terapii kamforą, uważaną wówczas niemal za panaceum. Zaaplikowano mi ją zewnętrznie na bibule natartej kredą, jak również — w małych dawkach — wewnętrznie. Niech mu będzie, jak chce, w ciągu kilku dni postawił mnie na nogi.

Nuda wszelako, która towarzyszyła chorobie, skłoniła mnie do niejednej refleksji; osłabienie, łatwo powstające, gdy jest się przykutym do łóżka, sprawiło, że zacząłem postrzegać swe położenie jako ryzykowne: Francuzi czynili w Niderlandach znaczne postępy, wyolbrzymiane dodatkowo przez plotki; codziennie od rana do wieczora słyszało się o nowo przybyłych emigrantach.

Przebywałem w Pempelfort już dość długo i gdyby nie najserdeczniejsza gościnność gospodarzy każdy musiałby uznać, że jest tam ciężarem; także i mój pobyt przedłużał się jedynie przez przypadek — codziennie i o każdej godzinie wyglądałem mej czeskiej kolaski, bez której nie chciałem odjeżdżać. Zdążyła już przybyć z Trewiru do Koblencji i miała być stamtąd rychło przesłana dalej; lecz ponieważ wciąż nie nadchodziła, potęgowało to niecierpliwość, którą odczuwałem już któryś kolejny dzień. Jacobi użyczył mi swego wygodnego, choć od żelaza nieco ciężkiego powozu. Wszyscy, jak wieść niosła, kierowali się do Westfalii; tam też zamierzali założyć swą siedzibę bracia królewscy.

I tak oto wyjeżdżałem w poczuciu nadzwyczaj osobliwego rozdwojenia — sercem lgnąłem do przeżyczliwego kręgu, który też poczuł się właśnie głęboko zaniepokojony, a miałem zostawić tych najszlachetniejszych z ludzi pośród trosk i zamętu, by lichym traktem i przy okropnej pogodzie znów wypuścić się w zdziczały, opustoszały świat, niesiony prądem niepowstrzymanie spieszących uchodźców, sam czując się jak uchodźca.

Lecz przecie miałem po drodze widoki na nadzwyczaj przyjemną wizytę, gdyż będąc tak blisko Münsteru nie mogłem nie odwiedzić księżnej von Gallitzin.

 

Duisburg, koniec listopada

 

I tak oto po opływie czterech tygodni znalazłem się znowu — wprawdzie wiele mil od areny naszego pierwszego nieszczęścia — lecz przecie w tym samym towarzystwie, w tej samej ciżbie emigrantów, którzy teraz, stamtąd ostatecznie wygnani, napływali tłumnie do Niemiec, pozbawieni pomocy i bezradni.

Dotarłszy do gospody na obiad nieco spóźniony, usiadłem na końcu długiego stołu; gospodarze — którzy jako Niemcowi zdążyli mi już wyjawić swą niechęć do Francuzów — przepraszali za to, że wszystkie dobre miejsca są już zajęte przez tych niechcianych gości. Zauważono przy tym, że na przekór całemu ich poniżeniu, niedoli i grożącej im nędzy wciąż jeszcze wykazywali się tą samą pychą i nieskromnością.

Rozglądając się po stole, dostrzegłem na samym jego początku, na skos ode mnie, na honorowym miejscu starszego, niskiego, kształtnego mężczyznę o spokojnym, niemal niezwracającym na siebie uwagi sposobie bycia. Musiał być kimś znamienitym, albowiem dwaj jego sąsiedzi okazywali mu wielką uwagę, wybierali dlań najpierwsze i najlepsze kąski i można by nieomal powiedzieć, że wkładali mu je do ust. Nie trwało długo, nim pojąłem, że z powodu podeszłego wieku tlą się w nim już tylko resztki świadomości i niczym godny pożałowania automat wlecze przez świat jeno wątły cień dostatniego niegdyś i szacownego życia, podczas gdy dwaj poddani starają się odtworzyć przed nim ułudę minionego stanu.

Przyglądałem się pozostałym; z wszystkich twarzy dało się wyczytać tragiczną niepewność losu, można było rozróżnić żołnierzy, komisarzy, może awanturników; wszyscy milczeli, gdyż każdy miał do udźwignięcia własną niedolę, a przed sobą perspektywę bezgranicznej nędzy.

Mniej więcej w połowie obiadu doszedł do tego jeszcze pewien przystojny młody człowiek, niewyróżniającej się postury i bez żadnych znaków szczególnych; nie dało się w nim nie poznać pieszego wędrowca. Pozdrowiwszy gospodarza i poprosiwszy o nakrycie, usiadł naprzeciwko mnie i jadł spokojnie to, co mu przynoszono i podawano. Wstawszy od stołu, podszedłem do gospodarza, który szepnął mi do ucha: — Pański sąsiad nie przepłaci za posiłek! — Nie pojmowałem tych słów, lecz gdy młody człowiek zbliżył się i zapytał, ile jest winien, gospodarz — zerknąwszy przelotnie na stół — odparł, że dwadzieścia krajcarów. Nieznajomy wydawał się zmieszany i rzekł, iż to chyba pomyłka; zjadł przecie nie tylko porządny obiad, ale i wypił pół kwarty wina; rachunek musi być wyższy. Karczmarz odparł na to całkiem poważnie, iż ma w zwyczaju sam wystawiać rachunki, a jego goście chętnie płacą tyle, ile zażąda. Młody człowiek zapłacił tedy, po czym oddalił się skromny i zadziwiony; aliści zaraz potem gospodarz wyjaśnił mi zagadkę. — To pierwszy przedstawiciel tego przeklętego narodu — zawołał — który zjadł czarny chleb; musiałem to uwzględnić.

W Duisburgu miałem jednego jedynego dawnego znajomego, którego nie omieszkałem odwiedzić — był to profesor Plessing[47], z którym wiele lat wcześniej zadzierzgnąłem sentymentalno-powieściową relację, którą chcę tu bliżej naświetlić, gdyż przeniesie to naszą wieczorną rozmowę z najniespokojniejszego z czasów w najspokojniejsze z dni.

Werter w momencie swego pojawienia się w Niemczech żadną miarą nie spowodował — jak mu zarzucano — choroby czy gorączki, lecz jedynie ujawnił zło, które czaiło się w młodych umysłach. Podczas długiego i szczęśliwego pokoju formacja literacko-estetyczna na niemieckiej ziemi rozwinęła się w obrębie języka narodowego jak najpiękniej; wkrótce jednak – jako że dotyczyło to wyłącznie sfery wewnętrznej – doszedł do tego pewien sentymentalizm, na narodziny i rozwój którego niezaprzeczalny wpływ wywarł Yorick-Sterne[48]. Nawet jeśli jego intelekt nie unosił się nad Niemcami, to jego wrażliwość udzieliła się im tym żywiej. Narodził się rodzaj czuło-namiętnej ascezy, która — jako że nie była nam dana humorystyczna ironia Brytyjczyka — musiała zwykle wyradzać się w nieznośne samoudręczenie. Osobiście szukałem sposobu na uwolnienie się od tego cierpienia i zgodnie z mym przekonaniem starałem się nieść pomoc innym; aliści było to trudniejsze, niż można by sądzić: chodziło bowiem o to, by wesprzeć każdego w walce z samym sobą, a w takim przypadku nie mogło być mowy o jakiejkolwiek pomocy, jaką oferuje nam świat zewnętrzny — czy to w postaci wiedzy, nauki, zajęcia, czy protekcji.

W tym miejscu musimy pominąć milczeniem całkiem sporo innych prądów, które wywierały wówczas swój wpływ; nieodzownym jednak staje się, aby bardziej szczegółowo wspomnieć o pewnym innym wielkim, niezależnym nurcie.

Fizjonomika Lavatera nadała zainteresowaniom moralno-towarzyskim zupełnie inny kierunek. Czuł on, że posiada intelektualną zdolność objaśniania wszelkich tych wrażeń, jakie wywierają twarz i sylwetka danego człowieka, choćby nawet ich odbiorca nie zdawał sobie z tego sprawy; ponieważ jednak nie był stworzony do metodycznego poszukiwania jakichkolwiek abstrakcji, trzymał się pojedynczego przypadku, a tym samym – konkretnej jednostki.

Heinrich Lips, utalentowany młody artysta, szczególnie uzdolniony w sztuce portretu, związał się z nim na stałe i zarówno w domu, jak i podczas podjętej podróży nad Ren nie odstępował swego protektora na krok. Wówczas Lavater — po części z nienasyconego głodu bezgranicznego doświadczenia, po części zaś po to, by jak najwięcej znaczących osobistości zwyczaić i związać ze swym przyszłym dziełem[49] — kazał portretować wszystkich napotkanych ludzi, którzy w najmniejszym choćby stopniu wyróżniali się stanem, talentem, charakterem lub uczynkiem.

Dzięki temu, rzecz jasna, całkiem sporo jednostek zyskało na zauważalności; człowiek stawał się kimś nieco ważniejszym, będąc przyjętym do tak szlachetnego kręgu; wnikliwy mistrz uwypuklał jego cechy, a ludzie wierzyli, że lepiej się wzajemnie znają: i tak oto w najosobliwszy sposób dochodziło do tego, że niejedna jednostka, która dotychczas postrzegała siebie jako pozbawiony znaczenia trybik życia mieszczańskiego i państwowego, zdecydowanie zyskiwała na osobistej wartości.

Efekt ten był silniejszy i szerszy, niż można by sądzić; każdy czuł się uprawniony do myślenia o sobie jak najlepiej, jako o istocie kompletnej i harmonijnej, i całkowicie umocniony w swej jednostkowości uważał się wręcz za upoważnionego do włączenia własnych osobliwości, głupstw i błędów w poczet szacownego kompleksu swego bytu. Tego rodzaju sukces mógł rozwinąć się tym łatwiej, że w całym tym postępowaniu do głosu dochodziła wyłącznie szczególna indywidualna natura – bez względu na powszechny rozum, który przecież powinien rządzić naturą całą. Z drugiej strony przyświecający Lavaterowi pierwiastek religijny nie wystarczał, by złagodzić coraz wyraźniejsze samouwielbienie; zaiste, u ludzi pobożnych rodziła się z tego duchowa pycha, wynioślejsza nawet od naturalnej dumy.

Zarazem w ślad za ową epoką konsekwentnie i wyraźnie wyłoniło się zjawisko wzajemnego szacunku jednostek. Znamienitych starszych mężów darzono czcią — jeśli nie osobiście, to przynajmniej wizerunkowo; wystarczyło też, by młody człowiek choć trochę wyróżnił się czymś znaczącym, a natychmiast rodziło się pragnienie, by poznać go osobiście. Jeżeli nie było to możliwe, zadowalano się jego portretem; w takich sytuacjach nieocenione usługi oddawały pieczołowicie, sprawnie i niezwykle precyzyjnie kreślone cieniorysy. Każdy był wprawiony w ich wykonywaniu i żaden obcy nie mógł przejść mimo, by go wieczorem nie odrysowano na ścianie; pantografy nie miały chwili wytchnienia.

Obiecywano nam po tym znajomość ludzi i miłość bliźniego; rozwinęła się wprawdzie wzajemna empatia, lecz o wzajemne poznanie i zrozumienie nie było tak łatwo. Podejmowano jednak ogromne starania, by cele te osiągnąć, a o tym, jak wiele dla ich zachęty i wsparcia zdziałał w tym duchu w bliższym i dalszym kręgu pewien wspaniale utalentowany młody książę wraz ze swym życzliwym, błyskotliwym i pełnym życia otoczeniem, pięknie byłoby opowiedzieć, gdyby nie wydawało się rzeczą chwalebną pozostawienie początków tak znamienitych spraw czcigodnym mrokom zapomnienia. Być może pierwsze kiełki tamtego zasiewu wyglądały nieco osobliwie, jednak jego plonom, w których ojczyzna i świat zewnętrzny z radością brały swój udział, po wsze czasy nie zbraknie wdzięcznej pamięci.

Kto przemyśli i weźmie do serca powyższe, temu następująca przygoda — którą obaj rozmówcy z przyjemnością wspomnieli podczas wieczerzy — nie wyda się ani nieprawdopodobna, ani niedorzeczna.

Pośród natłoku rozmaitych kontaktów listownych i osobistych otrzymałem w połowie 1777 roku pismo, a właściwie cały zeszyt, wysłane z Wernigerode i podpisane „Plessing”, będące niemal najniezwyklejszym przykładem owego nurtu samoudręczenia, z jakim kiedykolwiek miałem do czynienia: w autorze dało się rozpoznać młodego człowieka, ukształtowanego przez szkoły i uniwersytet, któremu jednak cała zdobyta wiedza nie potrafiła zapewnić wewnętrznej, moralnej pociechy. Wprawne pismo było łatwe do odczytania, styl — zręczny i potoczysty, i choć wyczuwało się w tym od razu pewną skłonność do krasomówstwa, to całość była tak świeża i napisana od serca, że nie sposób było nie współodczuwać z autorem. Gdy jednak to współodczuwanie miało nabrać życia, gdy próbowało się bliżej zgłębić położenie cierpiącego, to zdawało się, że miast cierpliwości dostrzega się upór, miast wytrwałości — zawziętość, a miast tęsknego pragnienia — odpychającą opryskliwość. Zapragnąłem tedy żywo, w duchu tamtych lat, z owym młodym człowiekiem spotkać się twarzą w twarz; nie uważałem wszak za roztropne przyzywać go do siebie. Zdążyłem już bowiem byłem, w znanych okolicznościach, wziąć na swe barki pewną liczbę młodych ludzi, którzy miast mą drogą ku czystszemu, wyższemu podążać ukształceniu, na swej pozostawali, co im nie pomagało, a mnie hamowało w rozwoju. Zostawiłem więc sprawę w zawieszeniu, oczekując, że czas przyniesie jakieś rozwiązanie.

I oto otrzymałem drugi list, krótszy, lecz też żywszy, gwałtowniejszy, w którym autor nalegał na odpowiedź i wyjaśnienie, najuroczyściej zaklinając, bym mu ich nie odmawiał. Jednak i ten ponowny szturm nie wytrącił mnie z równowagi; ów drugi list wzruszył mnie równie mało co pierwszy, aliści głęboko zakorzeniony nawyk wspierania rówieśników przeżywających rozterki sercowe i duchowe nie pozwalał mi całkiem zapomnieć o piszącym.

Weimarskie towarzystwo skupione wokół znakomitego młodego księcia rzadko się rozstawało; zajęcia i przedsięwzięcia, żarty, troski i radości jego członków były wspólne. Gdy tedy pod koniec listopada — w odpowiedzi na częste skargi włościan — urządzono pod Eisenach polowanie na dziki, ja również, jako ówczesny gość, miałem wziąć w nim udział; wyprosiłem wszakże pozwolenie, by móc dołączyć do pozostałych okrężną drogą.

Przygotowałem oto osobliwy tajny plan podróży. Często bowiem przychodziło mi słuchać — wyrażanego nie tylko przez ludzi interesu, lecz także przez wielu zainteresowanych całą sprawą Weimarczyków — żywego pragnienia, by ponownie uruchomiona została kopalnia w Ilmenau. Jako że o górnictwie posiadałem najogólniejsze jedynie pojęcie, nie oczekiwano ode mnie ni opinii, ni zdania, a jedynie zaangażowania, te wszakże w jakimkolwiek przedmiocie mogłem wykazać jedynie przez autopsję. Uważałem za nieodzowne, by przede wszystkim zapoznać się na własne oczy, choćby tylko pobieżnie, z zagadnieniem górnictwa w całej jego złożoności i ogarnąć je umysłem, tylko wtedy bowiem mogłem mieć nadzieję na głębsze wniknięcie w to, co faktyczne, i zaznajomienie się z tym, co historyczne. Od dawna przeto myślałem o podróży w góry Harzu, a teraz właśnie, kiedy tę porę roku i tak miało się spędzić pod gołym niebem na łowieckich uciechach, poczułem, że trzeba ruszać. Poza tym wszelkie aspekty zimy miały dla mnie naonczas wielki powab, a co się tyczy kopalni, to w ich głębinach nie odczuwa się przecie ni zimy, ni lata; przy czym wyznaję od razu chętnie, iż zamiar osobistego poznania i wypróbowania mego osobliwego korespondenta przyczynił się pewnie w połowie do podjęcia decyzji.

Gdy się tedy miłośnicy łowów w jedną udali stronę, ja wskoczyłem na koń i pojechałem całkiem sam ku górze Ettersberg, rozpoczynając pisanie owej ody, która pod tytułem Zimowa podróż w góry Harzu tak długo figurowała jako zagadka pośród mych drobniejszych utworów. W ciemnych, nadpływających od północy śniegowych chmurach kołował nade mną jastrząb. Noc spędziłem w Sondershausen i nazajutrz tak rychło dotarłem do Nordhausen, że zaraz po obiedzie postanowiłem jechać dalej, przybyłem wszakże do Ilfeld, z przewodnikiem i latarnią, po rozmaitych niebezpieczeństwach, dopiero późnym wieczorem.

Pokaźna gospoda była rzęsiście oświetlona; zdawało się, że odbywa się tam jakaś uroczystość. Z początku gospodarz wcale nie chciał mnie przyjąć — komisarze najwyższych dworów, powiadał, od dawna tu działają, by poczynić ważne ustalenia i pogodzić rozbieżne interesy, a że praca ta szczęśliwie dobiegła właśnie końca, to zorganizowali owego wieczora ogólny poczęstunek. Atoli na usilną prośbę i kilka mrugnięć ze strony posłańca, sugerujących, iż biedy ze mną nie zażyje, zgodził się ów udostępnić mi oddzieloną drewnianym przepierzeniem przestrzeń w karczemnej izbie, stanowiącą jego właściwe pomieszkanie, i jednocześnie swe małżeńskie łoże wraz z bielizną pościelową. Poprowadził mnie przez rozległą, jasno oświetloną izbę, gdzie przelotnie przyjrzałem się zgromadzonym tu ochoczym gościom.

Najlepszą przecie okazję, by się im dla rozrywki bliżej przyjrzeć, dał mi sęk w deskach przegrody, który samemu gospodarzowi mógł nieraz służyć do podsłuchiwania klientów. Powiodłem tedy wzrokiem po długim i dobrze oświetlonym stole od dołu do góry, przyglądając się im tak, jak często patrzy się na obrazach na Wesele w Kanie Galilejskiej; następnie lustrowałem wygodnie od góry do dołu jak to: przewodniczącego, radców, innych uczestników i tak wciąż dalej, sekretarzy, pisarzy i pomocników. Zdawało się, że dzięki szczęśliwemu zakończeniu trudnej sprawy wszyscy oni stali się sobie równi: rozprawiano swobodnie, pito za zdrowie, na żart odpowiadano żartem, przy czym niektórzy z obecnych byli jakby wprost stworzeni do tego, by sobie z nich dworować; słowem, była to radosna uczta, którą z jej osobliwościach mogłem spokojnie obserwować przy jasnym blasku świec, jakby kulawy diabeł stał obok i pomagał mi oglądać i poznawać całkiem obcą sytuację. A jak ucieszne to było po nocnej wyprawie w mroki Harzu, docenią miłośnicy takich przygód. Nieraz miałem wrażenie czegoś zupełnie widmowego, jakbym w jakowejś górskiej jaskini oglądał bawiące się wesoło duchy.

Po dobrze przespanej nocy pospieszyłem rano, znów w towarzystwie przewodnika, do Jaskini Baumanna; przepełzłem przez nią, całkiem uważnie przypatrując się temu wciąż aktywnemu zjawisku przyrodniczemu. Masy czarnego marmuru, rozpuszczone, a następnie na powrót zestalone w białe krystaliczne kolumny i płaszczyzny, znamionowały mi wciąż tętniące życie natury. Pod spokojnym spojrzeniem pierzchały wprawdzie wszystkie te chimery, które mroczna wyobraźnia tak chętnie tworzy z bezkształtnych form, aliści tym wyraźniej wyłaniała się właściwa prawda, a ja poczułem się tym bardzo pięknie ubogacony.

Wyszedłszy z powrotem na światło dzienne, zanotowałem najważniejsze spostrzeżenia, kreśląc zarazem, z całkiem świeżym umysłem, pierwsze strofy poematu, który pod tytułem Zimowa podróż w góry Harzu przyciągał uwagę niejednego z przyjaciół aż po ostatnie czasy; niechże więc znajdą tu swe miejsce te strofy, odnoszące się do owego niezwykłego człowieka, którego wkrótce miałem zobaczyć, albowiem lepiej niż wiele słów potrafią one wyrazić ówczesny czuły stan mego ducha.

 

Lecz na uboczu, któż to?

Gubi się jego ścieżka w krzewinie;

Zwierają się za nim

Zarośla na powrót,

Podnosi się trawa

Schłania go pustkowie.

 

Ach, któż uleczy boleści

Tego, komu balsam w jad się zamienił?

Który nienawiść do ludzi

Z pełni miłości wyssał?

Pierwej pogardzany, teraz sam gardzący,

Trawi potajemnie

Wartość swą własną

W nienasyconym samolubstwie.

 

Jest li na Twym psałterzu

Miłości ojcze, ton choć jeden

Jego słyszalny uchu,

Pokrzep niem jego serce!

Otwórz spojrzenie chmurne

Na źródeł tysiąc

Co obok spragnionego

Na pustyni wytryska!

 

Przybywszy do gospody w Wernigerode, wdałem się w rozmowę z piwniczym; znalazłem w nim rozumnego człowieka, który zdawał się dość dobrze znać tutejszych mieszkańców. Rzekłem mu tedy, iż mam w zwyczaju, przybywając bez szczególnych rekomendacyj do obcego miejsca, wywiadywać się o młodsze osoby, wyróżniające się wiedzą i uczonością; niechże więc wskaże mi kogoś takiego, abym mógł spędzić przyjemny wieczór. Odparł na to piwniczy bez wahania, iż z pewnością będę zadowolony z towarzystwa pana Plessinga, syna superintendenta; już jako chłopiec wyróżniał się w szkołach i wciąż cieszy się mirem pilnej i tęgiej głowy, tyle tylko że gani się jego ponure usposobienie i za złe mu bierze, iż będąc opryskliwym w obejściu, stroni od towarzystwa.

Piwniczy przyniósł mi wnet pozytywną odpowiedź i zaprowadził na miejsce. Był już wieczór, gdy wstąpiłem do obszernego pomieszczenia na parterze, jakie spotyka się w domostwach duchownych, i w półmroku dość wyraźnie jeszcze dostrzegłem młodego człowieka. Jedynie po kilku oznakach mogłem zmiarkować, iż rodzice pospiesznie opuścili byli pokój, by ustąpić miejsca nieoczekiwanemu gościowi.

Wniesiona świeca pozwoliła mi teraz przyjrzeć się młodzieńcowi całkiem dokładnie; wyglądem w pełni odpowiadał swemu listowi i tak jak tamto pismo wzbudzał zainteresowanie, nie emanując jednak żadną siłą przyciągania. By nawiązać bliższą rozmowę, podałem się za rysownika z Gothy, który z powodu spraw rodzinnych musiał mimo nieprzyjaznej pory roku odwiedzić siostrę i szwagra w Brunszwiku.

Z ożywieniem wpadł mi nieomal w słowo i zawołał: — Skoro mieszka pan tak blisko Weimaru, z pewnością często bywał pan w tej miejscowości, która tak się wsławia? — Potwierdziłem to prostym słowem i zacząłem opowiadać o radcy Krausem[50], o szkole rysunkowej, radcy poselstwa Bertuchu[51] i jego niestrudzonej działalności; nie pominąłem Musäusa[52], Jagemanna[53], kapelmistrza Wolfa[54] czy poniektórych dam, i odmalowałem krąg, który te zacne osoby tworzą, każdego obcego chętnie i życzliwie pośród siebie przyjmując.

 W końcu rzucił nieco zniecierpliwiony: — Ale dlaczego nie wspomina pan o Goethem? — Odparłem, iż i jego widywałem we wspomnianym kręgu jako chętnie witanego gościa i byłem przezeń jako obcy artysta życzliwie przyjmowany i wspierany, lecz że wiele więcej powiedzieć o nim nie potrafię, albowiem mieszka on częściowo sam, częściowo w innych stosunkach.

Przysłuchujący mi się uważnie i niespokojnie młodzieniec zażądał teraz — z niejaką gwałtownością — bym opisał mu tę osobliwą postać, o której tyle się mówi. Przedstawiłem mu tedy szczery portret, co mi przyszło o tyle nietrudno, że owa osobliwa postać w swym wielce osobliwym położeniu stała mi przed oczami, i gdyby jemu natura nie poskąpiła przenikliwości serca, musiałby wnet się spostrzec, że stojący przed nim gość opisuje samego siebie.

Kilka razy przeszedł się po pokoju, gdy tymczasem do środka weszła służąca i postawiła na stole butelkę wina i bardzo czysto przygotowaną kolację na zimno; nalał nam obu, trącił się kieliszkiem i wychylił swój nader żywo do dna. Ledwie nieco bardziej umiarkowanymi łykami opróżniłem zawartość swego, gdy chwycił mnie ów za ramię i zawołał: — Ach, proszę wybaczyć me dziwaczne zachowanie! Wzbudził pan jednak we mnie takie zaufanie, że muszę mu coś wyznać. Ten człowiek, tak jak mi go pan opisuje, powinien był mi przecie odpowiedzieć; posłałem mu wyczerpujący, serdeczny list, opisując mu mą sytuację, me zgryzoty, i prosząc, by się mną przejął, doradził mi, pomógł; teraz minęły całe miesiące, a ja nie mam odeń odpowiedzi; takie bezgraniczne zaufanie zasługiwałoby wszak choć na słowo odmowy.

Odparłem na to, iż takiego zachowania wytłumaczyć ani usprawiedliwić nie mogę, wiem jednak tyle z własnego doświadczenia, że ogromny natłok spraw, zarówno ideowych, jak i realnych, często uniemożliwia temu skądinąd życzliwemu, sympatycznemu i skoremu do pomocy młodemu człowiekowi działanie, nie mowiąc już o tworzeniu.

— Skoro zabrnęliśmy już tak daleko — rzekł on, nieco się opanowawszy — to muszę panu ten list przeczytać, a pan oceni, czy nie zasługiwał on na jakąś odpowiedź, na jakikolwiek odzew.

Przeszedłem się po pokoju, oczekując na odczyt, jego efektu będąc już nieomal pewnym, przeto nie myśląc o nim więcej, by samemu sobie w tak delikatnej sprawie nie uprzedzać wypadków. On usadowił się naprzeciw mnie i jął odczytywać treść kart, którą znałem na wylot, i być może nigdy bardziej niż wtedy nie byłem przekonany o słuszności twierdzenia fizjonomistów, iż żywa istota w całym swym działaniu i postępowaniu pozostaje w całkowitej zgodzie z sobą samą, a każda występująca w rzeczywistości monada przejawia się w kompletnej jedności swych szczególnych cech. Czytający pasował w zupełności do czytanego i tak jak to ostatnie nie przemawiało do mnie pod nieobecność tego pierwszego, tak nie przemawiało do mnie w jego obecności. Nie sposób było wprawdzie odmówić temu młodzieńcowi pewnego szacunku, współodczuwania, które i mnie przecie przywiodło na tak osobliwą drogę, albowiem wyraz uzyskiwała tu poważna wola, szlachetny zmysł i cel; lecz choć mowa była o najdelikatniejszych uczuciach, sam wywód pozbawiony był wdzięku, a przy tym przejawiał się w nim dobitnie pewien dziwnie ograniczony egoizm. Skończywszy, zapytał mnie pospiesznie, co o tym sądzę, i czy pismo takie nie zasługiwało na odpowiedź, wręcz się jej nie domagało?

Tymczasem jawiła mi się coraz wyraźniej pożałowania godna kondycja tego młodego człowieka: nie zaznał on mianowicie nigdy świata zewnętrznego, kształcił się za to wszechstronnie poprzez lekturę, całą swą moc i ochoczość skierował jednak do wewnątrz i tym sposobem — jako że w głębi swego żywota żadnego twórczego talentu nie znalazł — praktycznie się zatracił; zdawało się wręcz, że zupełnie obca jest mu nawet ta rozrywka i pociecha, jakiej tak wspaniale zażywać możemy dzięki zajmowaniu się językami starożytnymi.

Ponieważ zarówno na sobie, jak i na innych sprawdziłem z powodzeniem, iż najlepszym lekarstwem w takim przypadku jest rychłe i ufne zwrócenie się ku naturze i jej bezgranicznej rozmaitości, odważyłem się bezzwłocznie podjąć próbę zastosowania go i tutaj, przeto po pewnym namyśle odpowiedziałem mu, co następuje.

Tuszę, iż rozumiem, dlaczego ów młody człowiek, w którym pokładał pan tak wielkie zaufanie, pozostał wobec pana niemy — otóż jego obecny sposób myślenia zbyt dalece odbiega od pańskiego, by mógł on mieć nadzieję, że zdołacie się porozumieć. Sam byłem świadkiem kilku rozmów w owym kręgu i słyszałem twierdzenia, iż z bolesnego, samoudręczonego, mrocznego stanu ducha wyratować się i wyzwolić można jedynie poprzez kontemplację natury i serdeczne uczestnictwo w świat zewnętrzny. Już choćby najogólniejsze obcowanie z naturą, z jakiejkolwiek bądź podjęte strony, oraz czynne w nią zaangażowanie — czy to w roli ogrodnika czyu rolnika, myśliwego czy górnika — odciąga nas od nas samych; skierowanie sił duchowych ku rzeczywistym, prawdziwym zjawiskom przynosi stopniowo najwyższe ukontentowanie, klarowność i oświecenie; jak też i artysta, który wiernie trzyma się natury, a zarazem stara się dbać o wewnętrzny rozwój, wyjdzie na tym z pewnością jak najlepiej.

Młody przyjaciel zdawał się tym bardzo zaniepokojony i zniecierpliwiony, jak człowiek, który zaczyna się gniewać, gdy słyszy nieznany mu obcy język lub niezrozumiałą, zagmatwaną przemowę. Ja tymczasem — bez szczególnej nadziei na pozytywny rezultat, właściwie po to, by nie zamilknąć — ciągnąłem dalej. Mnie jako malarzowi-pejzażyście — rzekłem — musiało się to w pierwszej kolejności wydać oczywiste, albowiem ma sztuka zwrócona jest bezpośrednio ku naturze; odtąd wszakże nie tylko pilniej i gorliwiej przypatrywałem się wszelkim wybitnym czy osobliwym obrazom i zjawiskom naturalnym, lecz także z miłością zwracałem ku wszystkiemu i każdemu. Aby zasię nie zagubić się w ogólnikach, opowiedziałem mu, że nawet ta z konieczności podjęta zimowa podróż, miast być uciążliwą, zapewniła mi trwałą przyjemność; odmalowałem mu — malowniczo poetyckimi słowy, lecz przecie tak bezpośrednio i naturalnie, jak tylko umiałem — etapy mej wyprawy, ów poranny śnieżny nieboskłon nad górami, najrozmaitsze zjawiska dnia, następnie przedstawiłem jego wyobraźni widziane przy zapadającym zmierzchu niezwykłe wieże i fortyfikacje Nordhausen, dalej szemrzące w nocnej ciemności strumienie, przelotnie rozświetlane przez latarnię przewodnika pośród górskich parowów, aż dotarłem do Jaskini Baumanna. Tu jednak przerwał mi żywo i zapewnił, iż właściwie to szczerze żałuje krótkiej wycieczki, jaką tam przedsięwziął, gdyż jaskinia w ogóle nie dorównała temu, co sobie wyobrażał. Po tym, co zaszło wcześniej, takie chorobliwe przejawy nie mogły mnie złościć, albowiem jakże często przekonywałem się, iż człowiek odrzuca wartość klarownej rzeczywistości, by lgnąć do mętnego fantomu swej ponurej wyobraźni! Równie mało zdziwiłem się, gdy na me pytanie, jak tedy wyobrażał sobie ową jaskinię, podał mi taki opis, na jaki z trudem poważyłby się najśmielszy dekorator przedsionka krainy Plutona.

Spróbowałem na to jeszcze kilku zabiegów propedeutycznych, jako środka próbnego dla kuracji, którą zamierzałem podjąć; zostałem jednak zapewnieniem, iż na tym świecie nic nie może go zadowolić i nie zadowoli, tak zdecydowanie odprawiony, że wewnętrznie zamknąłem się w sobie, czując, iż za sprawą uciążliwej drogi, przy mych najlepszych chęciach, sumienie mam zupełnie czyste i z wszelkiego dalszego obowiązku wobec owego młodziana jestem zwolniony.

Zrobiło się już późno, gdy chciał mi odczytać swe drugie, jeszcze bardziej porywcze listowne wynurzenie, przyjął wszakże argument, iż jestem zbyt zmęczony, przy czym od razu usilnie zaprosił mnie w imieniu domowników nazajutrz na śniadanie; zastrzegłem sobie, iż odpowiedzi udzielę z samego rana. I tak rozstaliśmy się spokojnie i godnie. Jego osoba pozostawiała bardzo indywidualne wrażenie: był średniego wzrostu, o rysach twarzy, w których nie było nic pociągającego, ale też nic właściwie odpychającego, a jego ponury sposób bycia nie jawił się jako nieuprzejmy; przeciwnie, można by go wziąć za dobrze wychowanego młodzieńca, który w zaciszu szkół i akademii przygotowuje się do objęcia ambony i katedry nauczycielskiej.

Wyszedłszy na zewnątrz, ujrzałem czyste, rozgwieżdżone niebo i zaśnieżone ulice i place; przystanąłem spokojnie na wąskiej kładce i przyglądałem się zimowo-nocnemu światu. Jednocześnie rozważałem w myślach przeżytą przygodę i poczułem mocne postanowienie, by się z owym młodym człowiekiem ponownie nie spotykać. W związku z tym kazałem sobie przygotować mego konia na świt i przekazałem piwniczemu skreślony ołówkiem anonimowy bilecik z przeprosinami, przy czym rzekłem mu jednocześnie sporo dobrego i prawdziwego o poznanym dzięki niemu młodzieńcu, co obrotny chłopak mógł zapewne wykorzystać ku własnej satysfakcji.

Obejrzawszy Rammelsberg, huty mosiądzu i inne tego typu zakłady i wrywszy sobie w pamięć sposób ich działania, pojechałem teraz północnowschodnim zboczem Harzu, w śnieżnej zadymce smagającej mnie z boku, do Goslaru, o którym tym razem nie będę się rozpisywał, mając nadzieję w przyszlości porozmawiać o nim z mymi czytelnikami szczegółowo.

Nie wiem, ile czasu minęło bez żadnej wiadomości od owego młodego człowieka, gdy nieoczekiwanie któregoś ranka w domu ogrodowym pod Weimarem otrzymałem bilecik, którym się zapowiadał; odpisałem mu w kilku słowach, że miło będzie mi go ujrzeć. Spodziewałem się teraz sceny osobliwego rozpoznania, on jednak, wchodząc, pozostał całkiem spokojny i rzekł: — Nie jestem zaskoczony, że pana tu znajduję; pański charakter pisma tak wyraźnie przypomniał mi ów bilecik, który zostawił mi pan, wyjeżdżając z Wernigerode, że ani przez chwilę nie wątpiłem, iż zastanę tu owego tajemniczego podróżnika.

Już sam ten wstęp był obiecujący i wywiązała się poufała rozmowa, podczas której on starał się wyjaśnić mi swe położenie, ja zaś nie taiłem przed nim swego zdania. Nie umiałbym powiedzieć, na ile rzeczywiście jego stan psychiczny uległ poprawie, musiało to jednak wyglądać nieźle, gdyż po kilku rozmowach rozstaliśmy się spokojnie i przyjaźnie, tyle tylko że jego usilnego pragnienia żarliwej przyjaźni i najściślejszej więzi odwzajemnić nie mogłem.

Przez jakiś czas utrzymywaliśmy jeszcze kontakt listowny; zdarzyło mi się oddać mu kilka konkretnych przysług, co podczas obecnego spotkania z wdzięcznością wspomniał, tak jak zresztą spoglądanie wstecz na owe dawne dni zapewniło obu stronom kilka przyjemnych godzin. On, jak dawniej pochłonięty wyłącznie sobą, miał wiele do opowiedzenia i przekazania. Z biegiem lat udało mu się zdobyć pozycję szanowanego pisarza dzięki poważnemu zajęciu się historią dawnej filozofii, zwłaszcza tej skłaniającej się ku tajemnicy, z czego starał się wyprowadzać początki i pierwociny ludzkości. Jego książek, które mi przysyłał, w miarę jak się ukazywały, wprawdzie nie czytałem; starania owe zbyt były odległe od tego, co mnie interesowało.

Jego obecne położenie również nie jawiło mi się jako pomyślne: znajomość języków i historii, którą tak długo zaniebywał i odrzucał, zdobył wreszcie wściekłym wysiłkiem, a ten nadmiar pracy umysłowej zrujnował mu zdrowie; przy tym jego sytuacja materialna zdawała się nienajlepsza, a w każdym razie skromne dochody nie pozwalały mu szczególnie dbać o siebie i się oszczędzać; zarazem jego młodzieńcze ponuractwo nie całkiem się zatraciło; wciąż można było odnieść wrażenie, że dąży ku nieosiągalnemu, a gdy wyczerpały się wreszcie wspomnienia wcześniejszych stosunków, nie umiał właściwie powiedzieć nic radosnego. Mój obecny sposób bycia można było uznać za niemal jeszcze odleglejszy od jego niż kiedykolwiek wcześniej. Mimo to rozstaliśmy się w najlepszej zgodzie, chociaż i jego zostawiałem w poczuciu lęku i troski z powodu niespokojnych czasów.

Odwiedziłem takoż zasłużonego Merrema[55], którego wspaniała wiedza z zakresu historii naturalnej od razu dała nam okazję do pogodniejszej rozmowy. Pokazał mi niejedną ciekawostkę, podarował swe dzieło o wężach i tak zwrócilem uwagę na jego dalsze losy, z czego odniosłem niemały pożytek; na tym bowiem polega najmilsza korzyść z podróżowania, że nasze zainteresowanie poznanymi osobami i miejscami nie wygasa przez całe życie.

 

Münster, w grudniu

 

Zapowiedziawszy się u księżnej von Gallitzin, miałem nadzieję od razu trafić w komfortowe warunki; aliści najpierw przyszło mi znieść stosowną do czasu próbę, gdyż — w podróży opóźniony przez rozmaite przeszkody — dotarłem do miasta dopiero późną nocą. Uznawszy, że niestosownie byłoby takim napadem już na samym początku poddawać jej gościnność w tym stopniu próbie, udałem się do gospody, gdzie mi jednak pokoju i łóżka całkiem odmówiono; również tu przybyły masy emigrantów, którzy zajęli każdy kąt. W tych okolicznościach nie namyślałem się długo i przepędziłem nocne godziny na krześle w izbie karczemnej, mimo wszystko wygodniej niż niewiele wcześniej, gdy podczas ulewnego deszczu nigdzie nie dało się znaleźć schronienia.

Po tym drobnym wyrzeczeniu spotkało mnie rano to, co najlepsze. Księżna wyszła mi naprzeciw, w jej domu zastałem wszystko przygotowane na me przyjęcie. Z mej strony relacja była czysta; znałem już wcześniej dostatecznie dobrze członków tego kręgu, wiedziałem, że wkraczam w środowisko pobożne i obyczajne[56], i zachowywałem się odpowiednio. Z ich strony spotkałem się z podejściem otwartym, mądrym i nieograniczającym.

Księżna odwiedziła nas przed laty w Weimarze wraz z von Fürstenbergiem i Hemsterhuisem; obecny były również jej dzieci; już wtedy porozumiano się w pewnych kwestiach i rozstano — w jednym ustępując, na co innego przystając — w najlepszej zgodzie. Była jedną z tych postaci, o których nie sposób wyrobić sobie najmniejszego pojęcia, jeśli się ich osobiście nie poznało, i których nie da się właściwie ocenić bez rozpatrzenia ich indywidualizmu tyleż w powiązaniu, co w zderzeniu z duchem epoki. Von Fürstenberg i Hemsterhuis, dwaj wybitni ludzie, wiernie jej towarzyszyli, a w takim gronie zarówno dobro, jak i piękno nieustannie działało i dawało radość. Ten ostatni tymczasem zmarł; ten pierwszy, teraz odpowiednio starszy, pozostawał wciąż tak samo rozumnym, szlachetnym, spokojnym człowiekiem — a jakąż szczególną pozycję zajmował w świecie współczesnym! Duchowny, mąż stanu, tak bliski wstąpienia na tron książęcy.

Pierwsze rozmowy, gdy wybrzmiały już osobiste wspomnienia dawniejszych czasów, skierowały się ku Hamannowi[57], którego grób w narożniku bezlistnego ogrodu wkrótce ukazał się mym oczom. Jego wielkie i niezrównane przymioty dały asumpt do wspaniałych rozważań; o jego dniach ostatnich wszakże milczano — człowiek, który dla ostatecznie wybranego przez siebie kręgu był kimś tak znaczącym i miłym, po śmierci stał się dla swych przyjaciół w pewnym sensie niewygodny; cokolwiek by sądzić o jego pochówku, odbył się on wbrew regule.

Na sytuację księżnej, gdy się spojrzało z bliska, nie można było patrzeć inaczej niż z lubością — wcześnie doszła ona do przekonania, że świat nic nam nie daje, że trzeba wycofać się w głąb siebie i w wewnętrznym, zamkniętym kręgu troszczyć się o czas i wieczność. Pojęła jedno i drugie; to, co najbardziej doczesne, znalazła w tym, co naturalne, a w tym miejscu warto wspomnieć maksymy Rousseau dotyczące życia społecznego i wychowania dzieci. We wszystkim chciano wrócić do najprostszych prawd: gorsety i wysokie obcasy zniknęły, puder rozwiał się, włosy opadały naturalnymi lokami. Jej dzieci nauczyły się pływać i biegać, a może też mocować się i pasować. Córkę tym razem ledwie poznałem — urosła i okrzepła; wydała mi się rozsądna, ujmująca, zaradna, poddająca się i oddana temu na poły klasztornemu życiu. Tak rzecz miała się z doczesną teraźniejszością; wieczną przyszłość odnaleźli zasię w religii, która to, na co inni w swych naukach każą jedynie żywić nadzieję, solennie i uroczyście przyrzeka i obiecuje.

Aliści jako najpiękniejszy łącznik pomiędzy oboma światami zrodziła się dobroczynność — ten najłagodniejszy owoc surowej ascezy: życie wypełniało się praktykami religijnymi i dobrymi uczynkami; cale domowe otoczenie tchnęło umiarkowaniem i skromnością; wszystkie codzienne potrzeby zaspokajano dostatnio i prosto, samo zasię pomieszkanie, sprzęty domowe i wszystko, co poza tym człowiekowi niezbędne, nie jawiło się jako eleganckie ani kosztowne, lecz raczej wyglądało tak, jakby mieszkało się tu przyzwoicie, lecz w wynajętym. To samo tyczyło się do domowego otoczenia von Fürstenberga; mieszkał on wprawdzie w pałacu, lecz cudzym, którego nie miał zapisać swym dzieciom. I tak okazywał się we wszystkim nader prosty, umiarkowany, poprzestający na małym, polegający na wewnętrznej godności; wszelkim blichtrem gardził, podobnie jak księżna. W tym żywiole toczyła się rozmowa nadzwyczaj błyskotliwa i serdeczna — poważna, zapośredniczona przez filozofię, pogodna dzięki sztuce; i o ile w przypadku tej pierwszej rzadko wychodzi się z tych samych założeń, o tyle w przypadku tej drugiej z radością osiąga się zazwyczaj pełną jednomyślność.

Hemsterhuis, Holender o subtelnym umyśle, od młodości kształcony na dziełach starożytnych, poświęcił księżnej swe życie, podobnie jak swe pisma, stanowiące najtrwalsze z możliwych świadectwo wzajemnego zaufania i jednakiej ścieżki rozwoju.

Właściwa mu przenikliwa wrażliwość kierowała tym szacownym człowiekiem w niestrudzonym dążeniu ku temu, co duchowo-moralne, jak też ku temu, co zmysłowo-estetyczne. Podczas gdy tamto trzeba sobie przyswoić, tym należy być stale otoczonym, toteż dla osoby prywatnej, która nie może przechadzać się po wielkich salonach, a i w podróży nie chce rezygnować ze zwykłej przyjemności obcowania ze sztuką, rzeczą nadzwyczaj pożądaną jest kolekcja gemm; towarzyszy mu wówczas wszędzie to, co najprzyjemniejsze: cenny przedmiot, który poucza, nie będąc uciążliwym, a on sam nieprzerwanie cieszy się posiadaniem tego, co najszlachetniejsze.

 By jednak rzecz takową osiągnąć, nie wystarczy chcieć; do urzeczywistnienia zamiaru potrzeba, poza środkami, przede wszystkim sposobności. Naszemu przyjacielowi tejże nie brakowało — mieszkając na styku Holandii i Anglii, obserwując nieustanny ruch handlowy, a wraz z nim przepływ dzieł sztuki w jednym i drugim kierunku, doszedł stopniowo drogą kupna i wymiany do pięknego zbioru liczącego około siedemdziesięciu sztuk, przy czym największą pomocą były dlań rady i wskazówki znakomitego rytownika gemm Nattera[58].

Księżna była świadkiem powstawania przeważającej części tej kolekcji, zyskując wyrobienie i gust konesera i rozwijając zamiłowanie do niej, a teraz posiadała ją jako spuściznę po zmarłym przyjacielu, który dzięki tym skarbom wydawał się stale obecny.

Filozofii Hemsterhuisa, samych jej fundamentów i toku jego myślenia nie potrafiłem przyswoić sobie inaczej jak tylko poprzez przełożenie jej na mój własny język. Pięknem i tym, co w nim zachwyca — powiadał — jest sytuacja, gdy w jednym momencie potrafimy z łatwością wyobrazić sobie i objąć umysłem jak największą liczbę idei; ja jednak musiałem twierdzić, że piękno polega na tym, iż oglądamy poddane prawom natury życie w jego najwyższej aktywności i doskonałości, dzięki czemu — pobudzeni do odtwórczego działania — takoż czujemy się pełni życia i wprowadzeni w stan najwyższej aktywności. W gruncie rzeczy zostało tu powiedziane jedno i to samo, tylko przez różnych ludzi, nie będę więc dodawał nic więcej; piękno bowiem nie tyle daje spełnienie, ile je obiecuje, brzydota natomiast, rodząc się z zastoju, sama wywołuje zastój, nie pozwalając na nic mieć nadziei, niczego pragnąć ani oczekiwać.

Sądziłem również, że w myśl tego potrafię wyłożyć sobie List o rzeźbie[59] zgodnie z własnym rozumieniem; tą samą drogą jasna wydała mi się też książeczka O pragnieniu[60]; albowiem gdy piękno, któregośmy żarliwie pragnęli, wchodzi w nasze posiadanie, nie zawsze dotrzymuje w szczegółach tego, co obiecywało w całości, z czego jasno wynika, iż to, co nas poruszało jako całość, nie zdoła nas w pełni zadowolić w każdym szczególe.

Rozważania te nabierały tym większego znaczenia, że księżna widziała, jak jej przyjaciel gorąco pożądał dzieł sztuki, lecz jego zapał stygł, gdy już wszedł w ich posiadanie — mechanizm, który tak przenikliwie i ujmująco wyłożył we wspomnianej książeczce. Należy przy tym, rzecz jasna, rozważyć, czy dany przedmiot istotnie godzien jest entuzjazmu, który wzbudza: jeżeli tak, to radość i podziw muszą nieustannie wrastać, stale się odnawiać; jeżeli nie całkiem, to temperatura spada o kilka stopni, a entuzjazmujący się zyskuje na rozeznaniu tyle, ile traci na przesądzie. Dlatego pewnie całkiem słuszne jest, że dzieła sztuki trzeba kupować, by je poznać, tak by pragnienie ustało, a realna wartość zostala ustalona. Niemniej jednak i tutaj tęsknota i zaspokojenie muszą przeplatać się w żywym pulsowaniu, na przemian chwytać i puszczać, by ten, kto raz się rozczarował, nie przestawał pragnąć.

Jak bardzo towarzystwo, w którym się znajdowałem, mogło być podatne na takie dyskusje, najlepiej oceni ten, kto zapoznał się z dziełami Hemsterhuisa, które — w tym kręgu zrodzone — jemu też zawdzięczały swe życie i pożywkę.

Powracanie zaś do owych gemm było czymś, co za każdym razem sprawiało ogromną radość; przy czym należało z pewnością uznać za jeden z najosobliwszych przypadków to, iż akurat sam kwiat pogaństwa miał być przechowywany i wysoko ceniony w chrześcijańskim domu. Nie omieszkałem zwrócić uwagi na najlubsze, rzucające się w oczy motywy tych szacownych dziełek. I tu nie sposób było zaprzeczyć, iż naśladownictwa wielkich i szlachetnych dzieł starożytności, które w przeciwnym razie byłyby dla nas stracone, zachowały się w tych niewielkich przedmiotach niczym klejnoty; nie brakowało niemal żadnego ich rodzaju. Herkules przepotężny, z bluszczowym wieńcem, przywoływał nieodparcie swój kolosalny pierwowzór; surowa Głowa Meduzy, Bachus, niegdyś przechowywany w Gabinecie Medycejskim, wspaniałe sceny ofiarne i bachanalia, a do tego wszystkiego najdrogocenniejsze portrety osób znanych i nieznanych — wszystko to przy ponownym oglądaniu musiało budzić podziw.

Z rozmów takich — które mimo swej wzniosłości i głębi nie groziły popadnięciem w abstrakcję — zdawała się wyłaniać jednomyślność, albowiem czci oddawanej godnemu przedmiotowi zawsze towarzyszy uczucie religijne. Aliści nie sposób było przy tym nie dostrzec, iż najczystsza religia chrześcijańska pozostaje nieodmiennie w sprzeczności z prawdziwą sztuką plastyczną, gdy bowiem ta pierwsza stara się od tego, co zmysłowe, oddalić, ta druga uznaje element zmysłowy za właściwy obszar swego oddziaływania i musi przy nim trwać. W tym duchu zapisałem od razu następujący wiersz:

 

Amor, nie dziecię wszak, lecz młodzian, co Psyche uwiódł,

Rozglądał się po Olimpie, zuchwały i przywykły do zwycięstw;

Boginię ujrzał, nad wszystkie najwspanialszej urody,

Była to Wenus Urania — i zapłonął do niej miłością.

Ach! i sama Święta nie oparła się jego zalotom,

Usidloną chwycił zuchwalec mocno w ramiony.

Z nich zrodził się nowy Amor luby,

Co ojcu zmysł, matce obyczaj zawdzięcza.

Znajdziesz go zawsze w uroczych Muz towarzystwie,

A strzała jego czarująca miłość budzi do sztuki.

 

To alegoryczne wyznanie wiary uznano za nie całkiem niezadowalające; tymczasem zostawiono je w spokoju, a obie strony uznały za swój obowiązek tylko to ze swych uczuć i przekonań uzewnętrzniać, co byłoby wspólne i bez wywoływania sporu mogłoby wzajemnemu służyć oświeceniu i uciesze.

Atoli zawsze można było wysunąć owe gemmy jako wspaniałe ogniwo pośrednie, gdy rozmowa groziła jakimkolwiek przestojem. Ja ze swej strony mogłem, rzecz jasna, cenić jeno to, co poetyckie, motyw sam, kompozycję, przedstawienie ogólnie oceniać i chwalić, przyjaciele natomiast zwykli byli przy tym snuć całkiem odmienne refleksje. Nie wystarczy bowiem dla bezpieczeństwa nabytku, by miłośnik, który chce się w takowe cacka zaopatrywać i pragnie swą własność wynieść do rangi godnej kolekcji, rozumiał ducha i sens cennego dzieła sztuki i czerpał z niego przyjemność; musi on też przywołać na pomoc zewnętrzne cechy charakterystyczne, które dla tego, kto nie jest sam rzemieślnikiem w takowym fachu, mogą być nadzwyczaj trudne do rozpoznania. Hemsterhuis przez wiele lat korespondował na ten temat ze swym przyjacielem Natterem, z czego istotne listy jeszcze się zachowały. To dopiero zaczęła być mowa o samym rodzaju kamienia, albowiem jednego używano w czasach wcześniejszych, innego w późniejszych; ponadto należało zwrócić uwagę przede wszystkim na większą szczegółowość wykonania, świadczącą o doniosłych czasach, tak jak robota pobieżna sugerowała z jednej strony polot, z drugiej nieudolność bądź płochość, wskazując na epoki wcześniejsze lub późniejsze. Szczególnie dużą wagę przywiązywano do polerunku w zagłębieniach, dopatrując się w tym niezawodnego świadectwa pochodzenia z najlepszych okresów. Co do tego jednak, czy dana gemma jest bezsprzecznie antyczna czy współczesna, nie odważano się podawać żadnych żelaznych kryteriów; sam przyjaciel Hemsterhuis umiał rozwiać swe wątpliwości w tej kwestii jedynie po konsultacji z owym znakomitym artystą.

Nie mogłem ukryć, iż wkraczam tu na pole całkiem nowe, gdzie czuję się w najwyższym stopniu zaintrygowany i żałuję tylko, iż krótkość czasu pozbawia mnie sposobności baczniejszego skierowania tak wzroku, jak i wewnętrznej uwagi na te uwarunkowania. Przy takiej to okazji księżna wyraziła pogodnie i bezpretensjonalnie gotowość powierzenia mi tej kolekcji, bym mógł ją w zaciszu domowym wraz z przyjaciółmi i znawcami studiować, a także z pomocą past siarkowych i szklanych poszerzyć i ugruntować mą znajomość tej doniosłej dziedziny sztuk plastycznych. Aliści propozycję tę, której nie wolno mi było brać za czczy komplement i która była dla mnie niezwykle kusząca, z najgłębszą wdzięcznością odrzuciłem; i wyznaję, iż w głębi duszy najwięcej obaw miałem co do tego, jak przechowywany był ten skarb. Pierścienie złożono do osobnych kasetek, po jednym, dwa lub trzy, jak akurat zrządził przypadek; podczas prezentacji nie sposób było stwiedzić, czy czegoś nie brakuje; sama księżna wyznała, iż kiedyś — i to w najlepszym towarzystwie — zaginął jeden z Herkulesów, co zauważono dopiero po jakimś czasie. Ponadto wydawało mi się dość ryzykowne, by w tamtym czasie obarczać się czymś tak wartościowym i brać na siebie ogromną, straszną odpowiedzialność. Starałem się przeto z najżyczliwszą wdzięcznością przytoczyć jak najstosowniejsze powody odmowy; przyjaciółka zdawała się brać dobrotliwie wzgląd na te zastrzeżenia, ja zasię tym gorliwiej starałem się kierować uwagę na rzeczone przedmioty, o ile było to choć w jakimś stopniu stosowne.

O mych rozważaniach przyrodniczych, które raczej taiłem — na ich przychylne przyjęcie w tym miejscu niewielkie mając nadzieje — byłem jednakowoż zmuszony zdawać co nieco sprawę. Von Fürstenberg wspomniał, iż ze zdziwieniem — które zdawało się graniczyć z konsternacją — posłyszał tu i tam, jakobym przez wzgląd na fizjonomikę studiował ogólną osteologię, a przecie trudno było spodziewać się, że będzie ona jakkolwiek pomocna w ocenie rysów twarzy. Zapewne wspomniałem przy kilku przyjaciołach — chcąc usprawiedliwić i nieco objaśnić studia osteologiczne, uważane za całkiem niestosowne dla poety — że powróciłem do tej dziedziny za sprawą fizjonomiki Lavatera, co zresztą odpowiadało prawdzie, gdyż pierwsze kroki w tej nauce stawiałem jeszcze w latach akademickich. Sam Lavater, najwnikliwszy obserwator zewnętrznych form organizmów, uznając, że kształt mięśni i skóry oraz ich oddziaływanie muszą w istotny sposób zależeć od wewnętrznej budowy kości, zamieścił w swym dziele ilustracje kilku czaszek zwierzęcych i polecił mi je celem opatrzenia krótkim komentarzem. Jednak powtarzanie teraz tych argumentów czy przytaczanie ich na poparcie własnego postępowania w tym samym duchu niewiele mogło mi pomóc, bowiem w tamtych czasach taki naukowy punkt widzenia był jeszcze zbyt odległy, a ludzie — pochłonięci bieżącym życiem towarzyskim — przypisywali pewne znaczenie jedynie ruchomym rysom twarzy, i to być może wyłącznie w chwilach uniesień, nie biorąc przy tym pod uwagę, że nie może tu działać jakiś bezładny pozór, lecz że to, co zewnętrzne, ruchome i zmienne, należy postrzegać jako ważny, znamienny rezultat wewnętrznego, ugruntowanego życia.

Więcej szczęścia niż w tych wywodach miałem w rozmowach prowadzonych w szerszym gronie: obecni byli tam duchowni odznaczający się inteligencją i rozsądkiem, oraz aspirujący młodzieńcy, o nienagannej aparycji i manierach, wielce obiecujący pod względem zarówno umysłu, jak i usposobienia. Tutaj bez pytania wybrałem jako temat rzymskie święta kościelne — Wielki Tydzień i Wielkanoc, Boże Ciało oraz święto Piotra i Pawła; następnie zaś, dla rozweselenia towarzystwa, święcenie koni, w którym biorą udział także inne zwierzęta domowe i gospodarskie. Święta te miałem wówczas żywo w pamięci ze wszystkimi charakterystycznymi szczegółami; zamierzałem bowiem opisać rok rzymski — przebieg uroczystości duchownych i świeckich; w efekcie, ponieważ byłem je też w stanie od razu odmalować na podstawie czystego, bezpośredniego wrażenia, krąg mych pobożnych katolickich słuchaczy był równie urzeczony przedstawionymi obrazami, jak światowcy karnawałem. Ba, jeden z obecnych, nieznający dokładnie całego kontekstu, zapytał po cichu: czy ja tedy rzeczywiście jestem katolikiem? Gdy księżna mi o tym opowiedziała, wyjawiła mi jeszcze coś innego: otóż przed moim przybyciem napisano do niej, by miała się przede mną na baczności; potrafię bowiem udawać tak pobożnego, że można mnie wziąć za człowieka religijnego, a nawet za katolika. — Proszę mi wierzyć, droga przyjaciółko! — zawołałem. — Ja nie udaję pobożnego, lecz jestem nim we właściwym miejscu. Nie sprawia mi trudności przyglądać się wszelkim stanom rzeczy jasnym, niewinnym spojrzeniem, a następnie równie czysto je przedstawiać. Wszelki rodzaj błazeńskiego wypaczenia, za sprawą którego ludzie pyszni wedle własnego widzimisię grzeszą przeciwko danemu przedmiotowi, był mi od zawsze wstrętny. Od tego, co mnie odrzuca, odwracam wzrok, lecz wiele z tego, co niezupełnie pochwalam, chętnie poznaję w jego własnej osobliwości; wtedy też najczęściej okazuje się, że inni mają dokładnie takie samo prawo istnieć na swój osobliwy sposób, jak ja na swój własny. — Tym sposobem i ta kwestia została wyjaśniona, a potajemna (i rzecz jasna niechwalebna) ingerencja w nasze sprawy miast spowodować nieufność przyniosła skutek odwrotny, wzbudzając zaufanie.

W tak subtelnym otoczeniu nie sposób byłoby zachowywać się szorstko czy niesympatycznie; przeciwnie, od dawna nie czułem się tak łagodnie usposobiony i doprawdy nie mogło mnie spotkać większe szczęście niż to, że po straszliwym wojennym i uchodźczym chaosie mogłem wreszcie znów poczuć, jak oddziałuje na mnie pobożna ludzka obyczajność.

W jednym atoli względzie tak szlachetnemu, zacnemu, obyczajno-pobożnemu towarzystwu sprawiłem zawód, przy czym sam nie wiem, jak do tego doszło. Znany byłem z fortunnego, swobodnego, doniosłego stylu recytacji, chciano mnie posłuchać, a że wiedziano, iż uwielbiam i chętnie przedstawiam Luizę Voßa[61] — utwór, który ukazał się w „Merkurze” w 1784 roku — to poczyniono subtelną aluzję, kładąc egzemplarz „Merkura” pod lustrem tak, bym go zauważył. I teraz nie umiem powiedzieć, co mnie powstrzymywało; umysł i usta miałem jak zapieczętowane, nie potrafiłem sięgnąć po czasopismo, nie mogłem się zdecydować, by przerwę w rozmowie wykorzystać ku uciesze własnej i innych — czas mijał, a ja wciąż dziwię się temu niewytłumaczalnemu otępieniu.

Zbliżał się dzień wyjazdu; kiedyś trzeba się przecie rozstać. — Cóż — stwierdziła księżna — tu nie ma dyskusji! Musi pan wziąć ze sobą gemmy; żądam tego. — Gdy możliwie najuprzejmiej i najżyczliwiej jąłem się przed tym wzbraniać, rzekła w końcu: — Muszę zatem panu wyjawić, dlaczego tak każę. Odradzano mi powierzenie panu tego skarbu, i właśnie dlatego chcę i muszę to uczynić; zwrócono mi uwagę, iż nie znam pana przecie w tym stopniu, by móc w takim przypadku mieć do pana pełne zaufanie. Na te zastrzeżenia — mówiła dalej — odparłam: czyli nie wierzycie, że me wyobrażenie o nim jest mi droższe niż te kamienie? Jeżeli miałabym stracić o nim dobre mniemanie, to niechże i ten skarb idzie na zatracenie. — Nie byłem już w stanie nic więcej odpowiedzieć, albowiem tymi słowy w równym stopniu mnie uhonorowała, co zobowiązała. Wszelkie inne wątpliwości uśmierzyła; skatalogowane odlewy siarkowe spoczywały w czystej kasetce wraz z oryginałami, gdyby trzeba było skontrolować stan tych ostatnich, a łatwe w transporcie cacka mieściły się w niewielkim pakunku.

Tak oto pożegnaliśmy się serdecznie, choć nie od razu się rozstaliśmy; księżna oznajmiła bowiem, iż pragnie towarzyszyć mi do najbliższej stacji, wsiadła do mego powozu, jej ruszył za nami. Raz jeszcze ważkie kwestie życia i nauki stały się tematem rozmowy; ja łagodnie i spokojnie podtrzymywałem swe zwykłe credo, one też trwała przy swoim. Tedy ruszyło każde z nas swą drogą do domu; ona wyrażając na koniec życzenie, byśmy zobaczyli się ponownie, jeśli nie tu, to tam.

Ta pożegnalna formuła światłych, przyjaznych katolików nie była mi obca, ni wstrętna — słyszałem ją często z ust przelotnych znajomych w uzdrowiskach, a poza tym zwykle od życzliwych, przychylnych mi duchownych; i nie widzę powodu, bym miał mieć komukolwiek za złe, że mnie do swego pragnie wciągnąć kręgu, w którym —i wedle jego przekonania tylko w nim — da się spokojnie żyć i będąc pewnym wiecznej szczęśliwości spokojnie umrzeć.

 

Weimar, od grudnia 1792 do kwietnia 1793

 

Dzięki zapobiegliwości i z inicjatywy szlachetnej przyjaciółki zostałem przez poczmistrza nie tylko chyżo odprawiony, ale też za pomocą listu sztafetowego zapowiedziany i polecony na dalszą drogę, co było przyjemne i ze wszech miar konieczne. Pośród pięknej, przyjaznej i spokojnej rozmowy zapomniałem bowiem, że za mną napierają wojenni uchodźcy; i niestetyż widziałem po drodze mnóstwo emigrantów, którzy napływali coraz dalej w głąb Niemiec i wobec których pocztylioni byli równie mało życzliwie nastawieni, co nad Renem. Częstokroć brakło bitego gościńca; jechano to tędy, to owędy, mijając się i krzyżując trasy. Krzaki i zarośla, pniaki, piaski, bagna i sitowia — jedne równie uciążliwe i przykre jak drugie. Nie obchodziło się też bez wybuchów krewkości.

Jeden z powozów ugrzązł; Paul zaraz skoczył na pomoc; sądził, iż nadobne Francuzki, na które znowu natknął się był w Düsseldorfie w żałosnych okolicznościach, raz jeszcze potrzebują jego wsparcia. Dama nie odnalazła swego małżonka i porwana przez wir nieszczęścia, przestraszona, została rzucona za Ren.

Tu jednak, na tym pustkowiu, nie była to ona; naszego współczucia domagało się kilka starszych szacownych dam. Gdy aliści nasz pocztylion miał się zatrzymać i ze swymi końmi ruszyć na ratunek tamtemu powozowi, sprzeciwił się hardo i rzekł, iże winniśmy na nasz, srebrem i złotem dostatecznie obciążony baczyć, byśmy sami nie utknęli lubo się nie wywrócili; bo jakkolwiek dobrze nam życzy, na tym pustkowiu za nic ręczyć nie może.

Na szczęście wokół tamtego powozu zebrała się pewna liczba westfalskich chłopów, którzy w zamian za suty napiwek przeciągnęli go z powrotem na przejezdną drogę, co uśmierzyło nasze wyrzuty sumienia.

W naszym pojeździe najcięższe było, rzecz jasna, żelazo, skarb zasię, któryśmy wieźli, był tak lekki, że w lekkim powozie niezauważalny. Jakże pragnąłem mieć teraz przy sobie mą czeską kolaskę! Zarazem owo przekonanie, iż wieziemy ze sobą istotne skarby, napełniało mnie stale pewnego rodzaju niepokojem. Zmiarkowaliśmy, iż jeden pocztylion każdorazowo zwraca uwagę drugiemu na przeciążenie wozu, sugerując, iż wynika ono z obecności złota i kosztowności. Tymczasem dzięki listowi sztafetowemu — którego harmonogramu z powodu złej pogody i tak nie dotrzymywaliśmy — na każdej stacji spiesznie wysyłano nas dalej, dosłownie wypychając w noc, gdzie nas tedy spotkał ten istotnie zatrważający przypadek, że pocztylion zaklął w ciemnościach, iż jechać dalej nie może, i zatrzymał się przy samotnym domu w lesie, którego położenie, wygląd i mieszkańcy wzbudzaliby dreszcz grozy nawet w najjaśniejszym blasku słońca. Dzień, choćby i najbrzydszy, nieodmiennie krzepił — przywoływało się wspomnienie przyjaciół, u których niedawno spędzało się tak serdeczne godziny, przyglądało im z szacunkiem i miłością, ciągnęło naukę z ich osobliwości i budowało się ich zaletami. Gdy jednakowoż na powrót zapadała noc, człowiek znowu czuł się osaczony przez wszelkie troski i popadał w zgryzotę. Aliści jakkolwiek ponure też były me myśli w tę ostatnią — i najczarniejszą — noc, rozjaśniły się one w jednej chwili, gdym wjechał do oświetlonego przez setki, setki lamp Kassel. Na ten widok wyobraziłem sobie wszystkie zalety mieszczańskiego życia, dobrobyt każdego z mieszkańców w rozświetlonym od wewnątrz domu, wygodne oberże i gospody. Ten pogodny nastrój został mi jednak na czas jakiś zepsuty, gdym zawinął przed dobrze mi znany zajazd na wspaniałym, jasnym jak w dzień Placu Królewskim — otóż zapowiadający mnie sługa wrócił z wyjaśnieniem, że miejsc brak. Gdy nie chciałem ustąpić, do drzwiczek powozu podszedł piwniczy i nader uprzejmie, piękną francuszczyzną, jął się tłumaczyć, iż naprawdę nie ma możliwości, by mnie przyjąć. Odparłem na to płynnie po niemiecku, że dziwi mnie, iż w tak obszernym budynku, którego wnętrze znam bardzo dobrze, odmawia się przyjęcia nocnemu przybyszowi. — Pan jest Niemcem! — zawołał tamten — to co innego! — I zaraz kazał pocztylionowi wjechać w bramę dziedzińca. Przydzielając mi przyzwoity pokój, rzekł, iż postanowił żadnych emigrantów już nie przyjmować. Zachowanie ich jest nadzwyczaj wyniosłe, zapłata skąpa; pośród swej niedoli, gdy sami nie wiedzą, gdzie się podziać, wciąż zadzierają nosa tak, jakby wzięli w posiadanie kraj podbity. Wyjechałem w spokoju, a na drodze do Eisenach napotkałem już mniejszy napór tych tak masowo i niespodzianie nadciągających gości.

Me przybycie do Weimaru również miało odbyć się nie bez przygód; nastąpiło po północy, a w jego efekcie wywiązała się scena rodzinna, która w niejednej powieści rozjaśniłaby i rozproszyła najgłębsze mroki.

Dom przeznaczony mi przez mego księcia, odnowiony i dobrze wyposażony, zastałem prawie już gotowy do zamieszkania, przy czym nie całkiem ominęła mnie frajda uczestniczenia w jego rozbudowie i przyczynienia się do niej. Moi bliscy powitali mnie rześcy i zdrowi, a gdy przyszło do opowieści, jakże jaskrawo kontrastował pogodny spokój, z jakim oni kosztowali nadesłane z Verdun słodycze, sądząc, iż żyjemy w warunkach iście rajskich, z naszą rzeczywistą owczesną sytuacją, gdyśmy musieli zmagać się z wszelką możliwą niedolą. Nasz cichy domowy krąg stał się teraz tym bogatszy i weselszy, że należał doń już — jako domownik, artysta, miłośnik sztuki i współpracownik — Heinrich Meyer[62], biorący aktywny udział we wszystkim, co tyczyło się nauk, jak i we wszelakich przedsięwzięciach.

Teatr weimarski istniał od maja 1791 roku; spędził on lato owego roku, jak również bieżącego w Lauchstädt i dzięki prezentowaniu chodliwych ówcześnie, przeważnie wartościowych sztuk zdołał się już całkiem dobrze zgrać. Jego trzon stanowiła pozostałość trupy Belluoma[63], a zatem osoby nawykłe już do wspólnej pracy; powstałą lukę zręcznie i statecznie wypełnili aktorzy częściowo już doświadczeni, częściowo dopiero rokujący.

Można powiedzieć, że naonczas istniało jeszcze rzemiosło aktorskie, dzięki któremu członkowie odległych zespołów potrafili bardzo szybko zgrać się ze sobą, zwłaszcza gdy miało się szczęście pozyskać do recytacji aktorów posługujących się dialektem dolnoniemieckim, a do śpiewu — górnoniemieckim; tym sposobem publiczność mogła być na początek ze wszech miar usatysfakcjonowana. Byłem członkiem dyrekcji i delikatne sondowanie, w którym kierunku przedsięwzięcie to należałoby dalej prowadzić, stanowiło nader interesujące zajęcie. Rychło dostrzegłem, iż naśladownictwo, równanie do innych i rutyna mogą wprawdzie zrodzić pewną technikę, lecz brakowało zgoła czegoś, co mógłbym nazwać gramatyką, a co wszak jako pierwsze musi lec u podstaw, nim się dojdzie do retoryki i poezji. Jako że do tematu tego zamyślam powrócić, a tymczasem nie chciałbym się rozdrabniać, rzeknę tyle tylko, iż ową właśnie technikę, która wszystko przyswaja sobie z tradycji, starałem się zgłębiać i rozbierać na części pierwsze, a to, co stało się dla mnie jasne, kazałem stosować w poszczególnych przypadkach, nie czyniąc z tego ogólnej reguły.

Tym aliści, co mi się w owym przedsięwzięciu szczególnie przydało, był biorący ówcześnie górę ton naturalności i potocznej rozmowy, który jest wprawdzie w najwyższym stopniu chwalebny i miły, gdy objawia się jako kunszt doskonały, jako druga natura, lecz nie wtedy, gdy każdy sądzi, iż wystarczy mu zaprezentować po prostu siebie, by stworzyć coś godnego poklasku. Ja wszakże wykorzystałem ten pęd do własnych celów, jako że mogłem być zupełnie zadowolony, gdy wrodzona natura przejawiała się swobodnie, by z czasem — dzięki określonym regułom i zasadom — dać się powieść ku formie wyższej. Więcej tu jednak nie mogę o tym powiedzieć, albowiem to, co zostało dokonane i osiągnięte, rozwijało się dopiero stopniowo samo z siebie, a zatem musiałoby być przedstawione w ujęciu historycznym.

Atoli pewne okoliczności, które okazały się nadzwyczaj sprzyjające dla nowego teatru, muszę tu pokrótce opisać. Iffland[64] i Kotzebue[65] przeżywali wówczas swój najlepszy okres; ich sztuki, naturalne i przystępne, skłaniały się — jedne ku prawemu mieszczańskiemu gustowi, drugie ku obyczajowej swobodzie; oba podejścia odpowiadały duchowi czasu i zyskiwały żywy odbiór; wiele z tych sztuk, krążąc jeszcze w rękopisie, urzekało swą świeżością i aktualnością. Znaczący wkład wnosili Schröder, Babo i Ziegler — talenty fortunne i pełne wigoru; współcześni im Bretzner i Jünger bawili bezpretensjonalnie i lekko. Hagemann i Hagemeister, talenty, które nie zdołały utrzymać się na dłuższą metę, tworzyli również pod potrzebę chwili i byli, jeśli nie podziwiani, toć przecie jako nowość oglądani i mile widziani. Tę żywą, wirującą masę starano się podnieść na wyższy poziom poprzez sięganie po Szekspira, Gozziego i Schillera; porzucono dotychczasowy zwyczaj wystawiania coraz to nowych sztuk ze stratą; wybierano starannie, budując repertuar, który utrzymał się przez wiele lat. Lecz wdzięczną pamięć winniśmy również człowiekowi, który pomógł nam stworzyć tę instytucję. Był to Franz Joseph Fischer, aktor w podeszłym już wieku, znający się na swym fachu, umiarkowany, beznamiętny, z pozycji swej zadowolony, godzący się na ograniczony zakres ról. Sprowadził ze sobą z Pragi kilku aktorów, którzy działali w tym samym duchu, a że potrafił dobrze pracować z miejscowymi, to nad całością rozpostarł się nimb wewnętrznego spokoju.

Jeżeli chodzi o operę, to najbardziej przydały się nam dzieła Dittersdorfa. Obdarzony pogodą ducha i humorem, tworzył on dla prywatnego teatru dworskiego, dzięki czemu jego utworom udzielał się pewien lekki wdzięk, co i nam wyszło na dobre, jako że byliśmy na tyle roztropni, by uważać nasz teatr za scenę amatorską. Wiele trudu wkładano w opracowanie tekstu, zarówno pod względem rytmicznym, jak i prozatorskim, by go dostosować do gustu górnosaskiego; i tak lekki ten towar zyskiwał aplauz i wzięcie.

Przyjaciele powracający z Italii starali się przenieść na naszą scenę lżejsze opery włoskiego owej doby — Paisiella, Cimarosy, Guglielmiego i innych — aż wreszcie swój wpływ począł wywierać też geniusz Mozarta. Jeśli zważyć, że wszystko to było mało znane i niezgrane, to przyznać trzeba, iż początki teatru weimarskiego zbiegły się z młodzieńczym okresem teatru niemieckiego w ogóle, dzięki czemu ten pierwszy korzystał z atutów, które, rzecz jasna, musiały stworzyć idealne warunki do naturalnego, organicznego rozwoju.

Aby zasię zabezpieczyć powierzoną mi kolekcję gemm i przygotować ją do oglądania dla przyjemności i naukowego studiowania, kazałem zaraz wykonać dwie eleganckie kasetki, w których kamienie spoczywały obok siebie, dając się ogarnąć jednym spojrzeniem, tak iż jakikolwiek brak byłby od razu widoczny; następnie wykonano również liczne odlewy siarkowe i gipsowe i poddano je badaniu przez silne szkło powiększające, przy czym odszukiwano też i konsultowano istniejące kopie ze starszych kolekcji. Zdaliśmy sobie sprawę, że mamy tu podstawę do własnych studiów nad gemmami; to aliści, jak wielka była łaskawość przyjaciółki, docierało do nas dopiero stopniowo.

Zamieszczam tu tedy wyniki wieloletnich obserwacji, gdyż zapewne trudno nam będzie w najbliższej przyszłości ponownie zwrócić uwagę na to zagadnienie.

W oparciu o wewnętrzne przesłanki artystyczne weimarscy przyjaciele doszli do wniosku, iż kamienie te — jeśli nie wszystkie, to przynajmniej lwią ich część — należy uznać za autentyczne zabytki sztuki starożytnej, przy czym niejeden z nich wolno było zaliczyć do najwybitniejszych osiągnięć w tej dziedzinie. Niektóre odznaczały się tym, że były dosłownie identyczne ze starszymi odlewami siarkowymi; w wielu przypadkach wzór był taki sam jak na innych antycznych gemmach, co jednak wciąż oznaczało, że mogły to być autentyki. W największych kolekcjach wzory powtarzają się i byłoby wielkim błędem uznawać jeden egzemplarz za oryginał, a drugi za nowoczesną kopię.

Należało też przy tym brać pod uwagę szlachetną konsekwencję starożytnych twórców, którzy fortunnie zrealizowane ujęcie danego motywu nader chętnie powtarzali. Artyści ci uważali się za dostatecznie oryginalnych, jeżeli potrafili pojąć oryginalną myśl i znajdowali w sobie zdolność i biegłość, by ją przedstawić ponownie po swojemu. Na niejednej gemmie widniało też wyryte imię kunsztownika, co od lat wielce ceniono. Taki dodatek jest wprawdzie zawsze czymś dość niezwykłym, lecz w większości przypadków budzi też wątpliwość; istnieje bowiem możliwość, że kamień jest stary, a imię dodano w naszych czasach, by cacku przydać dodatkowej wartości.

I choć rezygnujemy tutaj z wszelkiego katalogowania — albowiem sam opis takich dzieł sztuki, bez ilustracji, daje o nich niewielkie pojęcie — to nie omieszkamy przecie przedstawić kilku ogólnych uwag o okazach najwybitniejszych.

Głowa Herkulesa. Godna podziwu z uwagi na szlachetnie swobodną gustowność wykonania, a jeszcze bardziej ze względu na wspaniale wyidealizowaną formę, niepokrywającą się do końca z żadną inną ze znanych głów Herkulesowych, co sprawia, że ten cenny zabytek zyskuje jeszcze na osobliwości.

Popiersie Bachusa. Dzieło jakby tchnięte w kamień i pod względem idealizacji formy niezwykle szlachetne. W rozmaitych kolekcjach znajdują się podobne okazy, rytowane, o ile dobrze pamiętamy, zarówno w reliefie górnym, jak i dolnym; nie poznaliśmy jednak dotąd żadnego, któremu ten by ustępował.

Faun, który próbuje ściągnąć szatę z bachantki. Znakomita kompozycja, wielokrotnie zdobiąca antyczne zabytki, również dobrze wykonana.

Przewrócona lira, mająca dwa delfiny za ramiona, a uwieńczoną różami głowę Amora za korpus lub – jak kto woli – podstawę; z lirą wdzięcznie zaaranżowana pantera Bachusa, trzymająca w przedniej łapie tyrs. Wykonanie tego kamienia zadowoli znawcę, a kto lubi subtelne znaczenia, ten również znajdzie tu coś dla siebie.

Maska z obfitą brodą i otwartymi szeroko ustami; łyse czoło oplecione bluszczem. Może to być jeden z najznakomitszych przykładów tego motywu.

Równie cenna jest inna maska, z długą brodą i utrefionymi włosami; niezwykle głęboko rytowana.

Wenus pojąca Amora. Jedna z najwdzięczniejszych kompozycji, zrealizowana z polotem, choć raczej szkicowo.

Kybele jadąca na lwie, rytowana wklęsło; znakomite dzieło, znane koneserom z odlewów szklanych, jakie znajdują się w niemal wszystkich kolekcjach.

Gigang wyciągający gryfa z jaskini skalnej. Dzieło wybitne pod względem artystycznym i być może jedyne znane przedstawienie tego motywu. Powiększoną reprodukcję znajdzie czytelnik przed artykułem Voßa w jenajskiej „Allgemeine Literatur-Zeitung” z 1804 roku, tom IV.

Głowa w hełmie z profilu, z obfitą brodą. Być może jest to maska; nie ma jednak w sobie nic karykaturalnego, a raczej przedstawia oblicze skupione i bohaterskie; wykonanie znakomite.

Homer jako herma, ukazany niemal zupełnie od przodu, rytowanie bardzo głębokie. Poeta zdaje się tu młodszy niż zwykle, ledwie u progu wieku podeszłego; dzieło jest przeto cenne ze względu nie tylko na kunszt wykonania, lecz również sam temat.

W zbiorach odlewów napotyka się często przedstawienie głowy czcigodnego starca o długiej brodzie i włosach, który — choć nie podaje się podstaw takiej interpretacji — utożsamiany jest z Arystofanesem. Podobna głowa, nieznacznie tylko różniąca się od tamtej, znajduje się w naszej kolekcji i jest w istocie jednym z najlepszych okazów.

Profil nieznanego mężczyzny został zapewne odnaleziony ułamany i w nowszych czasach ponownie zeszlifowany na kamień do pierścienia. Doskonalszego i żywszego przedstawienia ludzkiej postaci na maleńkiej przestrzeni gemmy nigdy nie widzieliśmy; rzadki to przypadek, by artysta wykazał się tak bezgranicznym kunsztem.

Podobnej treści jest portretowe przedstawienie głowy z naciągniętą lwią skórą; ta gemma, podobnie jak poprzednia, była ułamana nad okiem, jednak uzupełniono ją złotem.

Głowa sędziwego mężczyzny o skupionym, zdecydowanym obliczu, z krótko przyciętymi włosami. Wykonanie nadzwyczaj błyskotliwe i mistrzowskie; na szczególną uwagę zasługuje śmiałe potraktowanie brody, być może jedyne w swoim rodzaju.

Męska głowa albo popiersie bez brody, na włosach opaska, bogato udrapowana szata spięta na prawym ramieniu. Twarz o silnym, pełnym, ekspresji wyrazie i rysach, jakie zwykło się przypisywać Juliuszowi Cezarowi.

Głowa męska, również bez brody, z togą naciągniętą na głową, jak to praktykowano podczas składania ofiar. Twarz jest pełna autentyzmu i charakteru i nie ulega wątpliwości, iż mamy tu do czynienia z dziełem oryginalnym, pochodzącym z czasów pierwszych rzymskich cesarzy.

Popiersie rzymskiej damy z podwójnymi warkoczami owiniętymi wokół głowy; całość godna podziwu, szczegółowo opracowana, a pod względem charakteru pełna prawdy, bezpretensjonalności, naiwności, życia.

Mała głowa w hełmie, z obfitą brodą, wyrazista, ukazana całkiem od przodu; kunsztowna robota.

Na zakończenie wspominamy o znakomitym nowożytnym okazie: głowie meduzy we wspaniałym karneolu. Przedstawienie bardzo podobne do znanej Meduzy Sosiklesa, z ledwie zauważalnymi drobnymi odstępstwami. Bez wątpienia jest to jedno z najznakomitszych naśladownictw dzieł antycznych — za takie bowiem, mimo wielkiej wartości artystycznej, należy je przecie uznać, gdyż ujęcie jest nieco mniej swobodne, a poniżej cięcia szyi widnieje litera N, pozwalająca wnioskować, że mamy tu do czynienia z robotą samego Nattera.

Na podstawie tych niewielu przykładów prawdziwi koneserzy będą w stanie domyślić się wysokiej wartości tej cenionej kolekcji. Gdzie się ona obecnie znajduje, nie jest nam wiadome; być może uzyskałoby się w tej sprawie jakąś wiadomość, która mogłaby skłonić zamożnego miłośnika sztuki do nabycia tego skarbu, gdyby był na sprzedaż.

Weimarscy miłośnicy sztuki, dopóki kolekcja była w ich rękach, korzystali z niej, jak tylko mogli. Już zeszłej zimy dostarczyła ona wybornego tematu do rozmów błyskotliwemu towarzystwu, które miało w zwyczaju gromadzić się wokół księżnej Amalii. Starano się zgłębiać tajniki wiedzy o gemmach, w czym bardzo pomogła nam życzliwość znamienitej właścicielki, dzięki której cieszyliśmy się tym skarbem przez kilka lat. Lecz przecie na krótko przed śmiercią zdążyła się ona jeszcze uradować pięknym porządkiem, w jakim ujrzała owe pierścienie ułożone w równych rzędach w dwóch kasetkach — tak jak ich nigdy wcześniej nie widziała — i mogła się wspaniałomyślnie cieszyć z udzielonego przez siebie wielkiego zaufania.

Również w inną stronę zwracały się nasze artystyczne zainteresowania. W rozmaitych warunkach obserwowałem barwy i miałem nadzieję, że wreszcie odkryję tajemnicę ich harmonii, w poszukiwaniu której wyruszyłem właściwie w drogę. Przyjaciel Meyer naszkicował rozmaite kompozycje, przedstawiając je raz w jednym rzędzie, raz naprzeciw siebie, celem badania i oceny.

Najwyraźniej jawiła się ona w przypadku prostych obiektów pejzażowych, gdzie stronie oświetlonej należało zawsze przypisać barwę żółtą i żółtoczerwoną, a zacienionej — błękitną i błękitnoczerwoną; ze względu jednak na różnorodność obiektów w naturze przejścia między nimi można było z łatwością uzyskać za pomocą odcieni brązowozielonych i niebieskozielonych. Tu przykład dali już wielcy mistrzowie, bardziej niż w malarstwie historycznym, gdzie artysta przy wyborze barw szat pozostaje zdany na samego siebie i w tej rozterce chwyta się obyczaju i tradycji, dając się też pewnie zwieść temu czy innemu znaczeniu symbolicznemu, ze szkodą nierzadko dla prawdziwie harmonijnego odwzorowania.

Po tych uwagach na temat sztuk plastycznych czuję się wszak zmuszony powrócić do teatru, by przedstawić kilka spostrzeżeń dotyczących mego doń stosunku, czego początkowo pragnąłem uniknąć. Można by pomyśleć, że miałem świetną okazję, by również jako pisarz uczynić coś dla nowego teatru i jednocześnie dla teatru niemieckiego w ogóle; w gruncie bowiem rzeczy pomiędzy wspomnianymi wyżej autorami i ich dziełami było jeszcze wiele miejsca które z powodzeniem dałoby się wypełnić; istniało mnóstwo tematów do naturalnie prostego opracowania, po które wystarczyłoby tylko sięgnąć.

By jednak wyrazić się całkiem jasno, wspomnę me wczesne utwory dramatyczne, które — przynależne dziedzinie historii powszechnej — zbyt były obszerne, by nadawać się do adaptacji scenicznej; późne natomiast, nakierowane na głębię psychologiczną, z powodu nadmiernego rygoru formalnego znalazły w momencie swego ukazania się niewielki oddźwięk. Tymczasem wypracowałem sobie pewną technikę pośrednią, dzięki której mógłbym dostarczyć teatrowi coś stosunkowo przyjemnego; chybiłem jednakowoż w wyborze tematu, a raczej temat, najbardziej oporny z możliwych na obróbkę dramatyczną, przytłoczył mnie wewnętrznie.

Już w 1785 roku afera naszyjnikowa przeraziła mnie niczym głowa Gorgony. W tym niesłychanie zuchwałym przedsięwzięciu widziałem pogrzebanie godności majestatu, z góry skazanego na zagładę, a wszystkie kolejne reperkusje afery potwierdzały niestety te złowieszcze przeczucia. Nosiłem je w sobie, jadąc do Italii, a wzmogły się jeszcze, gdy wróciłem. Na szczęście zdążyłem jeszcze ukończyć mego Tassa, potem jednak dziejowa rzeczywistość całkowicie zaprzątnęła mą uwagę.

Przez wiele lat miałem okazję z niesmakiem przeklinać szalbierstwa zuchwałych fantastów i wyrachowanych mistyków, z niechęcią dziwiąc się niewytłumaczalnemu zaślepieniu wybitnych ludzi w obliczu takich natarczywych bezczelności. Teraz bezpośrednie i pośrednie następstwa tych głupot ukazały mi się jako zbrodnie i półzbrodnie przeciw majestatowi, a razem wzięte zdolne one były wstrząsnąć najpiękniejszym tronem świata.

By aliści zapewnić sobie nieco pociechy i rozrywki, starałem się wydobyć jakiś pogodniejszy aspekt z tych potworności, a forma opery komicznej — która już od dawna zalecała mi się jako jeden z najznakomitszych sposobów przedstawienia dramatycznego — zdawała się nieobca także poważniejszym tematom, jak to pokazał już Król Teodor[66].

I tak temat ów został rytmicznie opracowany, a kompozycję uzgodniono z Reichardtem[67], z czego zarysy kilku solidnych arii basowych stały się znane; inne fragmenty muzyczne, poza kontekstem pozbawione znaczenia, wylądowały w szufladzie; zaś miejsce, po którym najwięcej sobie obiecywano, również nie doszło do skutku: całą resztę jako olśniewający finał przyćmić miało ukazanie się duchów w kryształowej kuli przed pogrążonym w transie Koptem.

Jednak całości nie patronował żaden radosny duch, praca utknęła w martwym punkcie i aby cały wysiłek nie poszedł na marne, napisałem rzecz prozą; w nowej trupie aktorskiej znaleźli się idealni odtwórcy głównych ról, którzy też stanęli na wysokości zadania podczas niezwykle starannie przygotowanego przedstawienia.

Lecz właśnie dlatego, że sztuka została zagrana wręcz znakomicie, wywołała tym bardziej odychający efekt. Zatrważający, a zarazem absurdalny temat, potraktowany śmiało i bezpardonowo, przeraził każdego, nie wywołując serdecznego odzewu; fakt, iż rzecz była prawie współczesna, jeszcze wyostrzył to wrażenie, a ponieważ tajne stowarzyszenie uznały, że pokazano je w niekorzystnym świetle, to znaczna część szacownej publiczności zareagowała niechętnie, podobnie jak kobieca wrażliwość wzdrygała się przed śmiałą przygodą miłosną.

Zawsze byłem obojętny na bezpośredni efekt wywoływany przez me dzieła i teraz też patrzyłem całkiem spokojnie na to, jak ta najnowsza, której poświęciłem tyle lat, nie znajduje zrozumienia; napawałem się wręcz poczuciem złośliwej satysfakcji, gdy pewni ludzie — których nieraz widziałem wystawionych do wiatru — upierają się, iż dać się tak grubo oszukać nie jest rzeczą możliwą.

Z wydarzenia tego nie wyciągnąłem jednak żadnej nauki; to, co mnie wewnętrznie zajmowało, jawiło mi się nieustannie w dramatycznej postaci i tak jak afera naszyjnikowa jako ponura przepowiednia, tak teraz wstrząsnęła mną sama rewolucja jako jej najokropniejsze spełnienie: tron widziałem przewrócony i roztrzaskany, wielki naród wyrwany z posad, a po naszej niefortunnej kampanii — najwyraźniej też i świat.

Gdy tymczasem wszystko to trwożyło mnie i dręczyło, musiałem niestety zauważyć, że w ojczyźnie beztrosko igra się z nastrojami, które i nam gotowały podobny los. Znałem wiele szlachetnych dusz, które — nie rozumiejąc samych siebie ani nie pojmując sprawy — oddawały się, fantazjując, pewnym poglądom i nadziejom, podczas gdy indywidua zgoła nikczemne starały się podsycać pełne goryczy niezadowolenie, by je na własną obrócić korzyść.

Jako świadectwo mego przekornego humoru powołałem do życia Obywatela generała, do czego namówił mnie aktor nazwiskiem Beck[68], grający Schnapsa w Dwóch liścikach według Floriana z całkiem niepowtarzalnym kunsztem, w czym poniekąd pomagały mu jego własne przywary. Ponieważ ta rola tak świetnie mu leżała, wystawiono pierwszą kontynuację owej powszechnie lubianej jednoaktówki — Drzewo genealogiczne autorstwa Antona Walla, a że próbom i dekoracjom do tej drobnostki, jak również samemu przedstawieniu poświęciłem maksimum uwagi, to postać owego błazeńskiego Schnapsa nieuchronnie tak mnie urzekła, iż zapragnąłem raz jeszcze powołać ją do życia. Uczyniłem to chętnie i z dbałością o szczegóły; jako tedy ów zasobny tobołeczek, który Paul pospiesznie porwał podczas owej ucieczki, był prawdziwie francuski. W scenie głównej Malkolmi okazał się niedościgniony jako starszy, zamożny i życzliwy kmieć, umiejący spokojnie obrócić w żart nawet wzmożoną bezczelność, i rywalizował z Beckiem w naturalnym i pełnym opanowania realizmie gry aktorskiej. Daremnie jednak! Sztuka wywołała jak najgorsze wrażenie, nawet u przyjaciół i patronów, którzy — chcąc ratować siebie i mnie — uparcie twierdzili, że jej nie napisałem, a jedynie dla kaprysu użyczyłem nazwiska i kilku pociągnięć pióra tej nader pośledniej produkcji.

Lecz że żadne zewnętrzne okoliczności nie potrafiły nigdy oddalić mnie od samego siebie, powodując raczej, że tylko mocniej zwracałem się ku własnemu wnętrzu, tak i te refleksy ducha czasu pozostały dla mnie rodzajem przynoszącego pociechę miłego zajęcia. Fragmentaryczne Rozmowy uchodźców i niedokończony dramat Zbuntowani to również świadectwa mych ówczesnych przeżyć wewnętrznych; z tego samego źródła, które wszakże ostatecznie zamarzło, zrodziła się później treść Hermana i Doroty. Poeta nie był w stanie nadążyć za pędzącą rzeczywistością i zakończenie musiał pozostać dłużny sobie i innym, widząc, jak zagadka rozwiązuje się w sposób tyleż definitywny, co nieoczekiwany.

Pośród takich konstelacji zdarzeń mało kto — będąc tak oddalonym od właściwej areny nieszczęsnych zmagań — był tak przygnębiony jak ja; świat zdawał mi się bardziej krwawy i krwiożerczy niż kiedykolwiek wcześniej, a jeżeli podczas bitwy życie króla liczy się za tysiące żołnierzy, to tym bardziej jest tak w walce prawnej. Gdy król staje pod śmiertelnym oskarżeniem, zaczynają krążyć myśli i poruszane są kwestie, dla których wiecznego zażegnania monarchia krzepko ustanowiła się przed wiekami.

Lecz i z tej okropnej niedoli starałem się wyratować w ten sposób, że uznałem świat cały za nic niewart, a wówczas — osobliwym zrządzeniem losu — w ręce wpadł mi Lis Reineke. Po graniczącym z obrzydzeniem przesycie ulicznymi zamieszkami, jarmarcznymi wystąpieniami i rozruchami pospólstwa doprawdy pokrzepiające było spojrzeć w zwierciadło dworu i władców — bo choć i tu rodzaj ludzki ukazuje się całkiem naturalnie w swej nieudawanej zwierzęcości, to przecie wszystko toczy się, jeśli nie przykładnie, to przynajmniej pogodnie, a humoru nic nie psuje. By móc tedy wybornym tym dziełem w pełni się rozkoszować, rozpocząłem od razu pracę nad jego wierną adaptacją; następujące zaś okoliczności skłoniły mnie do podjęcia się tego w formie heksametru.

Od wielu już lat pisano w Niemczech w ślad za Klopstockiem bardzo luźne heksametry. Voß, choć sam też z takowych korzystał, dawał tu i ówdzie do zrozumienia, że dałoby się to robić lepiej, przy czym nie oszczędzał nawet swych własnych — dobrze przez czytelników odbieranych — dzieł i tłumaczeń. Ja sam chętnie bym się heksametru nauczył, ale mi nie szło. Herder[69] i Wieland[70] byli w tej kwestii zwolennikami swobody, a o staraniach Voßa — których efekty były coraz bardziej rygorystyczne i na tamtą chwilę wydawały się niezgrabne — ledwie wolno było wspomnieć. Sama publiczność przez długi czas bardziej ceniła jego wcześniejsze prace, uważając je za płynniejsze od późniejszych; ja wszakże wciąż po cichu ufałem Voßowi — któremu nie można było odmówić powagi — i w młodszych latach albo gdyby okoliczności były inne, pojechałbym pewnie do Eutina, by zyskać dostęp do tajemnicy; on bowiem, z głębokiej czci dla Klopstocka, dopóki ów dostojny, powszechnie fetowany poeta żył, nie chciał powiedzieć mu wprost, iż do rytmiki niemieckiej, jeżeli ma ona zyskać jakiś fundament, należy wprowadzić sztywniejszą regułę. Jego wypowiedzi tymczasem były dla mnie niczym księgi sybilińskie. To, jak umęczyłem się z przedmową do Georgik, wciąż jeszcze chętnie wspominam, ale raczej z powodu mych szczerych chęci niż uzyskanych z tego korzyści.

Ponieważ dobrze zdawałem sobie sprawę, iż całe me wykształcenie może mieć wymiar jedynie praktyczny, skorzystałem z okazji, by napisać kilka tysięcy heksametrów, którym znakomita treść powinna zapewnić dobre przyjęcie i nieprzemijającą wartość, nawet przy niedoskonałej technice. To, co będzie można jej zarzucić, myślałem sobie, okaże się już na końcu; poświęcałem tedy każdą wolną godzinę tej już w trakcie tworzenia wdzięcznej pracy, jednocześnie zaś budowałem i meblowałem dom, nie myśląc, jak się sprawy dalej potoczą, choć przecie mogłem to doskonale przewidzieć.

Jakkolwiek daleko na wschód położeni byliśmy od wielkiego dziejowego wydarzenia, to już tej zimy pojawili się przelotni zwiastuni naszych wypędzonych zachodnich sąsiadów; zdawali się rozglądać za jakimś cywilizowanym miejscem, gdzie znaleźliby schronienie i gościnę. Choć nie zagrzewali długo miejsca, potrafili tak zjednywać sobie ludzi przyzwoitym zachowaniem, cierpliwym i łagodnym usposobieniem, gotowością pogodzenia się z losem i podejmowania jakiejkowiek pracy, by zarobić na życie, że za sprawą tych jednostek braki całej zbiorowości szły w niepamięć i wcześniejsza niechęć ustępowała zdecydowanej przychylności. To, rzecz jasna, wyszło na dobre ich pobratymcom, którzy osiedlili się później w Turyngii; spośród nich wystarczy, że wymienię Mouniera i Camille’a Jordana, by dało się zrozumieć życzliwość, jaką otoczono całą kolonię; ta, choć im nie dorównywała, żadną miarą nie okazała się ich przecie niegodna.

Swoją drogą można przy tej okazji zauważyć, iż we wszystkich istotnych kwestiach politycznych w najlepszej sytuacji są zawsze ci obserwatorzy, którzy opowiadają się po którejś ze stron; to, co im rzeczywiście dogodne, z radością przyjmują; niedogodne ignorują, odrzucają albo wręcz interpretują na swoją korzyść. Poeta aliści, który zgodnie ze swą naturą musi być i pozostawać bezstronny, stara się wniknąć w położenie obu walczących stron, a gdy porozumienie okazuje się niemożliwe, musi zdecydować się na tragiczne zakończenie. I jakimż też cyklem tragedii groziła nam owa dziejowa burza!

Któż od młodości nie wzdrygał się na myśl o wydarzeniach roku 1649, nie drżał na wspomnienie egzekucji Karola I i nie pocieszał się nadzieją, iż owe sceny stronniczej zaciekłości nigdy się już nie powtórzą! Teraz jednak wydarzało się to wszystko ponownie jakby na naszych oczach — dzień za dniem, krok za krokiem — w jeszcze straszliwyszym i okrutniejszym wydaniu, u sąsiedniego, najkulturalniejszego z narodów. Pomyśleć, jaki grudzień i styczeń przeżywali ci, którzy ruszyli na ratunek królowi, a teraz nie mogli ani wpłynąć na przebieg jego procesu, ani zapobiec wykonaniu wyroku śmierci!

Frankfurt znalazł się na powrót w niemieckich rękach; żywo czyniono wszelkie możliwe przygotowania do odbicia Moguncji. Zbliżono się do Moguncji i zajęto Hochheim. Königstein musiało się poddać. Teraz jednak należało przede wszystkim przeprowadzić szybką kampanię na lewym brzegu Renu, by zabezpieczyć sobie tyły. Pociągnięto przeto z gór Taunus na Idstein, przez klasztor benedyktyński Schönau do Kaub, a następnie przez dobrze urządzony most pontonowy do Bacharach; prowadzone stamtąd niemal nieprzerwanie przez awangardę działania zaczepne zmusiły nieprzyjaciela do odwrotu. Pasmo Hunsrück zostawiono po prawej i ruszono na Stromberg, gdzie do niewoli dostał się generał Neuwinger[71]. Zdobyto Kreuznach i oczyszczono klin pomiędzy rzeką Nahe i Renem, tak że można było ruszyć bezpiecznie ku temu ostatniemu. Wojska cesarskie przekroczyły Ren pod Spirą, dzięki czemu 14 kwietnia można było zamknąć pierścień okrążenia wokół Moguncji i przynajmniej napędzić mieszkańcom strachu perspektywą braku zaopatrzenia jako zwiastunem poważniejszych kłopotów.

Tę ostatnią wiadomość otrzymałem wraz z rozkazem, by stawić się na miejscu i — tak jak wcześniej uczestniczyłem w nieszczęściu ruchomym — wziąć teraz udział w jego stacjonarnej odmianie. Okrążenie stało się faktem, oblężenie było nieuniknione; jak niechętnie zbliżałem się na powrót do teatru wojny, przekona się ten, co weźmie do ręki drugą rycinę wykonaną podług moich szkiców. Wykonano ją na podstawie bardzo dokładnego konturu piórkiem, który starannie naniosłem na papier na kilka dni przed wyjazdem. A w jakim nastroju to uczyniłem, powiedzą napisane przy tej okazji wersy:

 

Na razie więc w domowym zaciszu trwamy,

Od drzwi do drzwi miły widok mamy;

Artysta rad w te ciche progi wzrok swój wtuli,

Gdzie życie ku życiu się przyjaźnie czuli.

I choćbyśmy w daleki świat wyruszali,

Tu wraca wszystko, skądśmy się udali;

I kierujemy się, jakkolwiek zachwycają dalekie kraje

Ku ciasnej przestrzeni, co nam jedyna szczęście daje.

---

[1] Maria Caterina Brignole (1737–1813).

[2] Ludwik Józef de Bourbon-Condé (1736–1818).

[3] Postać z powieści Goethego Lata nauki Wilhelma Meistra.

[4] Karol August z Saksonii-Weimaru-Eisenach (1757–1828) — patron autora.

[5] Johann Conrad Wagner (1737–1802) — podczas kampanii 1792 roku zarządzał całym „ruchomym” gospodarstwem księcia Karola Augusta na froncie.

[6] Karol Wilhelm Ferdynand (1735–1806) — książę Brunszwiku-Lüneburga i Brunszwiku-Wolfenbüttel-Bevern z dynastii Welfów.

[7] François Claude Amour, markiz de Bouillé (1739 –1800) — francuski generał i administrator kolonialny, zagorzały rojalista.

[8] Karol Bernard z Saksonii-Weimaru-Eisenach (1792–1862) , siódme dziecko Karola Augusta, wielkiego księcia Saksonii-Weimaru-Eisenach, i księżnej Luizy z Hesji-Darmstadt.

[9] Po odzyskaniu Verdun przez rewolucjonistów zostały uwięzione pod zarzutem zdrady stanu; dwanaście z nich stracono na gilotynie 23 kwietnia 1794 w Paryżu. Były to: Anne, Louise-Henriette i Hélène Watrin, córki oficera nazwiskiem Watrin (w wieku odpowiednio 22, 23 i 25 lat); Gabrielle i Suzanne Henry (25 i 26 lat), córki byłego sędziego, oraz ich ciotka baronowa de la Lance de Mongaut; Claire-Louise Tabouillot (17 lat), córka rajcy, oraz jej matka Françoise Herbillon; oraz Elisabeth Dauphin, Angélique Lagirousière, Thérèse Pierson i Marguerite Croutte.

[10] Marie Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier Markiz de La Fayette (1757–1834) — generał francuski i mąż stanu; do czerwca 1792 roku jeden z głównych przywódców rewolucji.

[11] Charles-François du Périer Dumouriez (1739–1823) — generał francuski i mąż stanu; w 1793 roku przeszedł na stronę Austriaków, później na emigracji w Wielkiej Brytanii.

[12] Franc. glorieux, „chwalebny, prześwietny”, regrets, „żale, ubolewania”.

[13] Mowa o braciach króla Ludwika XVI (m.in. hrabim Prowansji, późniejszym Ludwiku XVIII, oraz hrabim Artois, późniejszym Karolu X), którzy stali na czele rojalistycznej emigracji i towarzyszyli armii koalicyjnej.

[14] Christian Georg Carl Vogel (1760–1819), jeden z sekretarzy Goethego.

[15] François Sébastien de Croix de Clerfayt (1733–1798) — waloński oficer, marszałek polny w służbie habsburskiej.

[16] Według innych źródeł ten pierwszy, por. kolejny przypis.

[17] Charles Joseph Emmanuel François de Paule Antoine Ghislain Claude Lamoral de Ligne (1759 – 14 września 1792 w La Croix-aux-Bois) — austriacki oficer, syn słynnego feldmarszałka Charlesa-Josepha de Ligne oraz Marii Ksawery z Liechtensteinów, żonaty z Heleną Apolonią Massalską (później hrabiną Potocką).

[18] Franc. „Prusacy dotrą do Paryża, ale go nie opuszczą”.

[19] Adam Frans van der Meulen (1632–1690) — flamandzki malarz batalista i projektant gobelinów.

[20] Mowa o tak zwanej Szampanii Ubogiej (Champagne pouilleuse), inaczej Kredowej — naonczas postrzeganej jako kraina sucha i jałowa.

[21] Anna Amalia z Brunszwiku-Wolfenbüttel (1739–1807) — regentka księstw Saksonia-Weimar i Saksonia-Eisenach, wybitna mecenaska sztuki, protektorka Goethego.

[22] François Christophe Kellermann (1735–1820) —generał francuski, późniejszy marszałek Francji.

[23] Ernst Johann von Manstein (1742–1808) — pruski wojskowy, adiutant generalny na dworze Fryderyka Wilhelma II.

[24] Friedrich August Thomas von Heymann (właśc. Jean Frédéric Augustin Thomin de Heymann, 1740–1801) — francuski wojskowy, po wybuchu rewolucji przeszedł na służbę pruską.

[25] Dampierre-le-Château, niecałe 10 km na południe od Valmy.

[26] Franc. “Dobrego chleba, dobrej zupy, dobrego mięsa, dobrego piwa”.

[27] Francuska moneta srebrna o wartości 6 liwrów, zawierająca ok. 26 g czystego srebra.

[28] Mowa o tzw. masakrach wrześniowych (2–7 września 1792) — fali samosądów wymierzonych przeciwko aresztowanym przedstawicielom szlachty i duchowieństwa. Z rąk sankiulotów i bojówek zginęło 1000–1400 osób, w tym 200 księży i trzech biskupów.

[29] Nicolas Luckner (1722–1794) — generał francuski pochodzenia niemieckiego; marszałek Francji.

[30] Ludwik IX Święty (1214–1270) — król Francji z dynastii Kapetyngów, święty Kościoła katolickiego; organizator i uczestnik VI i VII wyprawy krzyżowej.

[31] Mowa o Polach Katalaunijskich.

[32] William Shakespeare, Makbet, tłum. Ignacy Hołowiński.

[33] Mowa o czerwonce, która szerzyła się wśród wojsk pruskich.

[34] Louis Auguste Le Tonnelier de Breteuil (1730–1807) – francuski polityk i dyplomata; ostatni premier ancien régime’u.

[35] Zgromadzenie Notabli, zwołane przez króla Ludwika XVI w 1787 roku w obliczu bankructwa państwa, obradowało w Wersalu od lutego do maja.

[36] Niem. Pfaffental, „księża dolina”.

[37] Adam Philippe de Custine (1740–1793) — francuski generał.

[38] Klasztor kapucynów w Koblencji.

[39] Girolamo Lucchesini (1751–1825) — pruski dyplomata pochodzenia włoskiego; ambasador Królestwa Prus w Polsce w latach 1789–1792.

[40] Posiadłość filozofa i pisarza Friedricha Heinricha Jacobiego (1743–1819).

[41] Frans (François) Hemsterhuis (1721–1790) — holenderski filozof.

[42] Księżna Adelheid Amalie von Gallitzin z d. von Schmettau (1748–1806) — niemiecka arystokratka, żona rosyjskiego dyplomaty księcia Dmitrija Golicyna. W polskiej literaturze historycznej znana również jako Amalia Golicyna.

[43] Friedrich Melchior von Grimm (1723–1807) — niemiecki pisarz, dyplomata i krytyk.

[44] Émilie de Belsunce, hrabina de Bueil (1767–1814).

[45] Hrabina Sophie von Coudenhoven (1747–1825) — dama dworu i faworyta elektora Moguncji, Friedricha Karla Josepha von Erthal.

[46] Christian Wilhelm von Dohm (1751–1820) — pruski prawnik, historyk, dyplomata i reformator; Anna Henriette Elisabeth z d. Helwing (1762–po 1808).

[47] Friedrich Victor Leberecht Plessing (1749–1806) — filozof, religioznawca, wykładowca akademicki.

[48] Laurence Sterne (1713–1768) — pisarz angielski, twórca prądu zwanego sentymentalizmem; Yorick (imię wzięte z Hamleta Szekspira) jest narratorem jego powieści Życie i myśli JW Pana Tristrama Shandy (wyd. 1760) oraz Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy (wyd. 1768).

[49] Mowa o fundamentalnym, czterotomowym dziele Lavatera Physiognomische Fragmente (wyd. 1775–1778).

[50] Georg Melchior Kraus (1737–1806) — malarz i rysownik, dyrektor weimarskiej szkoły rysunku.

[51] Friedrich Justin Bertuch (1747–1822) — pisarz, tłumacz, wydawca.

[52] Johann Karl August Musäus (1735–1787) — pisarz, krytyk literatury, filolog.

[53] Christian Joseph Jagemann (1735–1804) — uczony, bibliotekarz księżnej Anny Amalii.

[54] Ernst Wilhelm Wolf (1735–1792) — nadworny kompozytor i kapelmistrz w Weimarze.

[55] Blasius Merrem (1761–1824) — niemiecki przyrodnik, zoolog, ornitolog, matematyk i herpetolog.

[56] Mowa o tak zwanym Kręgu Münster, znanym również jako Familia Sacra (Święta Rodzina) — kierowanym przez księżną von Gallitzin salonie literacko-filozoficznym i elitarnym kręgu intelektualnym, którego uczestnicy łączyli idee oświecenia z głęboką, wewnętrzną pobożnością, tworząc podwaliny pod nurt określany jako romantyczny katolicyzm.

[57] Johan Georg Hamann (1730–1788) — niemiecki filozof i teolog.

[58] Lorenz Natter (1705–1763).

[59] Traktat Hemsterhuisa Lettre sur la sculpture (1765).

[60] Tegoż Lettre sur les désirs (1770).

[61] Johann Heinrich Voß (1751–1826) — niemiecki poeta i tłumacz.

[62] Johann Heinrich Meyer (1760–1832) — szwajcarskim malarz i historyk sztuki, bliski przyjaciel i wieloletni doradca artystyczny Goethego.

[63] Joseph Belluomo (właśc. Giuseppe Zambiasi, 1754–1833) — dyrektor wędrownej trupy teatralnej, która przed 1791 rokiem regularnie występowała m.in. w Weimarze i uzdrowisku Lauchstädt. Kiedy Belluomo opuścił Weimar, Goethe odkupił jego trupę, tworząc na jej bazie oficjalny Teatr Dworski (Weimarer Hoftheater).

[64] August Wilhelm Iffland (1759–1814) — niemiecki aktor, reżyser i dramatopisarz.

[65] August Friedrich Ferdinand von Kotzebue (1761–1819) — dramaturg niemiecki.

[66] Król Teodor w Wenecji (Il re Teodoro in Venezia, 1784) — opera buffa z muzyką Giovanniego Paisiella i librettem Giovanniego Battisty Castiego.

[67] Johann Friedrich Reichard (1752–1814) — niemiecki kompozytor i krytyk muzyczny, umuzykalnił wiele utworów Goethego.

[68] Heinrich Christian Beck (1760–1803).

[69] Johann Gottfried Herder (1744–1803) — niemiecki filozof, teolog, pastor, pisarz i krytyk literacki.

[70] Christoph Martin Wieland (1733–1813) — niemiecki poeta, prozaik, dramaturg i tłumacz.

[71] François-Joseph de Neuwinger (? – po 1793) — francuski dowódca wojskowy, generał brygady.