OBLĘŻENIE MOGUNCJI
W poniedziałek, 26 maja 1793, z Frankfurtu do Höchst i Flörsheim; stało tu wiele dział oblężniczych.
Główna droga do Moguncji była zablokowana, musiałem jechać przez most pontonowy pod Rüsselheim; w Ginsheim konie dostały obroku; miejscowość bardzo ucierpiała od ostrzału; potem przez most pontonowy na wyspę Nonnenaue, gdzie leżało wiele spuszczonych drzew, zaraz potem drugim mostem pontonowym przez główną odnogę Renu.
Dalej na Bodenheim i Oberulm, gdzie się zakwaterowałem, i zaraz potem pojechaliśmy z kapitanem Ventem przez Hechtsheim na prawe skrzydło, gdzie zapoznałem się z położeniem Moguncji, Kastel, Kostheim, Hochheim, Weißenau, cypla Menu i wysp na Renie.
Francuzi opanowali jedną z nich i okopali się tam; noc spędziłem w Oberulm.
We wtorek 27 maja pospieszyłem do obozu pod Marienborn, by złożyć hołd memu księciu[1], przy czym szczęście pozwoliło mi też pokłonić się księciu Maksymilianowi von Zweibrücken, memu zawsze łaskawemu panu; zaraz potem zamieniłem uciążliwą kwaterę kantonową na przestronny namiot na przedzie pułku.
Teraz chciałem też poznać środek półokręgu blokady, pocwałowałem na szaniec przed domem dróżnika, skąd ogarnąłem wzrokiem położenie miasta, nowy francuski szaniec pod Zahlbach oraz osobliwe i niebezpieczne położenie wsi Bretzenheim.
Następnie cofnąłem się ku pułkowi i postarałem się nanieść na papier kilka dokładnych szkiców, by tym lepiej zapamiętać wzajemne położenie poszczególnych punktów orientacyjnych i odległości pomiędzy nimi.
Pokłoniłem się generałowi hrabiemu Kalckreuthowi[2] w Marienborn i wieczorem byłem u niego; wiele bowiem mówiło się o pogłosce, że zeszłej nocy w obozie przeciwnika powstało zamieszanie, jakoby któryś z niemieckich generałów przeszedł na stronę Francuzów, wskutek czego zmieniono nawet hasło i postawiono kilka batalionów w stan gotowości bojowej.
Następnie toczyły się szczegółowe rozmowy o całej sytuacji, o blokadzie i szykującym się oblężeniu.
Wiele rozprawiano o poszczególnych osobistościach i stosunkach pomiędzy nimi, które wpływają na wiele spraw, choć nie mówi się o nich otwarcie. Wskazywano, jak zawodną nauczycielką jest historia, albowiem nigdy właściwie nie wiadomo, dlaczego wydarzyło się to czy owo.
W środę 28 maja u pułkownika von Steina w leśniczówce, nadzwyczaj pięknie położonej; bardzo przyjemna wizyta.
Czuło się, jak wygodnie byłoby piastować posadę głównego łowczego u elektora Moguncji.
Roztacza się stąd widok na rozległą kotlinę, ciągnącą się aż po Hochheim, gdzie w pradziejach meandrowały Ren i Men, tworząc zastoiska i żyzny grunt pod przyszłe pola uprawne, nim pod Bieberich mogły popłynąć dalej swobodnie na zachód.
Obiad zjadłem w kwaterze głównej; omawiano odwrót z Szampanii; hrabia Kalckreuth dał upust swej niechęci do teoretyków.
Po posiłku przyprowadzono duchownego, podejrzewanego o sympatie rewolucyjne.
Właściwie był szalony, albo chciał za takiego uchodzić; uważał się ze Turenne’a i Condego, i za kogoś niezrodzonego z łona kobiety.
Przez Słowo wszystko się stało!
Był pełen optymizmu i w swym szaleństwie wykazywał wiele konsekwencji i przytomności umysłu.
Uzyskałem pozwolenie na odwiedzenie porucznika von Itzenplitza, który w potyczce pod Moguncją 9 maja otrzymal rany postrzałowe i kłute i został wzięty do niewoli.
Nieprzyjaciel obchodził się z nim bardzo oględnie i wkrótce go wypuszczono.
Mówić jeszcze nie mógł, ale przecież radowała go obecność dawnych towarzyszy broni, którzy mieli wiele do opowiedzenia.
Pod wieczór oficerowie pułkowi zebrali się u markietana, gdzie nastrój był nieco swobodniejszy niż rok wcześniej w Szampanii; piliśmy bowiem tamtejsze musujące wino, i to przy przepięknej pogodzie.
Wspomniano też o mej wcześniejszej przepowiedni i powtórzono me słowa: „Tu i teraz rozpoczyna się nowa epoka w dziejach świata, a wy możecie powiedzieć, żeście byli przy tym obecni”.
Co dziwniejsze, proroctwo to spełniło się nie tylko w sensie ogólnym, ale całkiem dosłownie, albowiem odtąd właśnie Francuzi zaczęli datować swój kalendarz[3].
Jak to jednak zwykle z człowiekiem bywa, szczególnie zaś na wojnie — że godzi się on z tym, czego nie sposób uniknąć, a przerwy między niebezpieczeństwem, niedolą i udręką stara się wypełniać przyjemnością i zabawą — tak było i tutaj; oboiści pułku von Thaddena grali Ça ira i Marsyliankę, a przy tym opróżniano jedną butelkę szampana po drugiej.
O ósmej wieczorem silny ogień otworzyły działobitnie prawego skrzydła.
W czwartek 29 maja o dziewiątej rano — wiktoria z okazji zwycięstwa Austriaków pod Famars.
Ta powszechna kanonada powoliła mi zorientować się co do dyslokacji artylerii i wojsk; jednocześnie poważnie bito się pod Bretzenheim, gdyż Francuzi istotnie mieli wszelkie powody, by wyprzeć nas z tej tak blisko położonej wsi.
Tymczasem dowiedziano się, skąd wzięła się wczorajsza bajka o dezercji: z przypadkowego splotu okoliczności, zupełnie niedorzecznego, zrodziła się plotka, która przez czas jakiś pozostawała w obiegu.
Udałem się z mym najjaśniejszym panem na lewe skrzydło i pokłoniłem panu landgrafowi Darmstadt, którego obóz był szczególnie gustownie przyozdobiony altanami z sosnowych gałęzi, jego zasię namiot przewyższał wszystko, co w tym rodzaju dotąd widziałem — pomysłowo zaprojektowany, znakomicie wykonany, wygodny i wystawny.
Pod wieczór zgotowano miłe nam, ale mnie szczególnie, widowisko: księżniczki meklemburskie zjadły obiad u Jego Królewskiej Mości[4] w kwaterze głównej pod Bodenheim, a następnie odwiedziły obóz.
Zaszyłem się w swym namiocie i mogłem stąd nader dokładnie obserwować dostojnych państwa, którzy całkiem poufale przechadzali się przed nim w tę i z powrotem.
I naprawdę w całym tym wojennym zamieszaniu można było obie młode damy uznać za niebiańskie zjawiska, a wrażenia, jakie na mnie wywarły, nigdy nie zapomnę.
Piątek, 30 maja. Rano na tyłach obozu dało się słyszeć strzały z broni ręcznej, co wywołało pewne zaniepokojenie; wyjaśniło się to w ten sposób, że to kmiecie świętowali Boże Ciało.
Następnie z okazji szczęśliwych wydarzeń w Niderlandach oddano salwę zwycięstwa z armat i broni ręcznej; tymczasem dawano ostro ognia z miasta i w jego stronę.
Po południu burza.
Przybyła flotylla holenderskich kanonierek, zacumowała pod Ebenheim.
Nocą z 30 na 31 maja spałem spokojnie w namiocie, jak zwykle całkiem ubrany, gdy obudziła mnie palba lekkiej broni, niezbyt, zdawało się, odległa.
Poderwałem się i wybiegłem przed namiot, gdzie panowało już poruszenie; było oczywiste, że Marienborn zostało zaatakowane.
Zaraz potem ogień otworzyły nasze działa z baterii przed domem dróżnika, co musiało oznaczać, że zbliża się nieprzyjaciel.
Pułk księcia, z którego jeden szwadron obozował za domem dróżnika, ruszył naprzód; sytuacja była niejasna.
Ogień broni ręcznej w Marienborn, na tyłach naszych działobitni, trwał dalej, strzelała również nasza artyleria.
Wsiadłem na koń i pojechałem naprzód, gdzie na podstawie wcześniejszych obserwacji mogłem — chociaż była noc — zlustrować okolicę.
Spodziewając się, że Marienborn lada chwila stanie w płomieniach, wróciłem do naszych namiotów, gdzie ludzie księcia na wszelki wypadek zwijali obóz.
Powierzyłem ich opiece mój kufer i teczkę, po czym omówiliśmy odwrót. Oni chcieli kierować się do Oppenheim; tam mogłem za nimi łatwo podążać, bo ścieżka przez pole była mi znana, chciałem jednak najpierw zaczekać na rozwój wydarzeń i nie oddalać się, dopóki wieś nie stanie w ogniu, a walka nie przeniesie się dalej, poza nią.
W tej niepewności przyglądałem się sprawie, wnet jednak ogień broni ręcznej ucichł, armaty zamikły, zaczął szarzeć dzień i w wiosce przede zapanował spokój.
Zjechalem na dół.
Wzeszło przymglone słońce i ukazały się leżące obok siebie ofiary nocy. Nasi rośli, porządnie odziani kirasjerzy osobliwie kontrastowali z karłowatymi, łachmaniarskimi, obdartymi sankiulotami; śmierć skosiła ich bez różnicy.
Nasz zacny romistrz La Viere poległ jako jeden z pierwszych, rotmistrz von Voß, adiutant hrabiego Kalckreutha, otrzymał postrzał w pierś i spodziewano się, że nie przeżyje.
Nakłoniono mnie do sporządzenia krótkiej relacji z tego niezwykłego i nieprzyjemnego zdarzenia; zamieszczam ją tutaj, po czym dodam jeszcze kilka szczegółów.
O nocnym wypadzie Francuzów na Marienborn donoszę, co następuje. Główna kwatera Marienborn znajduje się pośrodku półokręgu obozów i działobitni, które zaczynają się na lewym brzegu Renu powyżej Moguncji, otaczają miasto w odległości nie większej niż pół godziny drogi, a poniżej miasta ponownie łączą się z rzeką.
Kaplica Świętego Krzyża, wsie Weißenau, Hechtsheim, Marienborn, Drais, Gunzenheim i Mombach stykają się z tym kręgiem, albo położone są niewiele za nim.
Od początku blokady Francuzi często atakowali oba skrzydła pod Weißenau i Mombach i tę pierwszą wioskę spalili, w centrum wszelako panował spokój.
Nikt nie mógł przypuszczać, że skierują wypad właśnie tam, gdzie ryzykowali, że zostaną otoczeni i odcięci, niczego istotnego nie osiągnąwszy.
Tymczasem forpoczty pod Bretzenheim i Dalheim — miejscowościami leżącymi w zagłębieniu terenu ciągnącym się w kierunku miasta — nieustannie się ze sobą ścierały, a Bretzenheim trzymaliśmy tym gorliwiej, że pod Zahlbach, klasztorem w pobliżu Dalheim, Francuzi umieścili działobitnię i stamtąd ostrzeliwali pole i trakt.
Zamiar, którego nie spodziewano się po nieprzyjacielu, skłonił go ostatecznie do wypadu na kwaterę główną.
Wedle tego, co wywiedziano się od jeńców, Francuzi chcieli porwać albo zabić generała Kalckreutha, kwaterującego w Marienborn, i księcia Ludwika[5], syna Ferdynanda, zajmującego kwaterę w domu dróżnika sto kroków od wsi.
Wybrali noc z 30 na 31, przekradli się, około 3000 ludzi, z parowu pod Zahlbach przez trakt i przez kilka parowów z powrotem do traktu, minęli tenże ponownie i ruszyli na Marienbach.
Byli dobrze prowadzeni i przedarli się między austriackimi i pruskimi patrolami, które z powodu niewielkiego pofałdowania terenu nie stykały się niestety ze sobą.
Pomogła im jeszcze jedna okoliczność.
Dzień wcześniej nakazano kmieciom tej nocy zżąć zboże od strony miasta; gdy ci wracali po skończonej pracy, w ślad za nimi ruszyli Francuzi, co zmyliło niektóre patrole.
Zaszli niepostrzeżenie dość daleko i gdy ich zauważono i zaczęto ostrzeliwać, popędzili na Marienborn i około godziny pierwszej dotarli do wsi, gdzie beztrosko spano albo trzymano wartę.
Zaczęli zaraz strzelać do domów, w których paliło się światło, przedarli się przez trakt i otoczyli miejscowość i klasztor, gdzie kwaterował generał.
Panowało wielkie zamieszanie, artyleria dawała ognia, naprzód ruszył pułk piechoty Wegnera, pod ręką był jeden ze szwadronów księcia Weimaru, stacjonujący na tyłach miejscowości, podobnie sascy huzarzy.
Wywiązała się chaotyczna walka.
Tymczasem na całym obwodzie blokady słyszało się palbę pozorowanych ataków, każdy uważał na siebie i nikt nie ważył się pospieszyć drugiemu na pomoc.
Ubywający księżyc dawał niewiele światła. Książę Weimaru wziął resztę swego pułku, który stał na wzgórzu kwadrans za Marienborn, i ruszył do boju, książę Ludwik poprowadził pułki Wegnera i Thaddena, i po półtoragodzinnej walce odepchnięto Francuzów ku miastu. Zabitych i rannych zostawili za sobą trzydziestu, ilu powlekli ze sobą, nie wiadomo.
Straty pruskie mogły wynieść dziewięćdziesięciu zabitych i rannych.
Major La Viere z Weimaru zabity; rotmistrz adiutant von Voß śmiertelnie ranny.
Niefortunny zbieg okoliczności zwiększył straty naszej strony: gdy pikiety z Bretzenheim chciały wycofać się na Marienborn, zmieszały się z Francuzami i razem z nimi dostały się pod ogień naszej artylerii.
Gdy nastał dzień, na wszystkich krańcach wsi znaleziono pochodnie i wiązki chrustu oblane smołą; mieli zamiar, gdyby atak się powiódł, wieś na koniec podpalić.
Wywiedziano się, iż jednocześnie próbowali z jednej z wysp na Renie w pobliżu cypla Mainspitze — na której od jakiegoś czasu się zagnieździli — przerzucić most na wyspę sąsiednią, zapewne po to, by podjąć jakąś akcję przeciw mostom pontonowym pod Ginsheim.
Drugie ogniwo łańcucha blokady podciągnięto bliżej pierwszego i pułk księcia stoi w pobliżu Marienborn.
Wiadomo, że podczas wypadu jako pierwsze ruszyły oddziały narodowe, następnie oddziały liniowe, a za nimi ponownie oddziały narodowe; stąd zapewne wzięła się pogłoska, że Francuzi wyruszyli w trzech kolumnach. 1 czerwca pułk przesunął się bliżej Marienborn; dzień upłynął na zmianie położenia obozu; również piechota zmieniła swe stanowiska i podjęto rozmaite przedsięwzięcia obronne.
Odwiedziłem rotmistrza von Voßa, nie było widać dlań nadziei; siedział wyprostowany w łóżku i zdawał się rozpoznawać przyjaciół, mówić wszak nie mógł.
Na znak chirurga opuściliśmy pomieszczenie; po drodze przyjaciel opowiedział mi, iż w tymże pokoju przed kilkoma dniami wybuchł gorący spór, ktoś bowiem utrzymywał zażarcie przeciw wielu, że Marienborn jako kwatera główna położone jest o wiele za blisko objętego blokadą miasta i należy spodziewać się wypadu.
Ponieważ jednak gwałtowny sprzeciw przeciw wszystkiemu, co odgórnie nakazywano i zarządzano, był na porządku dziennym, to przestrogę tę, jak wiele innych, zwyczajnie zlekceważono.
2 czerwca powieszono kmiecia z Oberulm, który podczas wypadu poprowadził Francuzów: albowiem bez dokładnej znajomości terenu ich podejście zygzakami byłoby nie do pomyślenia; na swe nieszczęście nie był na tyle zmyślny, by razem z nimi wycofać się do miasta, i został ujęty przez wysłane specjalnie patrole, które przeprowadziły skrupulatne śledztwo.
Majora La Viere’a pochowano z pełnymi honorami wojskowymi przed sztandarami.
Zmarł rotmistrz von Voß.
Książę Ludwik, generał Kalckreuth i kilku innych było u księcia na obiedzie.
Wieczorem ostrzał cypla reńskiego.
3 czerwca bankiet u pana von Steina w leśniczówce; śliczna pogoda, wspaniały widok, wiejska sielanka, zmącona scenami śmierci i zniszczenia.
Wieczorem obok La Viere’a pochowano rotmistrza von Voßa.
5 czerwca. Intensywnie pracowano nad oszańcowaniem obozu.
Duże natarcie i ostrzał cypla Menu.
6 czerwca pruska i austriacka generalicja była na obiedzie u Najjaśniejszego Pana, w dużej sali o konstrukcji drewnianej, wzniesionej na takie uroczystości.
Podpułkownik z regimentu Wegnera, siedzący po skosie naprzeciwko mnie, przyglądał mi się nieco natarczywie.
7 czerwca rano napisałem wiele listów.
Podczas obiadu w kwaterze głównej pewien major rozwodził się szumnie o przyszłym oblężeniu i nader swobodnie wypowiadał się na temat dotychczasowego postępowania.
Pod wieczór jeden z przyjaciół zaprowadził mnie do owego podpułkownika-przyglądacza, który przed kilkoma dniami zażyczył sobie mię poznać.
Przyjęto nas niespecjalne; zapadła noc, nie pojawiły się żadne świece.
Wody mineralnej i wina, które oferowano każdemu gościowi, zabrakło, rozmowa nie kleiła się.
Mój przyjaciel, który dysonans ów przypisał temu, iż przybyliśmy za późno, po pożegnaniu został jeszcze kilka kroków z tyłu, by nas usprawiedliwić, na co tamten odparł poufale, że nie ma o czym mówić, bo już wczoraj przy obiedzie dostrzegł po rysach mej twarzy, iż wcale nie jestem człowiekiem, jakiego sobie wyobrażał.
Żartowaliśmy sobie z tej niefortunnej próby nawiązania nowej znajomości.
8 czerwca pilnie kontynuowałem pracę nad Lisem Reineke, pojechałem z Jego Wysokością księciem do obozu darmsztadzkiego, gdzie z radością pokłoniłem się panu landgrafowi jako memu wieloletniemu nieodmiennie najłaskawszemu panu.
Wieczorem książę Maksymilian von Zweibrücken przybył wraz z pułkownikiem von Steinem do Najjaśniejszego Pana; omawiano rozmaite sprawy; wreszcie przyszła kolej na tajemnicę poliszynela, jaką było rychłe oblężenie.
9 czerwca powiódł się Francuzom wypad na Święty Krzyż; zdołali podpalić kościół i wieś bezpośrednio przed austriackimi armatami, wzięli nieco jeńców i wycofali się nie bez strat.
10 czerwca odważyli się na dzienny wypad na Gunzenheim, który został wprawdzie odparty, lecz z uwagi na lewe skrzydło, a zwłaszcza obóz darmsztadzki wprawił nas na jakiś czas w konsternację i wzbudził obawy.
11 czerwca. Obóz Jego Królewskiej Mości został teraz wytyczony i urządzony około tysiąca kroków za Marienborn, na stoku, gdzie kończy się kotlina, w której leży Moguncja, a zaczynają wznoszące się gliniaste skarpy i wzgórza; pozwoliło to na bardzo malowniczą aranżację.
Łatwa w obróbce ziemia poddawała się dłoniom zręcznych ogrodników, którzy niewielkim nakładem pracy stworzyli nadzwyczaj wdzięczne założenie parkowe: pochyłe zbocze ukształtowano tarasowo i pokryto darnią, zbudowano altany, wytrasowano wznoszące się i opadające ścieżki komunikacyjne, wyrównano powierzchnie, na których wojsko mogło prezentować się w całym swym przepychu i ozdobie, a przyległe zagajniki i zakrzewienia również włączono do projektu, tak że przy najwspanialszym widoku nie można było już niczego więcej pragnąć, jak tylko ujrzeć wszystkie te przestrzenie urządzone w podobny sposób, by cieszyć się najwspanialszym parkiem na świecie.
Nasz Krause[6] skrupulatnie uwiecznił na rysunku ten widok z wszystkimi jego obecnymi szczegółami.
14 czerwca. Niewielki szaniec, który Francuzi wznieśli i trzymali poniżej Weißenau, uniemożliwiał otwarcie paraleli; miał zostać nocą wzięty i kilka wtajemniczonych w sprawę osób udało się na szańce naszego prawego skrzydła po tej stronie, skąd można było ogarnąć wzrokiem całą sytuację.
Spodziewano się ponadto, jako że noc była bardzo ciemna, a miejsce, gdzie posłano nasze oddziały, dobrze znano, że za sprawą żywego ognia natarcia i obrony powstanie znaczny spektakl.
Czekano długo, czekano na próżno; zamiast tego dostrzeżono dużo ciekawsze zjawisko.
Wszystkie posterunki naszych pozycji musiały zostać zaatakowane, bo na całym ich obwodzie błyskał intensywny ogień, choć w żaden sposób nie dało się pojąć jego przyczyny; w miejscu zaś, o którym właściwie była mowa, wszystko pozostawało martwe i nieme.
Wracaliśmy markotni, zwłaszcza pan Gore[7], jako najbardziej ciekawy takich nocnych fajerwerków.
Nazajutrz dzień dał nam rozwiązanie zagadki.
Francuzi postanowili owej nocy zaatakować na wszystkie nasze posterunki, toteż swe oddziały wycofali z szańców i zgromadzili do natarcia.
Nasi wysłańcy przeto, wielce ostrożnie podchodząc do szańca, nie napotkali ani broni, ani oporu; wspięli się na szańce i zastali je puste, nie licząc jednego jedynego kanoniera, który z powodu tej wizyty bardzo się zdziwił.
Podczas ogólnej kanonady, która tylko ich nie dotyczyła, mieli czas zniszczyć wały i się wycofać.
Owo ogólne natarcie nie miało żadnych dalszych skutków; zaalarmowane linie uspokoiły się z nadejściem dnia.
16 czerwca. Wreszcie jednak zbliżało się stale omawiane i przed nieprzyjacielem utrzymywane w tajemnicy oblężenie Moguncji; szeptano sobie do ucha: tej nocy ma zostać otwarta transzeja.
W głębokich ciemnościach jechaliśmy konno znaną drogą ku szańcowi Weißenau; ciemno wszędzie, głucho wszędzie, naraz nasze konie spłoszyły się i ujrzeliśmy bezpośrednio przed sobą ledwie dostrzegalny pochód.
Szaro odziani austriaccy żołnierze, z szarymi faszynami na plecach, podążali tam w milczeniu naprzód, tak że tylko od czasu do czasu dźwięk uderzających o siebie łopat i kilofów świadczył o niedalekim ruchu.
Osobliwszego i bardziej upiornego zjawiska zgoła niepodobna sobie wystawić: ów obraz, na poły tylko widziany, wciąż się powtarzał, nie dając się jednak dojrzeć wyraźniej.
Pozostaliśmy w bezruchu, dopóki nie przeszli, bo stąd mogliśmy przynajmniej spoglądać ku miejscu, gdzie mieli w ciemnościach wykonać swe zadanie.
Ponieważ zawsze istnieje ryzyko, iż przedsięwzięcia takie będą zdradzone nieprzyjacielowi, to można było oczekiwać, iż z wałów będzie w tę stronę strzelane, choćby tylko na chybił trafił. Jednak oczekiwanie to nie trwało długo, bo dokładnie tam, gdzie miała być zaczęta transzeja, wywiązała się nagle strzelanina, dla wszystkich niezrozumiała.
Czyżby Francuzi urządzili wycieczkę i podkradli aż do naszych forpoczt, a może nawet poza nie?
Nie pojmowaliśmy tego.
Strzelanina ustała i wszystko pogrążyło się w najgłębszej ciszy.
Dopiero rano wyjaśniło się, iż to nasze forpoczty otworzyły ogień do nadciągającej po cichu kolumny, biorąc ją za nieprzyjaciela; ta stanęła i ogarnął ją chaos, każdy porzucił swą faszynę, w najlepszym razie uratowano łopaty i kilofy; Francuzi, zaalarmowani na wałach, mieli się na baczności, wrócono z niczym, a cała armia oblężnicza popadła w konsternację.
17 czerwca. Francuzi umieścili baterię dział na trakcie.
Nocą okropny deszcz i wichura.
18 czerwca. Kiedy w gronie znawców omawiano niedawną nieudaną próbę otwarcia transzei, okazało się, że wytyczono ją zbyt daleko od twierdzy; postanowiono tedy poprowadzić trzecią paralelę bliżej i tym samym wyciągnąć z owego niepowodzenia zdecydowaną korzyść.
Rzecz przedsięwzięto i wszystko poszło pomyślnie.
24 czerwca. Francuzi i klubiści[8], widząc, że sytuacja robi się poważna, postanowili przeciwdziałać narastającemu brakowi żywności, niemiłosiernie wypędzając starców, chorych, kobiety i dzieci ku Kastel, których jednak równie bezlitośnie zawrócono.
Niedola bezbronnych i bezradnych ludzi, którzy znaleźli się w potrzasku między wrogami wewnętrznymi i zewnętrznymi, przechodziła wszelkie pojęcie.
Nie omieszkano wysłuchać austriackiego capstrzyku, który przewyższał wszystkie inne w całej armii sprzymierzonych.
Po południu 25 czerwca rozległa się intensywna kanonada na końcu naszego lewego skrzydła, której nikt nie potrafił sobie wytłumaczyć; wreszcie wyjaśniło się, iż ogień prowadzono na Renie, gdzie holenderska flotylla wykonywała manewry przed Jego Królewską Mością; Najjaśniejszy Pan udał się z tego powodu do Elfeld.
27 czerwca. Początek bombardowania, wskutek czego natychmiast w płomieniach stanęła dziekania.
Nocą powiódł się naszym szturm na Weißenau i szaniec powyżej kartuzji, które to oba punkty były oczywiście niezbędne do zabezpieczenia prawego skrzydła drugiej paraleli.
28 czerwca nocą. Dalsze bombardowanie katedry; spłonęła wieża i dach, jak również wiele domów wokoło.
Po północy kościół jezuitów.
Obserwowaliśmy ten przerażający spektakl z szańca przed Marienborn; była rozgwieżdżona noc, bomby zdawały się rywalizować ze światłami niebieskimi i naprawdę były momenty, gdy jednych nie dawało się odróżnić od drugich.
Nowością było dla nas wznoszenie się i opadanie kul ognistych; gdy bowiem zrazu zdawały się sięgać firmamentu po spłaszczonym łuku, na pewnej wysokości tor lotu załamywał się nagle w parabolę i wznoszący się płomień wkrótce oznajmiał, że dosięgły celu.
Pan Gore i radca Krause potraktowali to wydarzenie artystycznie i wykonali tak wiele studiów pożogi, że udało im się później stworzyć transparentny nokturn, który zachował się do dziś i — odpowiednio podświetlony — zdolny byłby przekazać wyobrażenie o nieszczęśnie płonącej jednej ze stolic ojczyzny lepiej niż jakikolwiek opis słowny.
I jakże nie wskazywał taki widok na przetragiczne położenie, skoro aby się ratować, aby się w pewnym sensie odbudować, musieliśmy chwytać się takich źrodków!
29 czerwca. Od dawna już mówiło się o pływającej działobitni, która — pod Ginsheim zbudowana — ostrzeliwałaby i zajęła cypel Menu i okoliczne wyspy i błonia.
Tak wiele o tym mówiono, że wreszcie o niej zapomniano.
Podczas mej zwykłej popołudniowej przejażdżki do naszego szańca nad Weißenau, ledwie dotarłem na miejsce, gdy postrzegłem wielkie poruszenie na rzece: francuskie łodzie wiosłowe pomykały żwawo ku wyspom, a austriacka działobitnia, tak ustawiona, by ostrzeliwać rzekę aż po tamto miejsce, paliła nieprzerwanie rykoszetami w wodę — dla mnie zupełnie nowe widowisko.
Gdy kule po raz pierwszy uderzyły w ruchomą taflę wody, podniosła się potężna, na wiele stóp wysoka fala; ta jeszcze nie zdążyła opaść, gdy powstała druga, równie mocarna, choć niższa, po niej nastąpiła trzecia i czwarta, coraz dalsze i niższe, aż wreszcie sięgnęły łodzi, dla których, działając bardziej już płasko, stworzyły przygodne zagrożenie.
Na ten spektakl nie mogłem się napatrzeć, bo następował strzał za strzałem, wciąż nowe potężne fontanny, podczas gdy stare jeszcze się całkiem nie wyszumiały.
Nagle na prawym brzegu spomiędzy krzewów i drzew wyłoniła się jakaś osobliwa konstrukcja; ku memu wielkiemu zdziwieniu, ale i wielkiej radości, że oto będę naocznym świadkiem owej ważnej, tak szeroko omawianej wyprawy, płynęła ku mnie duża czworokątna budowla z belek.
Me pobożne życzenia zdawały się jednak na nic, ma nadzieja nie trwała długo, bo wkrótce masa zaczęła obracać się wokół własnej osi, widać było, że nie słucha żadnego steru, nurt, obracając ją nieustannie, unosił ją ze sobą.
Na szańcu reńskim powyżej i przed Kastel zapanowało poruszenie, setki Francuzów biegły brzegiem w górę rzeki, wiwatując głośno, gdy ów trojański koń morski, odległy od zamierzonego celu, jakim był cypel, porwany przez wpadający tu Men, znalazł się między Renem i Menem i płynął niepowstrzymanie dalej.
Wreszcie prąd zniósł niezdarną machinę ku Kastel, gdzie utknęła na mieliźnie nieopodal mostu pontonowego, na płaskim, wciąż jeszcze zalewanym przez rzekę gruncie.
Tu zebrało się całe francuskie wojsko i tak jak wcześniej dokładnie obserwowałem całe zdarzenie przez mą znakomitą lunetę, tak teraz, niestety, ujrzałem, jak opada trap zamykający wejście do tej przestrzeni, a uwięzieni w środku ludzie wychodzą i podążają w niewolę.
Był to przejmujący lękiem widok; trap nie sięgał suchego lądu i załoga musiała iść brodząc przez wodę, nim dotarła do kręgu swych przeciwników.
Było to sześćdziesięciu czterech ludzi pod wodzą dwóch oficerów i z dwiema armatami; zostali dobrze przyjęci, zabrani do Moguncji, a ostatecznie poprowadzeni na wymianę do pruskiego obozu.
Po powrocie nie omieszkałem złożyć relacji z tego nieoczekiwanego wydarzenia; nikt nie chciał mi wierzyć, tak jak i ja sam nie wierzyłem własnym oczom.
Przypadkiem Jego Królewska Wysokość Następca Tronu znajdował się w namiocie księcia Weimaru, wezwano mnie i musiałem całą sprawę opowiedzieć; uczyniłem to dokładnie, acz niechętnie, wiedząc dobrze, że posłańcowi hiobowej wieści zwykło się zawsze przypisywać część winy za nieszczęście, o którym donosi.
Pośród wielorakich złudzeń, jakie mogą nas dotknąć podczas niespodziewanych wydarzeń, gdy znajdujemy się w niecodziennym stanie ducha, istnieje wcale wiele takich, przed którymi możemy się obronić dopiero w chwili, gdy się pojawią.
Pod wieczór bez najmniejszego problemu pojechałem zwykłą ścieżką do szańca Weißenau; trasa wiodła przez niewielkie zagłębienie, gdzie nie widać było wody, ani bagna, ani rowu, ani żadnej innej przeszkody; wracałem po zapadnięciu zmroku i gdy właśnie chciałem wjechać w owo zagłębienie, ujrzałem rozciągniętą naprzeciw siebie czarną linię, wyraźnie odcinającą się od pociemniałej brązowej ziemi.
Musiałem uznać ją za rów, ale było niepojęte, jak miałby on zostać w tak krótkim czasie przekopany w poprzek mej ścieżki.
Nie pozostawało mi przeto nic innego jak jechać naprzód.
Gdy się zbliżyłem, czarna kreska pozostała wprawdzie nienaruszona, lecz zdało mi się, że coś porusza się przed nim tam i z powrotem, wnet mnie zawołano i znalazłem się pośród dobrze mi znanych oficerów kawalerii.
Był to pułk księcia Weimaru, który, nie wiem w jakim celu wyruszywszy, ustawił się w tym zagłębieniu, tak że długa linia czarnych koni zdała mi się rowem przecinającym mą ścieżkę.
Wymieniliśmy się pozdrowieniami i bez przeszkód pospieszyłem ku namiotom.
Szaniec nad Weißenau, zapewniający wspaniały widok i codziennie odwiedzany przez tych, którzy chcieli zorientować się w sytuacji i zobaczyć, co dzieje się w dostępnym wzrokowi rozległym kręgu, był miejscem, gdzie w niedziele i święta gromadziło się nieprzeliczone mnóstwo włościan, którzy ściągali tu z okolicy. Francuzi mogli przeciw temu szańcowi zdziałać niewiele; ostrzał prowadzony pod wysokim kątem był bardzo niecelny i kule w większości przelatywały nad nim.
Kiedy szyldwach chodzący w tę i z powrotem po przedpiersiu zauważył, iż Francuzi odpalili armaty wycelowane w tę stronę, wołał: „Padnij!” i wszyscy znajdujący się w obrębie działobitni mieli paść na kolana i na twarz, by przedpiersie ochroniło ich przez nisko lecącą kulą.
W niedziele i dni świąteczne było tedy czymś zabawnym obserwować, jak wielka rzesza wystrojonych włościan, często z modlitewnikami i różańcami, opuściwszy kościół wypełnia szaniec, rozglądając się, gwawędząc i flirtując, gdy naraz szyldwach wołał „Padnij!”, a oni wszyscy czym prędzej padali na kolana przed tym groźnym, a zarazem wielce czcigodnym zjawiskiem, jakby oddawali cześć przelatującej z boskim poszumem istocie; skoro niebezpieczeństwo minęło, zaraz wstawali, szydzili z siebie nawzajem, po czym, gdy się oblężonym akurat tak zachciało, padali ponownie.
Można było to widowisko bardzo wygodnie oglądać, gdy się stanęło na sąsiednim wzniesieniu, nieco z boku od trajektorii pocisku, gdzie widziało się pod sobą to osobliwe ludzkie mrowie i słyszało, jak kula przelatuje ze świstem obok.
Wszak taka kula, która przelatywała ponad szańcem, nie była pozbawiona celu ni zamysłu.
Grzbietem tych wzniesień wiodła droga z Frankfurtu, tak że z Moguncji można było bardzo dokładnie obserwować procesję karoc i kolasek, jeźdźców i pieszych, a tym samym napełniać trwogą równocześnie szaniec i owych pielgrzymujących.
Toteż gdy wojsko wykazało nieco większą czujność, zakazano wstępu tym tłumom, a frankfurtczycy poczęli nadkładać nieco drogi, tak że docierali do kwatery głównej niepostrzeżenie i poza zasięgiem strzałów.
Koniec czerwca. W pewną niespokojną noc bawiłem się wsłuchiwaniem we wzbudzające się bliżej i dalej rozmaite odgłosy i mogłem następujące rozróżnić dokładnie: „Kto idzie!” szyldwacha przed namiotem.
„Kto idzie!” posterunku piechoty.
„Kto idzie!”, gdy nadchodził patrol.
Przechadzanie się szyldwacha.
Brzęk szabli uderzających o ostrogę.
Szczekanie psów w oddali.
Warczenie psów w pobliżu.
Pianie kogutów.
Grzebanie kopytem przez konie.
Parskanie koni.
Rżnięcie sieczki.
Śpiewy, dyskusje i sprzeczki ludzi.
Huk armat.
Ryk bydła.
Ryczenie mułów.
Iż właśnie taka noc się tutaj trafia, nie powinno zgoła dziwić.
Każda godzina była brzemienna w nieszczęścia; w każdej chwili człowiek niepokoił się o swego czcigodnego księcia, o najmilszych przyjaciół, o własnym zapominając bezpieczeństwie.
Przyciągany przez dzikie, złowrogie niebezpieczeństwo niczym przez spojrzenie grzechotnika, rzucał się człowiek niewzywany w owe śmiertelne przestrzenie, szedł, jechał przez transzeje, pozwalał, by granaty haubic z hukiem pękały mu nad głową, a odłamki sypały się obok; wielu ciężko rannym życzyło się rychłego uwolnienia od srogich cierpień, a martwych nie powoływałoby się z powrotem do życia.
O tym, jak ponadto miała się sytuacja pomiędzy obrońcami i atakującymi, można by tu ogólnie rzec, co następuje.
Francuzi, przewidując zawczasu grożące niebezpieczeństwo, zbudowali przed głównymi obwarowaniami mniejsze szańce, urządzone zgodnie ze sztuką, by utrzymać blokujących w pewnym oddaleniu, a jednocześnie utrudnić oblężenie.
Wszystkie te przeszkody trzeba było teraz usunąć, jeżeli trzecia paralela miała być otwarta, pociągnięta dalej i domknięta, jak jest to szczegółowo opisane poniżej.
My jednak tymczasem, wraz z kilkoma przyjaciółmi, choć bez rozkazu i wezwania, udaliśmy się w najniebezpieczniejsze miejsca.
Weißenau było w niemieckich rękach, zdobyto już również szaniec położony stamtąd w dół rzeki; odwiedziliśmy zniszczoną miejscowość, zebraliśmy w ossuarium pokłosie zdeformowanych kości, z których co lepsze trafiły już zapewne w ręce chirurgów polowych.
Ponieważ jednak kule z Szańca Karola wciąż biły w pozostałości dachów i murów, kazaliśmy się jednemu z tamtejszych wartowników zaprowadzić — za napiwkiem — w znane, znaczne miejsce, skąd przy zachowaniu pewnej dozy ostrożności można było wcale wiele dostrzec.
Szliśmy ostrożnie przez gruzy i zwaliska, aż wreszcie po ocalałych kamiennych schodach kręconych poprowadzono nas do okna balkonowego w wolnostojącym szczycie domu, które w czasach pokoju musiało oczywiście zapewniać właścicielowi prześliczny widok.
Widziało się stąd spływ Menu i Renu, a zatem i oba cyple, Ołowiane Błonia, obwarowany Kastel, most pontonowy, a na lewym brzegu następnie wspaniałe miasto; zwalone iglice wież, podziurawione dachy, dymiące miejsca — widok, który nie niósł pocieszenia.
Nasz przewodnik kazał uważać, by zza framugi okna wyglądać tylko pojedynczo, bo od Szańca Karola mogła tu zaraz przylecieć kula, a on miałby zgryzotę, że do tego dopuścił.
Nie do końca tym ukontentowani, przekradliśmy się dalej w stronę klasztoru sióstr, gdzie oczywiście też panowało spustoszenie, za to w piwnicach za niewielkie pieniądze szynkowano wino, podczas gdy kule od czasu do czasu dziurawiły z łomotem dachy.
Zuchwała ciekawość pchała jednak dalej; wczołgaliśmy się do ostatniego szańca prawego skrzydła, który bezpośrednio nad ruinami pałacu Favorite i kartuzji wkopano głęboko w przedpole twierdzy i teraz zza wału koszy szańcowych ostrzeliwano się z armat na odległość kilkuset kroków; przy czym oczywiście chodziło o to, kto pierwszy będzie miał szczęście drugiego zmusić do milczenia.
Tu, mówiąc szczerze, było już naprawdę gorąco i trudno było mieć sobie za złe, że znowu dawał się odczuć przypływ owej gorączki armatniej; wycofaliśmy się ukradkiem tą samą drogą, którąśmy przyszli, lecz przecież wracało się, skoro nadarzała się sposobność i pochop, w to samo niebezpieczeństwo.
Jeśli zważyć teraz, iż stan taki, gdzie człowiek wystawiał się na wszelkie unicestwienie, by lęk zagłuszyć, trwał trzy tygodnie, to będzie nam wybaczone, gdy przez te straszne dni staramy się przemknąć pospiesznie jak po rozżarzonych węglach.
1 lipca uruchomiono trzecią paralelę i zarazem zbombardowano działobitnię Bocks-Batterie.
2 lipca. Bombardowanie cytadeli i Szańca Karola.
3 lipca. Nowy pożar w kaplicy świętego Sebastiana; sąsiednie domy i pałace stają w płomieniach.
6 lipca. Tak zwany Szaniec Klubistów, przez który nie mogło powstać prawe skrzydło trzeciej paraleli, należało zlikwidować; chybiono jednak celu i ruszono na wysunięte szańce głównego obwałowania, który to atak został oczywiście odparty.
7 lipca. Ostateczne opanowanie tego terenu; natarcie na Kostheim, Francuzi oddają miejscowość.
Noc 13 lipca. Spłonął ratusz i liczne budynki publiczne.
14 lipca. Zawieszenie broni po obu stronach, dzień radości i święta; u Francuzów z okazji zawartej w Paryżu konfederacji narodowej, u Niemców z racji zdobycia Condé; u tych pierwszych — teatralne święto wolności, o którym wiele się słyszało, u drugich — kanonada i ogień z broni ręcznej.
Noc z 14 na 15 lipca. Francuzi zostali wyparci z działobitni przed Szańcem Karola; przerażające bombardowanie.
Ostrzałem z cypla Menu, ponad rzeką, wzniecono pożar w klasztorze benedyktynów w obrębie cytadeli.
Po drugiej stronie prochownia zajmuje się ogniem i wylatuje w powietrze.
Po tej stronie miasta okna, okiennice i kominy pękają i walą się.
15 lipca odwiedziliśmy pana Gore’a w Klein-Wintersheim i zastaliśmy radcę Krausego, jak właśnie malował portret drogiego przyjaciela, który to portret okazał się wcale udany.
Pan Gore ubrał się wytwornie, by pojawić się na obiedzie u księcia, nim jeszcze rozejrzy się po okolicy.
Siedział teraz na skrzyni, otoczony wszelkiego rodzaju sprzętami domowymi i gospodarskimi, w kmiecej izbie niemieckiej wioseczki, mając obok siebie na papierze napoczętą głową cukru; w jednej ręce trzymał filiżankę kawy, w drugiej — miast łyżeczki — srebrny rysik; i tak — urządzony całkiem statecznie i wygodnie nawet w tej lichej kwaterze polowej — został przedstawiony, jak też i po dziś dzień stoi nam przed oczami jako miłe wspomnienie.
Gdy tedy wspominamy tu owego przyjaciela, to nie omieszkamy rzec o nim nieco więcej. Rysował nadzwyczaj udatnie za pomocą camera obscura, a przemierzając lądy i morza zgromadził przepiękne wspomnienia.
Zamieszkawszy w Weimarze, nie potrafił wyrzec się dawnej ruchliwości i zawsze chętny był podejmować niewielkie wyprawy; w nich zwykł mu towarzyszyć radca Krause, który z lekkością i trafnym wyczuciem przenosił na papier roztaczające się przed nim krajobrazy, cieniował je i barwił, i tak oto szli oba w zawody.
Oblężenie Moguncji, jako rzadki a ważki przypadek, gdzie samo nieszczęście zapowiadało się malowniczo, przywiodło obu przyjaciół nad Ren, gdzie nie próżnowali ani chwili.
I tak też towarzyszyli nam w eskapadzie ku Weißenau, gdzie panu Gore szczególnie się podobało.
Odwiedziliśmy ponownie cmentarz w poszukiwaniu patologicznie zdeformowanych kości; w murze zwróconym ku Moguncji wybita była wyrwa, patrzyło się ponad otwartą przestrzenią na miasto.
Skoro jednak obrońcy na obwałowaniach dostrzegli w tej przestrzeni jakiś ruch, strzelali rykoszetem w lukę; patrzyło się, jak kula podskakując i wzbijając kurz pędzi ku nam, chowało zawczasu za ocalałym murem albo w kostnicy, a potem wiodło wesoło wzrokiem na przetaczającą się przez cmentarz kulą.
Powtarzanie takiej uciechy zdało się kamerdynerowi ryzykowne; zatroskany o zdrowie i życie swego wiekowego pana, przemówił nam do sumienia i zmusił ową zuchwałą kompanię do odwrotu.
16 lipca była dla mnie dniem pełnym niepokoju, a mianowicie dręczyła mnie perspektywa nadchodzącej nocy, niebezpiecznej dla mych przyjaciół; rzecz zaś miała się następująco.
Jeden z wysuniętych niewielkich szańców nieprzyjaciela, przed tak zwanym Szańcem Włoskim, spełniał w pełni swe zadanie; stanowił główną przeszkodę dla naszej przedniej paraleli i należało go zlikwidować za wszelką cenę.
Argumentów przeciwnych nie było, ujawniła się wszelako pewna niepokojąca okoliczność.
Wiedząc, czy też przypuszczając, że Francuzi za tym szańcem, pod osłoną twierdzy, trzymają kawalerię, chciano w ten wypad i atak włączyć też kawalerię.
Co to oznacza: wyprowadzić kawalerię z transzei, bezpośrednio przed działami szańca i twierdzy, i w ciemnościach nocy harcować z nią po obsadzonym przez nieprzyjaciela przedpolu — to każdy pojmie; mnie jednak nadzwyczaj trwożyła myśl, iż do zadania tego wyznaczono pana von Oppena, przyjaciela, na którym z całego pułku zależało mi najbardziej.
Przed zapadnięciem zmroku trzeba było się rozstać i pospieszyłem do szańca numer 4, skąd miało się dość dobry ogląd całego obszaru.
To, że się rozpętało i było gorąco, dało się z oddali niechybnie zauważyć, a to, że niejeden odważny człowiek nie wróci z pola, było do przewidzenia.
Tymczasem ranek obwieścił, iż się rzecz powiodła, szaniec zdobyto, zrównano z ziemią, a naprzeciw niego umocniono się tak silnie, że jego odbudowa byłaby dla nieprzyjaciela zapewne niemożliwa.
Przyjaciel Oppen szczęśliwie powrócił; los zaginionych nie obchodził mnie aż tak osobiście; żałowaliśmy jeno księcia Ludwika, który jako śmiały dowódca odniósł ranę choć niegroźną, to uciążliwą i w takim momencie bardzo niechętnie opuszczał teatr zmagań.
17 lipca przewieziono go statkiem do Mannheim; książę Weimaru zajął jego kwaterę w domu dróżnika; trudno było wyobrazić sobie przyjemniejsze miejsce pobytu.
Kierując się wrodzonym umiłowaniem porządku i czystości, kazałem zamieść i uprzątnąć ładny plac przed nim, który wskutek pospiesznej zmiany kwater zasypany był słomą, wiórami i wszelkiego rodzaju odpadkami.
18 lipca po południu, po wielkim, niemal nieznośnym upale, burza z piorunami, wichura i ulewa, dla wszystkich orzeźwiające, dla okopanych jako takich oczywiście bardzo uciążliwe.
Komendant składa propozycje ugody, które zostają odrzucone.
19 lipca. Bombardowanie trwa dalej, młyny na Renie zostają uszkodzone i przestają działać.
20 lipca. Komendant, generał d’Oyre[9], przesyła punkty porozumienia, nad którymi toczą się negocjacje.
Noc z 21 na 22 lipca. Ciężkie bombardowanie, kościół dominikanów staje w ogniu, z kolei w powietrze wylatuje jedna z pruskich prochowni.
22 lipca.
Dowiedziawszy się, iż zawieszenie broni zostało istotnie zawarte, pospieszono do kwatery głównej, by oczekiwać przybycia francuskiego komendanta d’Oyre’a.
Przybył, wysoki, dobrze zbudowany szczupły mężczyzna w średnim wieku, bardzo naturalny w postawie i zachowaniu.
Gdy w środku trwały negocjacje, wszyscy czekaliśmy z wytężoną uwagę i pełni nadziei; skoro jednak ogłoszono, iż osiągnięto porozumienie i nazajutrz miasto zostanie poddane, niejednemu udzieliło się tak osobliwe poczucie uwolnienia od dotychczasowych ciężarów, od presji i niepokoju, że kilku przyjaciół, nie mogąc się powstrzymać, wskoczyło na koń i pocwałowało ku Moguncji.
Po drodze dogoniliśmy Sömmerringa[10], który wraz z pomocnikiem tak samo spieszył do miasta, wprawdzie z ważniejszego powody niż my, lecz też przecież nie bacząc na niebezpieczeństwo takiego przedsięwzięcia.
Ujrzeliśmy z oddali szlaban pierwszej bramy, a za nim wielką rzeszę napierających i tłoczących się tam ludzi.
Teraz zobaczyliśmy przed sobą wilcze doły, jednak nasze konie, już do takowych przywykłe, przewiozły nas między nimi bez szwanku.
Dojechaliśmy do samego szlabanu; tu zawołano do nas: czego chcemy?
W ciżbie było niewielu żołnierzy; przeważali mieszczanie, mężczyźni i kobiety; naszą odpowiedź, iż obiecujemy rozejm, a jutro snadź wolność i otwarcie bram, przyjęto gromkim aplauzem.
Udzieliliśmy sobie nawzajem wyjaśnień do woli i właśnie, odprowadzani życzeniami powodzenia, mieliśmy zawracać, gdy zjawił się Sömmerring, nawiązał do naszej rozmowy, rozpoznał znajome twarze, rozprawiał poufalej, a na koniec znikł, aniśmy się obejrzeli; uznaliśmy jednak, że czas wracać.
Podobne pragnienie, podobna potrzeba kierowała pewną liczbą uchodźców z miasta, którzy — zaopatrzeni w wiktuały — umieli przedostać się do zewnętrznych fortyfikacji, a następnie do samej twierdzy, by uściskać i pokrzepić pozostawionych tam bliskich.
Napotkaliśmy niejednego takiego rozochoconego wędrowca i rzecz mogła tak przybrać na sile, że wreszcie, po zdwojeniu straży, wydano surowy zakaz zbliżania się do obwałowań; komunikacja została nagle przerwana.
23 lipca. Dzień przeszedł na zajmowaniu zewnętrznych fortyfikacji tak w Moguncji, jak w Kastel.
Lekką kolaską odbyłem spacer wokół miasta, tak ciasnym kręgiem, jak na to pozwalały wystawione straże.
Odwiedzano transzeje i oglądano porzucone po osiągnięciu celu niepotrzebne roboty ziemne.
Gdy wracałem, zawołał do mnie mężczyzna w średnim wieku i poprosił, bym jego synka, mniej więcej ośmioletniego, którego ciągnął za sobą za rękę, wziął do siebie.
Był to uchodźca z Moguncji, który — swe dotychczasowe miejsce pobytu wielce pospiesznie i ochoczo opuściwszy — tu przybiegł, by triumfalnie przyglądać się wyjściu nieprzyjaciela, a jednocześnie pozostałym na miejscu klubistom poprzysiągł zgotować śmierć i zatracenie.
Przemówiłem doń łagodzącymi słowy, przekonując, iż powrotu do życia pokojowego i statecznego nie można skalać nową wojną domową, nienawiścią i zemstą, bo w przeciwnym razie nieszczęście będzie się przecież utrwalać.
Ukaranie winnych należy pozostawić sprzymierzonym i władcy kraju po jego powrocie, a także przytaczałem jeszcze inne uspokajające i poważne argumenty — do czego zresztą miałem prawo, bo chłopca wziąłem do wozu, a obu poczęstowałem dobrym winem i preclami.
W umówionym miejscu wysadziłem chłopca, a wtedy ojciec pokazał się już z daleka i machając kapeluszem przesyłał mi tysiączne podziękowania i błogosławieństwa.
24 lipca. Ranek przeszedł dość spokojnie, wymarsz przeciągał się, były ponoć kwestie finansowe, których nie dało się tak szybko załatwić.
Wreszcie w południe, gdy wszyscy zajęli byli obiadem i zarówno w obozie, jak i na trakcie panował wielki spokój, w pewnej odległości od siebie przejechało bardzo szybko, nim się ktokolwiek spostrzegł i zdążył zastanowić, kilka trójkonnych powozów; wnet przecie rozeszła się pogłoska, iż w ten sprytny sposób uratowała się pewna liczba klubistów.
Osoby porywcze twierdziły, że trzeba ich ścigać; inni poprzestawali na wyrażaniu swego niezadowolenia, jeszcze inni chcieli się dziwić, że na całej drodze nie widać ani śladu straży, ani pikiety, ani żadnego nadzoru; z czego, jak mówili, wynikało, że zwierzchnictwo skłonne jest patrzeć na to przez palce i pozostawiać bieg wydarzeń przypadkowi.
Rzeczywisty wymarsz przerwał jednak i zweryfikował te rozważania.
Również tu przydały się mnie i przyjaciołom okna domu dróżnika.
Obserwowaliśmy zbliżanie się pochodu z całą jego uroczystością.
Prowadzony przez pruską jazdę, postępował wprzódy francuski garnizon.
Pochód ten oznajmiał się w najdziwniejszy z możliwych sposobów: nadciągała kolumna Marsylczyków — niskich, czarnych, pstrokato odzianych, obszarpanych — człapiących drobnymi kroczkami, jak gdyby król Edwin otworzył swą górę i wypuścił z niej rześką armię krasnali.
Za nimi szło regularniejsze wojsko, poważne i markotne, bynajmniej jednak nie przybite ani zawstydzone.
Jednak najbardziej uderzający musiał się wydać wszystkim moment, gdy nadjechali strzelcy konni; posuwali się w zupełnej ciszy, nim zbliżyli się do nas, kiedy to ich orkiestra zaintonowała Marsyliankę.
To rewolucyjne Te Deum ma zresztą w sobie coś smutnego i złowieszczego, choćby było najżwawiej zagrane; tym razem jednak tempo było całkiem powolne, stosowne do stępa, którym jechali.
Przejmujący i straszny, a zarazem poważny widok przedstawiali sobą ci jeźdźcy — wysocy, chudzi mężczyźni, posunięci już w latach, o minach również pasujących do muzyki; pojedynczo można by ich porównać do Don Kiszota, w masie jawili się nader dostojnie. Szczególną uwagę zwracał osobny oddział: francuscy komisarze.
Merlin de Thionville, w stroju huzara, wyróżniający się za sprawą bujnej brody i dzikiego wejrzenia, miał obok siebie po lewej postać tak samo odzianą; tłum wykrzyknął z wściekłością nazwisko jednego z klubistów, czyniąc poruszenie do napaści.
Merlin wstrzymał konia, powołał się na swą godność francuskiego wysłannika, tudzież na zemstę, z jaką spotka się każda zniewaga: radził się pohamować, albowiem nie po raz ostatni go tu widzą.
Tłum stanął jak wryty, nikt nie ważył się postąpić naprzód.
Zagadnął kilku stojących tam naszych oficerów i powołał na słowo dane przez króla, skutkiem czego nikt nie ważył się napadać ni bronić; kolumna przeszła nieniepokojona.
25 lipca. Rankiem tego dnia postrzegłem, iż niestety znowu nie podjęto żadnych kroków, by zapobiec anarchii na trakcie i w jego pobliżu.
Zdawały się tym bardziej konieczne, iż biedni, bezgranicznie nieszczęśni uchodźcy z Moguncji, przybyli tu teraz z odleglejszych miejsc, chmarami oblegli trakt, słowami zemsty i przekleństwami dając upust udręce i lękowi, które ścisnęły im serce.
Wczorajszy podstęp tych, którzy zdołali się wymknąć, dzisiaj nie mógł już się przeto udać.
Pojedyncze powozy znów pospiesznie przemykały traktem, wszędzie jednak mogunccy mieszczanie zalegli w przydrożnych rowach i gdy uciekinierzy zdołali uniknąć jednej zasadzki, wpadali w ręce drugiej.
Wozy zatrzymywano, Francuzow lub Francuzki przepuszczano, ale dobrze znanych klubistów absolutnie nie.
Nadjeżdża bardzo piękny trójkonny powóz, sympatyczna młoda dama nie omieszkuje pokazać się w oknie, śle pozdrowienia wokoło; lecz oto woźnicy chwytają za cugle, drzwiczki zostają otwarte i siedzący u jej boku zagorzały klubnista zostaje natychmiast rozpoznany.
Trudno go było zaiste nie rozpoznać: krępej budowy, nieco otyły, o szerokiej twarzy, z dziobami po ospie.
Już go za nogi wyciągają; drzwiczki zostają zamknięte, pięknotce życzy się szczęśliwej podróży.
Jego zasię wleką na najbliższe pole, tłuką i katują przeraźliwie; wszystkie członki ciała ma pogruchotane, twarz nie do poznania.
W końcu zajmuje się nim straż, zabierają go do chłopskiej chaty i kładą na słomie, gdzie jest wprawdzie chroniony przed rękoczynami swych miejskich wrogów, lecz nie przed lżeniem, szyderstwem i złośliwą uciechą.
W końcu i to zaszło tak daleko, że oficer nie wpuszczał już nikogo; nawet mnie, któremu jako znajomemu z pewnością by nie odmówił, prosił usilnie, bym zrezygnował z oglądania tego najsmutniejszego i najbardziej odrażającego ze wszystkich widowisk.
Do 25 lipca. W domu dróżnika zajmował nas teraz dalszy regularny wychód Francuzów.
Stałem tam z panem Gore przy oknie, na dole zebrał się tłum ludzi; na przestronnym placu nic wszak nie mogło ujść uwadze obserwujących.
Nadchodziła teraz piechota, rześkie, rosłe wojaki liniowe; szły z nimi dziewczęta z Moguncji, niektóre obok, niektóre wpośród.
Ich znajomi żegnali je teraz potrząsaniem głowy i drwiną: „Ej, panno Elżbietko, świat zachciało się zwiedzać?”, potem: „Podeszwy jeszcze nowe, rychło się zedrą!”, dalej: „A nauczyła się przez ten czas francuskiego? Szczęśliwej drogi!” — i tak to szło pośród tych jadowitych języków; dziewczęta wszak zdawały się pogodne i pełne otuchy, niektóre życzyły sąsiadkom zdrowia, większość milczała, wpatrując się w swych kochanków.
Tłum tymczasem był bardzo wzburzony, ciskano obelgi, którym towarzyszyły gwałtowne groźby.
Kobiety beształy mężczyzn, że tym nikczemniczkom pozwala się tak przejść, że w swych tobołkach z pewnością unoszą niejedno z dobytku prawych mieszczan, i jeno surowy krok żołnierzy oraz ład utrzymywany przez maszerujących obok oficerów zapobiegały wybuchowi, a owo namiętne wzburzenie było zgoła zatrważające.
Dokładnie w tej krytycznej chwili nadciągnął konwój, który z pewnością wolałby być już daleko stąd.
Bez szczególnej eskorty ukazał się dobrze zbudowany mężczyzna na koniu, w mundurze, który wcale nie wskazywał na żołnierza, u jego boku jechała ubrana po męsku zgrabna i bardzo piękna kobieta, z tyłu podążało kilka zaprzężonych w cztery konie wozów ze skrzyniami i kuframi; cisza była złowieszcza.
Nagle w tłumie zawrzało i rozległy się okrzyki: — Zatrzymać go! Zatłuc na śmierć! To ten łotr architekt, który najpierw splądrował dziekanię katedralną, a potem sam ją podpalił! — wystarczyłby jeden zdecydowany człowiek i stałoby się nieszczęście.
Nie deliberując wiele, pomny jedynie, iż nie wolno dopuścić, by mir publiczny przed kwaterą księcia został pogwałcony, z błyskawiczną myślą, co powiedziałby książę i generał po powrocie, gdyby przez zgliszcza takiego samosądu ledwie mógł się do drzwi dopchać, zeskoczyłem na dół, wybiegłem na zewnątrz i zakrzyknąłem władczym głosem: — Stać! — Tłum zdążył już postąpić bliżej; szlabanu nikt wprawdzie nie ważył się opuścić, lecz sama droga zablokowana była przez ciżbę.
Powtórzyłem me „stać!” i zapadła zupełna cisza.
Następnie przemówiłem ostrym i stanowczym tonem: tu jest kwatera księcia Weimaru, plac przed nią jest święty; gdybyście chcieli urządzać brewerie i dokonywać zemsty, mielibyście dość miejsca na to.
Król zezwolił na swobodny wychód z miasta, gdyby chciał obwarować go warunkami i poczynić wyjątki, to wyznaczyłby nadzorcę, by winnych zawracać albo brać w areszt; o tym wszak nic nie wiadomo, żadnych patroli nie widać.
Wy zaś, kimkolwiek byście nie byli, nie macie pośród armii niemieckiej innej roli do odegrania jak tylko spokojnych widzów; wasza niedola i wasza nienawiść nie dają wam praw żadnych, a ja w tym miejscu nie ścierpię żadnej przemocy, co mówię raz na zawsze.
Lud zdumiał się, zamilkł, potem znów zafalował, pomrukiwał i złorzeczył; niektórzy robili się gwałtowni, paru mężczyzn postąpiło naprzód, by chwycić jeźdźców za lejce. Co osobliwe, jednym z nich był ów perukarz, którego dzień wcześniej ostrzegałem, okazując mu przy tym życzliwość.
— Jakże to? — zawołałem doń — Czyście już zapomnieli, jakeśmy wczoraj rozmawiali? Czyż nie zastanowiliście się nad tym, że przez samosąd człowiek sam staje się winny, że ukaranie przestępców należy zostawić Bogu i zwierzchności, tak jak i im trzeba zawierzyć zakończenie obecnej niedoli? — i co tam jeszcze krótko i dobitnie, lecz głośno i gwałtownie mówiłem.
Mężczyzna, który wraz mnie rozpoznał, cofnął się, dziecko przytuliło się do ojca i spojrzało na mnie przyjaźnie; już postąpił tłum wstecz i zrobił więcej miejsca, droga pod szlabanem była na powrót otwarta.
Obie konne postaci z trudem wiedziały, jak się zachować.
Wyszedłem dość daleko na plac; mężczyzna podjechał do mnie i rzekł, że chce poznać me nazwisko, by wiedzieć, komu tak wielką zawdzięcza przysługę, nigdy jej nie zapomni i chętnie się odwdzięczy.
Również piękna niewiasta zbliżyła się do mnie i dziękowała solennie.
Odpowiedziałem, iż uczyniłem jeno to, co było mym obowiązkiem, chroniąc bezpieczeństwo i świętość tego miejsca; mrugnąłem okiem i pojechali dalej.
Zdezorientowany naraz, mściwy tłum zastygł w miejscu; trzydzieści kroków dalej nikt by go nie powstrzymał.
Ale tak to już jest na świecie: kto tylko pokona pierwszą przeszkodę, pokona ich tysiąc.
Chi scampa d’un punto, scampa di mille.
Gdy po mej ekspedycji wróciłem do przyjaciela Gore’a, ten zawołał do mnie swym angielsko-francuskim: — Co was ugryzło? Wdaliście się w sprawę, która mogła się źle skończyć.
— Tego się akurat nie obawiałem — odparłem. — A czyż was nie cieszy, żem wam plac przed domem utrzymał w czystości? Jakżeby to wyglądało, gdyby teraz wszystko leżało tam zasypane szczątkami, które każdego by drażniły, wzbudzały namiętności i nikomu nie przynosiły pożytku; choćby nawet nie zasługiwał na własność ten, który tak wygodnie sobie ją wyniósł.
Tymczasem Francuzi dalej maszerowali spokojnie pod naszym oknem; tłum, który stracił już tym zainteresowanie, rozszedł się; kto tylko mógł, szukał sposobu, by prześlizgnąć się do miasta, odszukać bliskich i to, co udało się uratować z dobytku, i się tym radować.
Jeszcze bardziej wszelako powodowało nimi zajadłe i całkowicie zrozumiałe pragnienie, by znienawidzonych wrogów — klubistów i komisarzy — ukarać i zgładzić, jak to niekiedy dostatecznie złowrogo wykrzykiwali.
Tymczasem mój zacny Gore nie mógł pogodzić się z faktem, iż z narażeniem własnego życia zaryzykowałem tak wiele dla obcego człowieka, być może przestępcy.
Ja w żartach wciąż pokazywałem mu czysty plac przed budynkiem, a końcu rzekłem zniecierpliwiony: — Taką już mam naturę, że wolę popełnić niesprawiedliwość, niż znosić anarchię.
26 i 27 lipca. Już 26 udało nam się wraz z kilkoma przyjaciółmi przedostać konno do miasta; zastaliśmy tam stan rzeczy godny najwyższego pożałowania.
W gruzy i rumowisko obróciło się to, co przez całe stulecia udało się wznieść, tam, gdzie w najpiękniejszym położeniu na świecie zbiegały się bogactwa całych prowincji, a religia dążyła do utrwalania i pomnażania tego, co posiadali jej słudzy.
Zamęt, który ogarnął umysły, był niezwykle bolesny, znacznie smutniejszy, niż gdyby człowiek znalazł się w mieście obróconym przypadkiem w popiół.
Wobec rozprzężenia porządku policyjnego do smutnego rumowiska na ulicach dołączyły jeszcze wszelkiego rodzaju nieczystości; widziało się ślady wywołanej wewnętrznymi konfliktami grabieży.
Wysokie mury groziły zawaleniem, wieże stały niepewnie i po cóż tu szczegółowe opisy, skoro wymieniało się kolejno główne budynki, w miarę jak padały pastwą płomieni.
Wiedziony dawną sympatią pospieszyłem do dziekanii, która zawsze jawiła mi się jako mały architektoniczny raj; wprawdzie kolumnowy przedsionek z frontonem nadal stał nienaruszony, lecz wnet przyszło mi stąpać po gruzach zawalonych pięknie sklepionych stropów; drogę zawadzały druciane siatki, niegdyś chroniące dachowe świetliki; tu i ówdzie widziało się jeszcze oznaki dawnej świetności i przepychu, i tak oto na zawsze zniszczono owo wzorcowe pomieszkanie.
Wszystkie budynki wokół placu podzieliły ten sam los; było to nocą 27 czerwca, gdy zagłada tych wspaniałości rozświetliła okolicę.
Dotarłem następnie w pobliże pałacu elektorskiego, do którego nikt nie śmiał się zbliżyć. Drewniane przybudówki świadczyły o splugawieniu owej książęcej rezydencji; na placu przed nią stały, bezładnie stłoczone, niezdatne do użytku armaty, po części zniszczone przez nieprzyjaciela, po części rozpękłe od własnego gorąca.
O ile z zewnątrz gwałt nieprzyjacielski obrócił w gruzy tak wiele wspaniałych gmachów wraz z całym ich wyposażeniem, o tyle wewnątrz zniszczeń dopełniły ordynarne chamstwo, bezbożność i samowola.
Pałac Ostein przetrwał co prawda w nienaruszonym stanie, ale zamieniony w warsztat krawiecki, pokoje żołnierskie i wartownie: rewolucja, na którą hadko było patrzeć.
Sale pełne szmat i łachmanów, a dalej znów gipsowo-marmurowe ściany podziurawione hakami i wielkimi gwoździami, z zawieszonymi na nich i ustawionymi wokół karabinami.
Gmach Akademii prezentował się z zewnątrz wciąż całkiem dobrze, tylko na drugim piętrze kula strzaskała framugę okna kwatery Sömmerringa.
Zastałem tego przyjaciela z powrotem u siebie, nie mogę powiedzieć, że zadomowionego, bo piękne pomieszczenia zostały przez dzikich gości okropnie zdewastowane.
Nie zadowolili się zerwaniem, na ile mogli dosięgnąć, czystych niebieskich tapet; musieli użyć drabin albo ustawionych jedne na drugich stołów i krzeseł, by pokoje aż po sufit powalać słoniną albo innymi tłuszczami.
Były to te same pokoje, w których przed rokiem tak wesoło i poufale zasiadaliśmy w przyjacielskim gronie, żartując i wymieniając się wiadomościami.
Przy całym tym nieszczęściu było też coś pocieszającego — okazało się, że piwnice są nienaruszone i preparaty, które Sömmerring tam ukrył, przetrwały bez szwanku.
Odwiedziliśmy je, co dało nam asumpt do naukowej rozmowy.
Nowy gubernator wydał odezwę. Znalazłem w niej sens, wyrażony w istocie niemal tymi samymi słowy, mego napomnienia skierowanego do owego perukarza-uchodźcy; wszelki samosąd jest zakazany; jedynie powracającemu władcy kraju przysługuje prawo rozróżniania między dobrymi i złymi mieszczanami.
Taka proklamacja była bardzo potrzebna, albowiem pośród rozprzężenia, jakie zapanowało po zawarciu przed kilkoma dniami rozejmu, najśmielsi uchodźcy wdarli się do miasta i sami doprowadzili do plądrowania domów klubistów, wskazując drogę żołnierzom oblężenia i podburzając ich.
Rozporządzenie owo sformułowano możliwie najłagodniejszymi słowy, by — i słusznie — oszczędzić usprawiedliwionego gniewu dotkniętych bezgraniczną krzywdą ludzi.
Jakże trudno jest uspokoić wzburzone masy!
Również w naszej obecności zdarzały się takie występki.
Żołnierz wszedł do sklepu, zażądał tytoniu, a gdy mu odważano, zagarnął całość.
Na krzyk i lament mieszczan wkroczyli w sprawę nasi oficerowi i tak przebrnięto przez tę godzinę, ten dzień nierządu i chaosu.
Podczas naszych wędrówek natrafiliśmy na staruszkę przy drzwiach jej niskiego, niemal w ziemię zagrzebanego domku.
Zdziwiliśmy się, że już wróciła, na cośmy się dowiedzieli się, że nie wywędrowała, chociaż namawiano ją do opuszczenia miasta.
— Również do mnie — rzekła — przyszły te błazny w pstrokatych szarfach, rozkazywali mi i grozili; lecz ja im powiedziałam bez ogródek: mnie, ubogą kobietę, Bóg zachowywa przy życiu i czci w tej chatce, podczas gdy na was spadnie hańba i niesława. Kazałam im z ich głupotami iść dalej. Bali się, że mój krzyk wzburzy sąsiadów i zostawili mnie w spokoju. I tak spędziłam ten czas częściowo w piwnicy, częściowo na powietrzu, i wciąż żyję, Bogu na chwałę, podczas gdy tamtym źle się powiedzie.
Następnie wskazała nam narożny dom naprzeciwko, by pokazać, jak blisko było niebezpieczeństwo.
Mogliśmy zajrzeć do narożnego pokoju pokaźnego budynku — cóż za osobliwy widok!
Od wielu lat mieściła się tu kolekcja osobliwości: figurki z porcelany i pagodytu, chińskie czarki, talerze, misy i naczynia; nie brakowało w niej zapewne kości słoniowej i bursztynu, jak również innych wyrobów snycerskich i tokarskich, misternych obrazów z mchu i słomy, a także wszystkiego, co tylko można sobie w podobnym zbiorze wyobrazić.
Wszystkiego tego można się było teraz domyślić tylko po szczątkach, albowiem bomba, przebiwszy wszystkie kondygnacje, wybuchła w tym właśnie pomieszczeniu; gwałtowne rozprężenie powietrza, wyrzucając wszystko z miejsca, wypchnęło okna, a wraz z nimi druciane siatki osłaniające wnętrze, które sterczały teraz, wygięte brzuchowato, pomiędzy żelaznymi prętami krat.
Jak nas zapewniła, poczciwa ta kobiecina sądziła, iż sama zginie podczas tej eksplozji.
Obiad zjedliśmy przy wielkim wspólnym stole w oberży; pośród wielu sporów najlepszym wyjściem zdało nam się zachować milczenie.
Uderzyło nas wszak, że od obecnych tam muzykantów zażądano Marsylianki i Ça ira; wszyscy goście zdawali się wtórować i dobrze się bawić.
Podczas naszych kolejnych wędrówek z trudem rozpoznaliśmy plac, gdzie stał pałac Favorite.
W sierpniu zeszłego roku wznosiła się tu jeszcze wytworna sala ogrodowa, tarasy, oranżeria, fontanny czyniły to położone bezpośrednio nad Renem miejsce wypoczynku nadzwyczaj przyjemnym.
Tu zieleniły się aleje, w których — jak opowiadał mi ogrodnik — najmiłościwszy elektor podejmował przy niezliczonych stołach najwyższych dostojników wraz z ich świtą; i czegóż ten poczciwy człowiek nie miał do opowiedzenia o adamaszkowych obrusach, srebrach stołowych i zastawie!
W nawiązaniu do tego wspomnienia stan obecny sprawiał nieznośne wrażenie.
Pobliska kartuzja też praktycznie zniknęła z powierzchni ziemi, gdyż kamienie z niej zaraz wmurowano w potężny szaniec Weißenau.
Klasztor sióstr był świeżą ruiną, ledwie nadającą się do odbudowy.
Przyjaciołom Gore’owi i Krausemu towarzyszyłem w wycieczce do cytadeli. Stał tam jeszcze pomnik Druzusa, mniej więcej taki sam, jakim go rysowałem jeszcze jako chłopiec, również tym razem niewzruszony, choć tyle ognistych kul musiało tamtędy przelatywać albo nawet tam trafiać. Pan Gore zaraz ustawił na wale swą camera obscura, by wykonać rysunek miasta w stanie po oblężeniu, który to rysunek od środka, od katedry, jest staranny i dokładny, po bokach zaś mniej wykończony, jak to do dziś możemy oglądać na pozostawionych przezeń, pięknie uporządkowanych kartach.
Wreszcie skierowaliśmy kroki do Kastel; na moście na Renie można było jeszcze odetchnąć pełną piersią niczym za dawnych lat i łudzić się przez chwilę, że tamten czas ma szansę powrócić.
Prace nad ufortyfikowaniem Kastel kontynuowano przez całe oblężenie; znaleźliśmy koryto ze świeżym wapnem, obok cegły i nieukończone miejsce; po zawarciu rozejmu i poddaniu miasta wszystko zarzucono.
Równie osobliwy, co smutny widok przedstawiała zasieka stworzona wokół szańców Kastel; użyto do tego całego mnóstwa drzew owocowych z tamtejszej okolicy. Ścięto je przy samej ziemi, odpiłowano wiotkie gałązki, a tęgie, regularne korony splątano ze sobą, tworząc niemożliwą do przejścia ostatnią zaporę; zdały się to drzewa zasadzone w tym samym czasie, w tak samo korzystnych warunkach wyrosłe, teraz użyte we wrogich celach i wydane na zatracenie.
Długo takim ubolewaniom oddawać się jednak nie można było, albowiem każdy gospodarz i gospodyni, każdy mieszkaniec, którego się zagadnęło, zdawał się o własnym zapominać cierpieniu, by w zamian rozwodzić się obszernie nad bezgraniczną niedolą, w jakiej znaleźli się Moguntczycy zmuszeni do opuszczenia miasta, pochwyceni między dwóch wrogów: wewnętrznego i zewnętrznego.
Albowiem nie sama wojna, lecz przez obłęd spowodowany rozpad ładu społecznego zgotował i sprowadził takowe nieszczęście.
Przy całym tym smutku i nędzy czuliśmy się w pewnej mierze podniesieni na duchu, gdy opowiadano o niejednym bohaterskim czynie dzielnych mieszczan.
Początkowo bombardowanie postrzegano z przerażeniem jako nieuniknione zło — niszczycielska siła kul ognistych była tak wielka, a zbliżające się nieszczęście tak nieuchronne, że nikt nie wierzył, iż można mu przeciwdziałać; w końcu jednak, lepiej poznawszy niebezpieczeństwo, postanowiono stawić mu czoła.
Bomba, która spadła na czyjś dom, a udało się ją ugasić wodą, dawała sposobność do śmiałych żartów; opowiadano niezwykłe rzeczy o bohaterkach tego rodzaju, które siebie i innych szczęśliwie uratowały. Ale należało też boleć nad śmiercią zacnych, dzielnych ludzi.
Pewien aptekarz wraz z synem zginęli podczas takiej operacji.
Gdy teraz, ubolewając nad nieszczęściem, życzyło się sobie i innym szczęścia w doczekiwaniu końca tej niedoli, to dziwiono się jednocześnie, że twierdza nie utrzymała się dłużej.
W nawie katedry, której sklepienia przetrwały, znajdowała się wielka ilość nietkniętych worków z mąką; mówiono też o innych zapasach i o niewyczerpanym zasobie wina.
Wysuwano tedy przypuszczenie, iż przyczyną wcześniejszego poddania twierdzy był w istocie ostatni przewrót w Paryżu; wyniósł on do władzy partię, do której należeli mogunccy komisarze.
Merlin de Thionville, Reubel i inni chcieli być obecni tam, gdzie po pokonaniu przeciwników nie było już się czego obawiać, a do wygrania było wszystko.
Najpierw trzeba było umocnić się na froncie wewnętrznym, wziąć udział w przewrocie, uzyskać znaczące stanowiska, zdobyć wielki majątek, a następnie, przy trwającym konflikcie zewnętrznym, znów się weń zaangażować i — mając zapewne nadzieję na dalsze wojenne powodzenie — raz jeszcze wyruszyć, szerzyć populistyczne nastroje w innych krajach i dążyć do odzyskania Moguncji, a nawet znacznie większych zdobyczy.
Nie było sensu pozostawać w tej obróconej w perzynę, opustoszałej okolicy.
Król wraz z gwardią wyruszył pierwszy, za nim podążyły pułki. Dalszego udziału w trudach wojny już nie żądano; pozwolono mi wrócić do domu, najpierw jednak chciałem odwiedzić ponownie Mannheim.
Mym pierwszym krokiem było pokłonić się Jego Królewskiej Wysokości księciu Ludwikowi Ferdynandowi, którego zastałem wyciągniętego na sofie w całkiem dobrym humorze, choć nie do końca komfortowo, w leżeniu przeszkadzała mu bowiem odniesiona rana; przy czym też nie krył on pragnienia, by jak najprędzej ponownie wkroczyć na scenę wojennych zmagań.
Tymczasem w oberży spotkała mnie zabawna przygoda.
Przy długim, bardzo zatłoczonym wspólnym stole siedziałem na jednym końcu, na drugim zaś siedział von Rietz, pokojowiec króla — mężczyzna rosły, postawny, krzepki i szeroki w barach; postać, jaka zgoła przystoi osobistemu słudze Fryderyka Wilhelma.
On i siedzący obok zrobili się bardzo głośni i w świetnych humorach wstali od stołu; ujrzałem, iż pan Rietz idzie ku mnie; przywitał się ze mną poufale, ucieszył, że wreszcie mnie poznał, na co od dawna liczył, wtrącił przy tym nieco komplementów, po czym rzekł, iż ma też pewien osobisty interes w tym, by mnie tu zastać i zobaczyć.
Otóż wmawiano mu dotąd uparcie, iż pięknoduchy i ludzie genialni muszą z konieczności wyglądać mizernie i chuderlawo, chorowicie i niechlujnie, na co też przytaczano mu pod dostatkiem przykładów.
To zaś go zawsze gniewało, jako że sam przecie uważał się za nie w ciemię bitego, będąc przy tym zdrowym, silnym i krzepkich członków; teraz wszakże raduje się wielce, iż znajduje we mnie człowieka, który też wygląda porządnie, a mimo to nie przestaje być uważany za geniusza.
Cieszy się z tego i życzy nam obu, by ten dobrostan trwał jak najdłużej.
Odwzajemniłem się równie uprzejmymi słowy; uścisnął mi dłoń, a ja mogłem się pocieszyć, że podczas gdy wtedy ów podpułkownik odrzucił me towarzystwo — spodziewając się zapewne bardziej zatęchłej osoby — to teraz, w całkiem rzecz jasna odwrotnej kategorii, spotkał mnie istotnie zaszczyt.
W Heidelbergu, u dawnej, wiernej przyjaciółki Delph[11], spotkałem mego szwagra i przyjaciela z lat młodzieńczych, Schlossera[12].
Omówiliśmy wcale wiele spraw, musiał też wytrzymać wykład na temat mej teorii barw.
Przyjął ją poważnie i życzliwie, chociaż nie potrafił uwolnić się od poglądów, które sobie ugruntował, i przede wszystkim chciał wiedzieć, na ile me ujęcie da się pogodzić z teorią Eulera, której był zwolennikiem.
Musiałem niestety przyznać, że na obranej przeze mnie drodze wcale się o to nie pyta, lecz chodzi jedynie o to, by sprowadzić niezliczone doświadczenia do ścisłego porządku, uporządkować je, rozpoznać ich pokrewieństwo, wzajemne położenie tudzież sąsiedztwo, uczynić je zrozumiałymi dla siebie i dla innych.
To podejście wszakże, ponieważ mogłem przedstawić na jego poparcie niewiele tylko eksperymentów, było dlań zapewne nie do końca jasne.
Gdy tedy ujawniła się trudność tego przedsięwzięcia, pokazałem mu rozprawę, którą napisałem podczas oblężenia, a w której wywodziłem, w jaki sposób zespół różnych ludzi mógłby pracować razem i każdy ze swej strony przyczyniałby się do powodzenia tak trudnego i rozległego przedsięwzięcia.
Wymieniłem filozofa, fizyka, matematyka, malarza, mechanika, farbiarza i Bóg wie kogo jeszcze; tego wszystkiego wysłuchał na ogół całkiem cierpliwie, lecz kiedy chciałem przeczytać mu rozprawę w szczegółach, nie pozwolił na to i wyśmiał mnie: twierdził, że nawet w późnym wieku wciąż jestem dzieckiem i nowicjuszem, skoro wyobrażam sobie, że ktoś zainteresuje się tym, co mnie samego interesuje, że ktoś zaakceptuje cudzą metodę i przyjmie ją jako własną, że w Niemczech może dojść do jakiegoś wspólnego działania i współpracy!
W ten sam sposób wypowiadał się też na inne tematy; zaiste, jako człowiek, przedsiębiorca i pisarz wiele przeżył i wycierpiał, toteż przy swym poważnym charakterze zamknął się w sobie i niechętnie wyrzekał się wszelkiego pogodnego, szczęśliwego, a często także pomocnego złudzenia.
Ja jednak odniosłem nader przykre wrażenie, że oto wracając z okropnej wojny do spokojnego życia prywatnego, nie mogę mieć nadziei na pozyskanie współpracy w przedsięwzięciu, które tak bardzo mnie zajmowało i które uważałem za pożyteczne i interesujące dla całego świata.
Tu dały o sobie znać stare nawyki; lekkomyślne twierdzenia, paradoksalne zdania, ironiczne riposty i temu podobne wzbudziły wkrótce niepokój i niesmak wśród przyjaciół: Schlosser bardzo gwałtownie wypraszał sobie tego rodzaju zachowanie, gospodyni nie wiedziała, co z nami oboma począć, a jej pośrednictwo sprawiło przynajmniej, że pożegnanie, choć nastąpiło szybciej, niż zamierzaliśmy, nie wydało się pospieszne.
O mym pobycie we Frankfurcie niewiele miałbym do powiedzenia, jaki i o reszcie drogi powrotnej; koniec roku i początek następnego przynosiły wieści jedynie o okrucieństwach zdziczałego, a zarazem upojonego zwycięstwami narodu.
Ale i mnie czekała całkiem osobliwa zmiana ustalonego sposobu życia.
Po zakończeniu kampanii książę Weimaru wystąpił ze służby pruskiej; lament pułku był wielki na wszystkich szczeblach — tracili zarazem dowódcę, księcia, doradcę, dobroczyńcę i ojca.
I ja miałem nagle rozstać się z bliskimi mi znakomitymi ludźmi; nie obeszło się bez łez najlepszych z nich.
Cześć, jaką otaczaliśmy jedynego w swoim rodzaju człowieka i dowódcę, zbliżyła nas do siebie i jednoczyła; zdawało się, że tracimy samych siebie, skoro mieliśmy wyrzec się jego przewodnictwa i pogodnych, rozumnych stosunków między nami.
Okolice Aschersleben, pobliski Harz, tak łatwe stamtąd dostępne, wydały mi się stracone, jako też nigdy już nie zapuściłem się tam głębiej.
I na tym zakończmy, byśmy nie popadli w rozważania nad dziejowymi procesami, które zagrażały nam jeszcze przez lat dwanaście, nim ujrzeliśmy, jak zalewają nas, o ile nie pochłaniają te same fale.
[1] Mowa o księciu Karolu Auguście z Saksonii-Weimaru-Eisenach (1757–1828), patronie autora, dowodzącym podczas oblężenia Moguncji pułkiem pruskich kirasjerów.
[2] Friedrich Adolf von Kalckreuth (1737–1818) — wojskowy pruski, od 1795 r. komendant twierdz w Gdańsku i Toruniu.
[3] Dekret o wprowadzeniu kalendarza republikańskiego uchwalono 5 października 1793 r., ale początek nowej ery odliczania lat ustalono wstecznie na 22 września 1792 r. — dzień proklamowania Pierwszej Republiki Francuskiej.
[4] Fryderyk Wilhelm II (Friedrich Wilhelm II von Hohenzollern, 1744–1797) — król pruski i elektor brandenburski.
[5] Ludwik Ferdynand Hohenzollern (1772–1806).
[6] Georg Melchior Kraus (1737–1806) — niemiecki rysownik i malarz.
[7] Charles Gore (1729–1807) — angielski podróżnik i malarz.
[8] Niemieccy jakobini (członkowie Mogunckiego Klubu Jakobinów, oficjalnie Stowarzyszenia Przyjaciół Wolności i Równości).
[9] Pierre François Ignace Ervoil d’Oyré (1739–1799) — francuski generał.
[10] Samuel Thomas von Sömmerring (1755–1830) — niemiecki anatom, lekarz, antropolog i wynalazca, urodzony w Toruniu.
[11] Dorothea Delph (1730–1808) — w 1775 roku w jej domu dogonił Goethego goniec od księcia Karola Augusta i tam zapadła decyzja o jego wyjeździe do Weimaru, co stało się punktem zwrotnym w życiu poety.
[12] Johann Georg Schlosser (1739–1799) — niemiecki prawnik, pisarz i historyk; w 1773 roku poślubił siostrę Goethego, Cornelię.